O`zbekstan Respublikası Joqarı ha`m orta arnawlı


Koktsidiyalar (Coccidiomorpha) klası



Yüklə 458,12 Kb.
səhifə6/10
tarix17.01.2018
ölçüsü458,12 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Koktsidiyalar (Coccidiomorpha) klası
Omırtqalı ha`m omırtqasız haywanlardın` ishek epiteliyası kletka ishi, bawır, bu`yrek ha`m t.b. organlarda parazitlik qıladı. Ayrım ua`killeri eritrotsit, leykotsit, epiteliya kletkalarında ha`m kletka aralıq quwıslarında parazitlik qıladı. Tirishilik da`wirleri jınıslı ha`m jınıssız ko`beyiwdin` durıs almasıwı menen o`tedi.

Eresek vegetativ da`wirleri sopaq formada, fellikulası bolmaydı tek quwıq ta`rizli yadrosı boladı.

Jınıslı ko`beyiwde atalıq ha`m analıq gametaları keskin ayrıladı. Gametogenez tu`rli kletkalarda tu`rlishe o`tedi. Bir makrogamont bir makrogametanı, al bir mikrogomont bir qansha mikrogametalardı payda etedi. Jınıslı protsess ayrım ua`killerinde jog`alg`an. Koktsidiyalar (Soccidiomorpha) klassı o`z ishine koktsidiya ta`rizliler kishi klasın aladı.
Koktsidiya ta`rizliler (Coccidiomorphina) kishi klassı
Koktsidiya ta`rizliler ha`r tu`rli du`ziliste bolıp 2400 tu`rdi o`z ishine aladı, 2 otryadqa bo`linedi:

1. Koktsidiyalar (Coccidiida) otryadı.

2. Qan sporalıları (Haemosporidia) otryadı.

Koktsidiyalar (Soccidiidia) otryadı. Koktsidiya kletka ishi paraziti bolıp 400 tu`ri belgili. Olar omırtqasız ha`m omırtqalı haywanlardın` ishek epiteliyasında, bu`yreginde ha`m tag`ı basqa organlarında parazitlik etedi. Koktsidiyalardın` tirishilik tsiklinde jınıssız ko`beyiw menen jınıslı ko`beyiw tuwrı almasadı

Koktsidiyalar qaramal, qoy-eshki, qoyan, balıq penen quslarda tiykarınan-Eimeria rodının` ua`killeri parazitlik qıladı.

11-su`wret. Eymeriya tuwısına kiretug`ın koktsidiyanın` rawajlanıw tsiklı. I.Shizogoniyanın` birinshi na`sili, II- Shizogoniyanın` ekinshi na`sili, III- Shizogoniyanın` u`shinshi na`sili, IV-gametogoniya, V-sporogoniya. 1-sporozoitlar, 2-jas shizont, 3-ko`p yadrolı o`sip atırg`an shizont, 4-merozoitlerge tarqalg`an shizont, 5-merozoitler, 6-makrogametalardın` rawajlanıwı, 7-mikrogametalar, 8-ootsista, 9-spora payda etiwge kirisken ootsista, 10-to`rt sporoblastlı ootsista ha`m qaldıq, 11-sporoblastlardın` rawajlanıwı, 12-to`rt sporası bar, pisip jetisken ootsista, har sporada eki sporozoit bar.
Koktsidiyalılardın` rawajlanıwı da`wirleri barlıq haywanlarda bir qıylı bolıp, u`sh rawajlanıw: shizogoniya, gametogoniya ha`m sporogoniya da`wirlerine o`tetug`ını anıqlang`an. Ha`zir qoyanda parazitlik etetug`ın koktsidiyanın` (Eimeria magna) tirishilik da`wirleri menen tanısamız. Qoyanlar ishinde sporozoitları bar. koktsidiyanın` ootsistasın jutıw menen za`lellenedi. (11-su`wret).

Qa`dimgishe shizogoniya ha`m gametogoniya da`wirlerinin` rawajlanıwı xojayınlar ishki organlarında endogen da`wiri, sporogoniya da`wirinin` rawajlanıwı bolsa sırtqı ortalıqta ekzogenlik jol menen boladı. Bular shizogoniya- jınıssız ko`beyiw da`wirinde ko`pshilik haywanlarda yamasa qoyanlarda, balıqlarda azıq awqat zatlar menen yamasa suw menen birge koktsidiya ootsistaların jutıp jiberedi. Ootsista ishinde anıq ko`rinetug`ın 4 spora ha`m ha`r bir spora ishinde eki danadan, ulıwma 8 sporozoitlar turaqlı boladı. Qoyan ishinde ootsistanın` qabıg`ı erip ketip, sporalardın` qabıg`ı keyin jarıladı ha`m olardan sobıq ta`rizli ha`reketshen` sporozoitlar shıg`adı. Keyin bul sporozoitlar epiteliyalıq kletkalarg`a kirip ornalasadı ha`m domalaqlanıp ko`lemi bir qansha u`lkeyedi ha`mde yadrosı estelik penen 8-60 bo`lekke tarqaladı. Yadrolar sanına qarap tsitoplazmada sonday sang`a ajıraladı ha`m jan`a to`ller merozoitlar payda bola baslaydı.

Bul jas merozoitlar epiteliya kletkasınan ishek boslıg`ına shıg`ıp qaytadan saw epiteliyalıq kletkalarg`a jedellik penen kirip jınıssız ko`beyiw 4-5 ma`rte usınday qaytalang`annan keyin merozoitlardan jınısıy kletkalar gametalar payda bola baslaydı. Gametogoniya yamasa jınısıy jol menen ko`beyiw da`wirinde epiteliyalıq kletkalarg`a kirip alg`an bir topar merozoitlardan makro- ha`m mikrogametotsitler izbe-iz payda bola baslaydı. Payda bolg`an ha`r bir gametotsitlerdin` birewinen bir makrogameta ha`m bir mikrogametotsitten ha`reketshen` ko`p mikrogametalar payda boladı.

Mikrogametalar epiteliya kletkalardan ishek boslıg`ına shıg`ıp, kletkalardag`ı kem ha`reketli makrogametalar menen qosıladı, na`tiyjede zigota payda boladı. Keyin zigota kem-kemnen qabıq penen oralıp, ootsistag`a aylana baslaydı. İshek boslıg`ına a`ste o`tedi. Usınday sporogoniya da`wirinde koktsidiyalardın` ootsistaları kislorodqa bay ortalıqta rawajlanıwg`a o`tedi. Keyin rawajlanıwshı ootsista haywan da`reti menen sırtqı ortalıqqa shıg`ıp belgili jag`dayda ootsistanın` eki qabatlı qabıg`ı tu`rli ekologiyalıq qolaysız faktorlardan qorg`aydı. Ootsista qolaylı sırtqı ortalıqta rawajlana baslaydı. Keyin ootsistada yadrolar 4 ke bo`linip. yadrolar sanına qaray tsitoplazmada 4 ke ajıralıp ootsistada sporoblastlar qa`liplese baslaydı. Son`ınan sporoblstlardın` ha`r bir sporaları ishinde ekewden sporozoitlar payda bola baslaydı. Ulıwma sporogoniyada ha`r bir ootsistada 4 spora ha`m 8 sporozoit rawajlang`an boladı. Ootsista rawajlang`annan keyin invaziyalı za`lelleytug`ın halg`a o`tedi. İnvaziyalı ootsistalar tu`rli jollar menen haywanlardın` ishegine tu`skende ootsistadan, sporalardan sporozoitlar shıg`adı ha`m de rawajlanıw burıng`ıday ja`ne qaytalanadı.

Ulıwma koktsidiyalardın` 10 nan artıq tu`ri qaramallarda, qoy-eshkilerde, qoyanlarda, 8 tu`ri quslarda ushırasıwı anıqlang`an. Balıqshılıqta bolsa karp koktsidiyası Eimeria carpelli ko`p zıyan keltiredi.

Ayrım koktsidiyalar qoyanlarda-Eimeria magna, iri shaqlı qara mallarda-E.zurni, tawıqlarda E.tenella, balıqlarda- E.cyprini, E.carpelli kesel payda etip, og`an koktsidioz delinedi.

A`miwda`rya, Sırda`rya basseynleri sazan, karp balıqlarının` ishek, bu`yrek ha`m o`t qaltası diywalınan, bawırdan Eimeria carpelli anıqlandı (B.Allamuratov, 1974,1995) Ootsistası domalaq juqa qabıqlı, qaldıq denesi joq, diametri 8,5-14 mkm. Sporotsistaları sopaq, juqa qabıqlı uzınına sızıqlar ko`rinbey, tıg`ız ornalasıp u`lkenligi 7-8,5 x 4-5 mkm. Sporotsistada 2 qurt ta`rizli sporozoitlar bolıp bir aqırı ken`eygen bolıp, onda u`lken jarıq sındırıwshı deneshe boladı. U`lken emes domalaq da`nesheli qaldıq dene sporozoitlar arasında jatıp, onın` u`lkenligi 2-2,5 x 2 mkm. Bul parazitler menen ku`shli za`lellengen balıqlar –koktsidiozlıq enterit keselligine tap bolıp a`sirese jas balıqlar ko`plep qırılıp ketedi. (12-su`wret).

Adamlarda koktsidiyalardan Eimeria sardinae ha`m Jsospora rodı ua`killeri parazitlik qıladı.

Koktsidiyalar koktsidioz keselligin payda etip awırg`an haywanlardın` awqatlanıwı pa`seyedi, o`siwinen artta qaladı, ish o`tiw, qanı azlıq bolıp, azıp ketedi.

Haywanlardı tıg`ız jaylastırıw, jaylardın` hawasız bolıwı koktsidiyalar ushın qolaylı jag`day tuwdıradı. Haywan koktsidiozı adamlarg`a juqpaydı.

Ulıwma kesellengen haywanlardı sulfamilamidler, antibiotikler, altın ku`kirt, firattsetin ha`m basqa preparatlar menen dawalaw ha`mde zoogigiyena qag`ıydaların orınlaw kerek.

Xojalıqlarda mal bag`ıw jaylawların almastırıw menen alıp barıladı. Mallar en` toyımlı ot-jmler menen bag`ılıwı kerek.

Koktsidioz benen gu`reste to`mendegi ilajlar islenedi: 1. Gigienalıq qag`ıydanı saqlaw. 2. Mal bag`atug`ın jerlerdi dezinfektsiyalaw. 3. Koktsidioz benen awg`ırg`an mallardı bo`lek bag`ıw kerek.

Adamda Jsospora hominis koktsidiyası ish awırıwın payda etedi.

Koktsidiyalar otryadına ja`ne quslar, su`t emiziwshiler, adamlardın` bawırı, talag`ı, bas miyi, qan tamırlarında parazitlik qılıp kesel tuwdırıwshı toksaplozmalar rodı ua`killeri (Toxoplasma gondii) ha`m quslar, ha`mde su`temiziwshilerdin` bulshıq etlerinde (Sarcosporidia) yag`nıy go`sh sporalılar rodı ua`killeri kiredi.

12-su`wret. Bizde sazanda eymerioz keselin shaqıratug`ın Eimeria carpelli- din` tirishilik tsikli 1-shizogoniya, 2-makrogametanın` payda bolıwı, 3-mikrogametotsitlerdin` ha`m mikrogamettalardın`, payda bolıwı, 4-tuqımlanıw, 5-ootsistanın` ha`m sporotsis-tanın` payda bolıwı, 6-ootsista (s-sporotsist-alar, o-qalg`ındı dene, sp-sporotsistalar).



Taksoplazma, sarkosporidiyalar yamasa bulshıq et sporalıları:

Taksoplazma (Toxoplasma gondii) quslarda, su`t emiziwshilerde, adamnın` bawırı, talag`ı, miyinde, qan tamırlarında parazitlik etedi. (13A-su`wret).

Bul parazit XX-a`sirdin` basında kemiriwshilerde anıqlansa da 1970-jılı Daniya, Angliya, AQSh ilimpazları rawajlanıw tsiklin anıqlag`annan son`, koktsidiyalar otryadına kirgizildi. Tirishilik tsikli xojayın almasıw arqalı bolıp, yarım ayg`a usag`an trofozoitları 2-4 x 4,5 mkm boladı.

Taksoplazmalar kletka ishi paraziti bolıp jınıssız ko`beyiwi endodiogeniyada-yaki parazit ana organizmi ishinde rawajlanadı. Jas parazittin` organoidları (kanoydları, saqıynası, roptriyası, mikronemaları) ana organizmi ishinde yadro bo`linip baslang`anda bir uaqıtta payda boladı. Usınday ko`p ret bo`liniwi na`tiyjesinde merozoitlı tsista payda bolıp za`lellengen organlarda, su`tte, sidikte bolıp, haywanlar tsistalardı jutqanda, kesel haywanlardı jegende parazitti de jutıp qoyadı. Ayrım waqıtlarda taksoplazmalar qan sorıwshı keneler arqalı jug`ıp ana organizmlerdegi to`lge de o`tedi.

Taksoplazmalardın` jınıslı ko`beyiwi tek pıshıqlar organizminde o`tip, bular kemiriwshilerdi jegende pıshıqlarg`a jug`adı. Pıshıqta jınıslı ko`beyiwde, sporotsistalar payda bolıp pıshıq tiykarg`ı xojayını, basqa ha`mme haywanlar aralıq xojayını bolıp jınıssız ko`beyiw u`stemlik etedi.

Taksoplazmoz benen kesellengende limfatik, nerv sistemaları ha`m ko`zler awıradı ha`m to`lge o`tip ish taslaw boladı.
13-su`wret. Toksoplazmanın` (Toxoplasma godii) ko`beyiwi.

1-pıshıq xojayında shizogoniya ha`m jınıslıq tsikldı o`tedi, 2-3-4-ootsistanın` rawajlanıw da`wiri (ha`r qaysısında ishinde 4 sporozoitları bar, 2 sporadan bar).5-6 tıshqan xojayınında qosımsha jınıssız ko`beyedi, tsista payda bolıp xojayın toxımasınan qabıq penen ajıraladı. 7-ishte rawajlanıwshı to`lgede jug`adı. B-Babesia canis.1-5iyttin` qızıl qan da`neshelerindegi izbz-iz ko`beyiwi.


Taksoplazmoz ha`r qıylı bolıp, tuwma toksoplazmada kesellik ana organizminen to`llerge o`tedi ha`m to`ldin` tu`rli organların za`lelleydi, ish taslaw yamasa kesel bolıp tuwıladı. Bunday tiri tuwılg`an bala aqıldan ha`m den sawlıg`ı to`men boladı. So`ylew uqıbı to`men sonday-aq miokardit, pnevmaniya, meningoentsefolit, alegofrenix, epilepsiya qusag`an awır kesellikler bayqaladı. Ku`shli toksoplazmozda awırıw ıssılaydı, tamag`ı awıradı, bawır ha`m talag`ı isip yamasa ko`binese nerv sisteması zıyanlanıp ha`mme jeri awıradı, qusadı. Ko`p dawam etken toksoplazmada awırıwdın` dene ıssılıg`ı ko`terilip, limfa tu`yinleri bawırı ha`m t.b. organları u`lkeyedi. İskerligi sonday-aq awırıw psixikalıq talıwg`a ushırap ju`regi zıyanlanadı. Taksoplazmozdın` aldın alıw ushın haywanlardı sanitariyalıq baqlawda saqlaw, ju`kli hayallardı meditsina ko`riginen o`tkiziw kerek. Ko`pshilik haywanlardan qoy, eshki, shoshqa, iyt, qoyan ha`m ha`r tu`rli kemiriwshiler taksoplazmoz menen awırıp turadı. Bul kesellik anadan balag`a su`t arqalı, bir-birine jaqın bolıwı, tu`rli kemiriwshi ha`m nasekomalar arqalı o`tiwi mu`mkin.

Ulıwma toksoplazmalar pıshıq ha`m basqada pıshıqsıyaqlılar tuwısının` ua`killerinin` jin`ishke isheginde quramalı rawajlanıw da`wirleri o`tip, onnan 2 sporalı ootsista sporozoitları payda boladı.

Bul parazitti da`slep 1908-jılı frantsuz ilimpazları Nikol ha`m Manso kemiriwshilerden tapqan. Toksoplazmalar-dın` rawajlanıwı xojayın almastırıw menen o`tip, pıshıqlar parazitin tiykarg`ı xojayını, basqa haywanlar ha`m adamlar bolsa parazittin` aralıq xojayını bolg`an. Olardın` qabıq penen oralg`an merozoitlerine tsista delinip, zıyanlang`an organizmlerdin` su`ti, da`reti, sidik ha`m basqa shıg`ındılarında yamasa kesel haywanlardı jegende parazitti o`zine qabıl etedi.

Bul parazitler ishek diywalların tesip, limfa ha`m qan tamırları arqalı tu`rli bas miy, arqa miy, bawır, talaq ha`m t.b. o`tip, olardın` kletkaları tsitoplazmasında rawajlanıp, toqımalardı silekeylendirip tu`rli ta`sirler ko`rsetedi. Ayrım haywanlar kesellikke berilmeydi, ayrımları bolsa kesel boladı. Adamlardın` toksoplazmoz menen keselleniwinde u`y haywanları a`sirese pıshıq u`lken xızmet atqaradı.



Sarkosporidiyalar (Sarcosporidia) yamasa bulshıq et sporaları tu`rli u`y haywanlarında (qaramallar, shoshqalar, quslar) ha`m jabayı haywanlar bulshıq etlerinde parazitlik etip 0,5-5mm tsistalardı payda etedi. Go`sh sporalılarının` tirishilik tsikli koktsidiyalarg`a uqsap ketedi, biraq eki xojayında o`tedi. Ot jewshi su`t emiziwshiler, quslar parazittin` aralıq xojayını bolıp olar organizminde jınıssız shizogoniya jolı menen ko`beyedi.

Jırtqısh haywanlar (pıshıqlar, yitler) ha`m adamlar tiykarg`ı xojayını bolıp olardın` organizminde parazittin` jınısıy buwınları rawajlanadı. Go`sh penen tiykarg`ı xojayınge tu`sken tsistalardan ju`da` ko`p tsistozoidlar shıg`ıp ishek diywalları epiteliyaları kletkalarına kiredi. Kletka ishinde mikro-ha`m makrogamontlardan mikro- ha`m makrogametalar jetilisedi. Tuqımlanıwdan zigota payda bolıp qabıqlı ootsistag`a aylanadı. Ha`r bir ootsista ishinde 2 den spora payda bolıp aralıq jojayın organizmine tu`sken ootsistalardan sporozoidlar shıg`adı. Sporozoidlar qan arqalı endoteliyalarg`a, son` bulshıq etke o`tip aladı. Bul jerde endodiogeniya tipinde tez ko`beyip qaltag`a usag`an tsistag`a aylanadı. Bulshıq et sporalıları menen za`lellengen haywanlarda kesellik seziledi. Ayrım jag`daylarda parazit organizmde tez ko`beyip kesellik belgileri tez ko`rinedi.

Bulardın` tsistaları ishinde ju`zlep qurt ta`rizli bir yadrolı merozoitlar boladı.

Bulshıq et sporalılarının` rawajlanıwı koktsidiyalılarg`a uqsas, biraq rawajlanıwı eki xojayında o`tedi. O`simlik jewshi su`temiziwshiler ha`m tawıqlar parazitlerdin` aralıq xojayını, jırtqısh su`t emiziwshilerden pıshıqlar, iytler ha`m adamlar haqıyqıy xojayını boladı. Aralıq xojayınler organizminde parazit jınıssız shizogoniya jolı menen ha`m haqıyqıy xojayınları organizminde jınısıy jol menen ko`beyedi.

Bulshıq et penen haqıyqıy xojayını organizmine tu`sken tsistalardan ju`da` ko`p tsistozoidlar shıg`adı ha`m olar ishek epiteliyası kletkalarına kirip aladı. Kletka ishinde olardan mikro- ha`m makrogomontlar jetilisip turadı. Tuqımlanıwdan payda bolg`an zigota qabıqqa oralıp ootsistag`a aylanıp ha`r bir ootsista ishnde ekewden spora payda boladı. Ot jem menen aralıq xojayınnın` organizmine tu`sken ootsistalardan sporozoitlar shıg`ıp qan arqalı qan tamırları diywalına, keyin bulshıq etlerge o`tip qaltag`a usag`an tsistalardı payda etedi. Bulshıq et sporalıları menen za`rerlengen haywanlarda, keselleniw qublısları az seziledi.
Qan sporalıları (Haemosporidia) otryadı
Ju`zden aslam tu`rdi o`z ishine aladı. Qan sporalılarında spora da`wiri joq. Bezgek paraziti rawajlanıwının` bir da`wirinde adamnın` qızıl qan kletkalarında (eritrotsit) parazitlik etedi ha`m adamda (ushkunlik) bezgek keselin payda etedi. Rawajlanıw tsikli quramalı, jınıssız ko`beyiw menen almasıp, jınıslız ko`beyiw adamnın` qızıl qan kletkalarında o`tedi, al jınıslı ko`beyiw bezgek peshshesi-anofelestin` denesinde boladı. Solay etip, bezgek parazitinin` aqırg`ı xojayını peshshe, al aralıq xojayını adam boladı.

Bezgek parazitin adamnan` adamg`a taratıwshı bezgek peshshesi-Anopheles boladı. Peshshe adamdı shaqqanda peshshenin` tu`kirik bezindegi bezgek parazitinin` sporozoitları adamnın` qanına o`tedi. Sporozoitlerdin` u`lkenligi 5-8 mkm bolıp, kishkene qurtqa uqsag`an. Bular koktsidiyadan parıq qılıp, bezgek plazmodiylarının` tirishilik da`wiri xojayınlar –shıbın ha`m adam organizminde o`tip sırtqı ortalıqqa shıqpay rawajlanadı. Adamlar arasında bezgek keselin tuwdırıwshı sporalılar plazmodium dep ataladı. (14-su`wret).

Rawajlanıw tsikli quramalı, jınıssız ko`beyiw menen almasıp, jınıslız ko`beyiw adamnın` qızıl qan kletkalarında o`tedi, al jınıslı ko`beyiw bezgek peshshesi-anofelestin` denesinde boladı. Solay etip, bezgek parazitinin` aqırg`ı xojayını peshshe, al aralıq xojayını adam boladı.

Bezgek parazitin adamnan` adamg`a taratıwshı bezgek peshshesi-Anopheles boladı. Peshshe adamdı shaqqanda peshshenin` tu`kirik bezindegi bezgek parazitinin` sporozoitları adamnın` qanına o`tedi. Sporozoitlerdin` u`lkenligi 5-8 mkm bolıp, kishkene qurtqa uqsag`an. Bular koktsidiyadan parıq qılıp, bezgek plazmodiylarının` tirishilik da`wiri xojayınlar –shıbın ha`m adam organizminde o`tip sırtqı ortalıqqa shıqpay rawajlanadı. Adamlar arasında bezgek keselin tuwdırıwshı sporalılar plazmodium dep ataladı. (14-su`wret).

Bezgek keselligi eramızdan aldın belgili bolg`an. Ol waqıtları kelip shıg`ıw sebebi, ha`m adamlarg`a jug`ıw jolları belgisiz bolg`an. Sog`an qaramastan bul keselliktin` batpaqlıqlarg`a baylanıslı ekenin bilgenlikten batpaq ısıtpası degen at alg`an. Bezgek plazmodiumların birinshi ret 1879 jılda orıs ilimpazı V.İ.Afanasev ol kesellikti shıbınlardın` juqtırıwın, 1895 jılı anglichan ilimpazı R.Ross ha`m italiyalıq ilimpaz J.Grossi da`lillegen.

Adamlarda malyariya bezgek keselin payda etiwshi plazmodiyalar to`rt tu`rli boladı.

1. Plasmodium vivax-3 ku`nlik malyariya shaqırıwshısı (14-su`wret).

2. Plasmodium malariae-4 ku`nlik malyariya keselligin shaqırıwshısı.

3. Plasmodium falciparum-tropikalıq malyariya keselligi shaqırıwshısı.

4. Plasmodium ovale–oval malyariya keselligi shaqırıwshısı.



14-su`wret. Plazmodium (Plamodium) tuwısına kiretug`ın bezgek plazmodiyasının` rawajlanıw tsiklı. 1-sporozoitlar, 2-4-bawırdag`ı shizogoniya (2-bawır kletkasına kirgen sporozoit, 3-ko`p yadrolı o`sip atırg`an shizont, 4-merozoitlarg`a taralıp atırg`an shizont), 5-10-eritrotsitte bolatug`ın shizogoniya (5-saqıyna pishindegi jas shizont, 6-jalg`an ayaqları bar jas shizont, 7-8-rawajlanıp atırgan shizonttın` ishinde yadronın` bo`liniwi, 9-10-shizonttın` merozoitlerge taralıwı ha`m olardın` eritrotsitlerden shıg`ıwı, 11-jas makrogamont, 11a-jas mikrogamont 12-pisip jetisken makrogamont, 12a- pisip jetisken mikrogamont, 13- makrogameta, 14- mikrogamont, 15-mikrogametanın` payda bolıwı (flagellyattsiya), 16-kopulyatsiya, 17-zigota, 18-ha`reketshil zigota (ookineta), 19-ookinetanın` peshshenin ishek diywalına kiriwi, 20-peshshenin` ishekliginin` sırtqı diywalında ookinetanın` ootsistag`a aylanıwı, 21-22-yadroları bo`linip o`sip atırg`an ootsista, 23-sporozoitları bar pisip jetisken ootsista ha`m qaldıq deneshe, 24-ootsistadan shıg`ıp atırg`an sporozoitlar, 25-peshenin` tu`krik bezindegi sporozoitlar.


Adamda malyariya keselligin payda etiwshi parazit-plazmodiyanı 1880 jılı frantsuz ilimpazı A.Laveran tapqan edi.

Malyariya plazmodiyalarının` ha`mme tu`ri adam organizminde shizogoniya yag`nıy jınıssız ko`beyiw, al plazmodiya tasıwshısı bolg`an su`yir shıbınlar- Anophelles organizminde jınsıy ko`beyiw-sporogoniya protsessleri iske asadı. Plazmodiya menen adamdı shag`ıw waqtında parazitlerdi adamg`a o`tkeredi, olarda sporozoitlerdin` uzınlıg`ı 11-15 mkm bolıp, qan menen bawırg`a o`tedi, bawır toqımalarında toqıma parazitlerine (ekzoeritrotsit plazmodiyalar) trofozitlarg`a, son`ınan shizontlarg`a aylanadı. Shizontlar 5-15 ku`n ishinde ko`p sanlı bo`lshekleniw, bo`liniw na`tiyjesinde (plazmodiya tu`rine kirip) 10000-50000 merozoitlar-jas parazitler payda boladı. Bul protsess meditsinalıq parazitologiyada toqıma yamasa ekzoeritrotsitar shizogoniya dep ataladı. Bawır toqıması zaqımlang`annan son` toqıma merozoitları qang`a o`tedi ha`m tez arada eritrotsitler ishine kiredi. Eritrotsitar shizogoniya ju`zege keledi.

Eritrotsitler ishine kirgen merozoitlar o`siwshi, ko`beyiwshi parazitlerge-trofozoitlarg`a aylanadı, son` bo`liniwshi- ko`beyiwshi shizontlar payda boladı. A`dette eritrotsitar shizontlardan bo`lshekleniw na`tiyjesinde 8-24 merozoitlar hasıl boladı. Eritrotsitler jemiriliwinen son` merozoitlar qan quramındag`ı basqa eritrotsitlerge o`tedi. Bul tsikl Plasmodium malariae -de 72 saat, al plazmodiyanın` basqa tu`rlerinde 48 saat o`tken son` bezgek tutadı.

Bunın` sebebi, qan plazmasına bir neshshe mın`lag`an merazoitlar menen birge melanin-za`ha`rli zatlarda shıg`ıp qandı za`ha`rleydi. Bul qubılıs bir neshshe reet shizogoniyalıq ko`beyiw qaytalanılg`annan son` kesel qanında jınısıy gametotsitler payda bolıp eritrotsitler ishindegi merozoitlerdin` urg`ashı makrogametotsitler ha`m erkek mikrogametotsitler payda bola baslaydı.

Gametotsitlerdin` keyingi rawajlanıwı anofeles shıbınının` asqazanında o`tedi. Anofeles adamnın` qanın sorıg`anda gametotsitler shıbıng`a o`tedi. Shıbınnın` ishinde mikrogametotsitlerdin` rawajlanıwı na`tiyjesinde 4-8 dana qamshılı, 5-6 dana mikrogametalar payda boladı. Makrogametotsitlerdin` yadrosı qosılıp, zigota payda qıladı. Zigota ha`reketshen` bolıp, ol ookineta dep ataladı. Ookineta shıbın asqazanı diywalın tesip kirip elastikalıq qabıqqa oraladı ha`m ootsistag`a aylanadı. Ootsista o`sip, yadrosı bir neshshe ma`rte bo`linedi. Ha`r bir yadro bo`legin tsitoplazma orap aladı ha`m na`tiyjede mın`lap ju`da` mayda sobıq ta`rizli sporozoitlar payda boladı. Son` ootsistalar perdesi jarıladı ha`m ishindegi sporozoitlar (10000 shekem) shıbınnın` dene boslıg`ına tu`sip, gemolimfa suyıqlıg`ı arqalı barlıq organlarg`a taraladı. Mine usınday shıbınlar adamdı shaqqanda shıbın tu`kirigi menen birge sporozoitlarda adam qanına o`tedi.

Sporozoitlar bir yadrolı uzınsha sekilde bolıp u`lkenligi 10-15 mikrong`a ten`.

Bezgek jer ju`zinde ju`da` ken` tarqalg`an kesellikler. Bezgek keseline ushırag`an adamda ku`shli anemiya (kemqanlıq) boladı. 1 mm3 qandag`ı eritrotsitler sanı normadag`ı 5 mln nan 1 mln g`a deyin sanı tu`sip ketedi.

Bezgek keselliginde dene ıssılıg`ının` joqarı ko`teriliwi belgili waqıt o`tip qaytalap turadı. Onın` qansha waqıttan son` qaytalanıp turılıwı bezgektin` tu`rine baylanıslı boladı. Temperaturanın` ko`teriliwi bir neshshe basqıshlardan turadı.

1. Birlemshi yaki baslang`ısh bezgek, birinshi topılıw birlemshi kompleks.

2. Bezgek ısıtpası topılıwları aralarındag`ı latent da`wir.

3. Kesh baslanıwshı retsidivler da`wiri.

4. Sozılmalı xronik bezgek (superinvaziya) ha`m invaziya da`wiri keselligi.

5. Para bezgek.

Malyariya keselliginde jasırın da`wir ha`rqıylı boladı, mısalı: tropikalıq bezgekte 9-16 ku`n, 4 ku`nlik bezgekte 3-6 ha`pte, Plasmodium vivax payda etken bezgekte 7-21 ku`n, Plasmodium vivax shtamma payda etiwshi bezgekte, ol 8-14 ayg`a sozılıwı mu`mkin.

Baslang`ısh yamasa birlemshi bezgek aldın`g`ı da`wiri ortasha 2 ay dawam etedi. En` da`slep aldın`g`ı belgiler: bas awırıw, da`rmansızlanıw, dene qaqsawı payda boladı, 3-4 ku`n o`tip bezgek keselligine ta`n bolg`an ısıtpa ju`zege keledi. A`dette qaltıratpa tiyiw, ıssılıq ko`teriliw ha`m terlew da`wirleri boladı.

Birinshi qaltıratpa tiyiw da`wirinde nawqastın` eti uyısıp, son` denesine qattı qaltıratpa tiyedi. Onın` ayaq-qolları muzlap, erini ha`m murnının` ushı ko`geredi, adamnın` terisi g`azdın` terisine uqsap «tu`k-tu`k» bo`rtik bolıp ko`rinedi. Nawqastın` bası qattı awıradı, ko`n`li aynıydı. Geyde qusadı, aradan 2-3 saat o`tip, dene temperaturası 39-40 gradusqa jetedi. Adamnın` qan tamırı tez-tez uradı, arterial qan basım, a`sirese vena qan basımı ko`teriledi. Nawqas ko`p siyedi.

Isıtpa shıg`ıw da`wiri bir neshe saattan bir sutkag`a shekem sozıladı. Bul da`wirde nawqastın` awhalı a`dewir awırlasadı, dene ıssılıg`ı 40-410 shekem ko`teriledi. Nawqastın` ju`zi qızarıp, tınıshsızlanadı, tez-tez dem ala baslaydı. Qan basımı to`menleydi. Ju`rek urıwı pa`seyedi. İshtey jog`aladı. Tilin aq perde basadı. Geyde qarnı awırıydı ha`m ishi o`tedi. Adamnın` dene ıssılıg`ı ko`teriliw waqtında sandıraqlaw ju`zege keledi, sidikte belok, eritrotsitler ha`m gialin tsilindrleri tabıladı.

Terlew da`wiri baslang`anda adamnın` temperaturası pa`seyedi, nawqas qattı terlep,awhalı biraz jen`illesedi, kewli sergeklenip, uyqılay baslaydı. Tropikalıq bezgekte nawqas kem terleydi yamasa ulıwma terlemeydi.

Bezgek keselligi topılıwı ortasha 6-8 saattan 10-12 saatqa shekem sozıladı, ısıtpa ko`binese belgili bir waqıtta, ku`nnin` birinshi yarımında ko`terile baslaydı.

Solay etip Plasmodium vivax bezgeginde 1,5 jıldan 2-3 jılg`a shekem dawam etedi.
Plasmodium ovale bezgegi 3-5 jıl, Plasmodium malariae 10 jılg`a sozıladı.

Bezgek keselliginin` asqınıwlarınan, bezgek koması ju`da` qa`wipli esaplanadı. Koma halatı tropikalıq bezgek keselliginde, o`z waqtında em almag`an adamlarda bolıwı mumkim. Koma halatına tu`sken nawqaslardın` ortasha 40% ti o`ledi.

GMDA ma`mleketlerinde bezgek keselligi XIX a`sirdin` aqırı XX a`sirdin` birinshi yarımında Kavkaz, Oraylıq Aziya, Volganın` orta ha`m quyıw ag`ımında ha`m de Ukraynada ken` tarqalg`an edi. 1935 –jıldın` o`zinde ayrım regionlarda 9 mln kisi bezgek penen kesellengeni belgili. Bul da`wirde adamlardın` bezgek penen keselleniwi Afrika, Qubla Amerika, Aziya ha`m Evropada ju`da` ko`plep ma`mleketlerde ken` tarqalg`an edi. 1930 jıllarda tek Hindistannın` o`zinde ha`r jılı 100 mln artıq adam bezgek penen kesellengen.

Bezgek keselinin` qozdırıwshısın u`yreniw ha`m og`an qarsı gu`res ilajların islep shıg`ıwda rus ilimpazlarınan V.Ya. Danilevskiy, İ.İ.Mechnikov, V.İ. Beklemishev,V.M.Afanasev, S.M. İsaev, frantsuz ilimpazı N.A.Laveran, ingliz ilimpazı R.D.Ross, R.Garnem, İtaliya ilimpazı D.V.Grassi, Vastenelli ha`m basqalardın` xızmetleri u`lken.

Oraylıq Aziya sonın` ishinde O`zbekstanda bezgekke qarsı birqansha jumıslar alıp barılg`an. Birinshiden bezgek penen kesellengen adamlardı ma`jburiy emlew kurslarınan o`tkizgen. Bezgek shıbını o`z ma`yegin qaldıq suwlarına qoyadı. Sonın` ushın bezgek shıbınının` ko`beyiwinin` aldın alıw ma`selesinde qalg`an suwlardı ha`m batpaqlıqlardı qurıtıwı. Bezgek shıbınları, olardın` ma`yegi, lichinkaları ha`m quwırshaqları tu`rli usıllar menen qırıp taslanadı. Keyingi jıllarda bezgek shıbınına qarsı biologiyalıq gu`resiwge ayrıqsha itibar berildi. Tiykarınan ıssı klimatlı jaylarda bezgek shıbını lichinkaların jog`altıw ushın ha`wiz ha`m ko`llerde tiri tuwatug`ın Gambuziya balıg`ı Amerikadan a`kelinip ko`beyttirildi. Bul ilajlardı o`tkeriwdin` na`tiyjesinde 1960 jıldan baslap GMDA ma`mleketlerinde sonın` ishinde O`zbekstanda bezgek keselligi pu`tkilley joq etildi. Biraq bezgek penen adamlardın` keselleniwi Qubla ha`m Oraylıq Amerika, Aziya ha`m a`sirese Afrika ma`mleketlerinde ha`zirgi ku`nlerde ken` tarqalg`an. Ja`ha`n sawlıqtı saqlaw ma`kemelerinin` mag`lıwmatlarına qarag`anda ha`zirgi waqıtlarda ha`r jılı jer sharında 5-6 mln bezgek shıbınlarınan juqtırg`an adamlar bezgek keselliginen dunyadan o`tpekte. Solardan 1 mln aslamı 4-5 jastag`ı ballarg`a tuwrı keledi. Ha`zirgi waqıtta Anofeles rodına kirgen shıbınlardın` 400 den aslam tu`ri belgili bolıp, solardan 25-30 tu`ri bezgek keselinin` qozdırıwshıların tasıwshı bolıp esaplanadı.

Kesellikke diagnoz qoyıwda klinikalıq ko`rinisler, epidemiologiyalıq analiz u`lken a`hmiyetke iye. Degen menen laboratoriyalıq usıl menen bezgek plazmodiysı tabıw sheshiwshi xızmet oynaydı. Onın` ushın nawqastan qan alıp, su`rtpe ha`m tamshı tayarlanadı. Preparat mikroskop astında tekseriledi. Olarda bezgek plazmodiysının` ha`r qıylı tsikllerin ko`riwge boladı. Qannın` ulıwma analizinde gipoxrom anemiya tabıladı, keselliktin` o`tkir da`wirinde qanda eritrotsitlerdin` jas, ele jetilispegen formaları, retikulotsitler, normoblastlar tabıladı. Poykilotsitoz ha`m anizotsitoz ko`rinedi. Leykopeniya, neytropeniya, monotsitoz ha`m limfotsitoz bolsa, keselliktin` awır formasında eozinofiliya payda boladı. Emlew juqpalı keselliklerdi emlew hanalarında o`tkeriledi.

Keselliktin` aldın alıw sharaları to`mendegilerden ibarat:

1. Nawqas adamlardı ha`m parazit tasıwshılardı sapalı ha`m durıs emlew.

2. Suw saqlag`ıshlarda, batpaqlıqlarda bezgek tarqatatug`ın shıbın ha`m lichinkaların joq etiw, gidrotexnikag`a tiyisli arnawlı jumıslardı a`melge asırıw, shıbınlardın` ma`yek qoyıp ko`beyiwine imkan bermew.

Bezgek penen nawqaslang`an adamlar ha`m gameta tasıp ju`riwshilerdi anıqlaw ushın olardan qan alıp tekseriledi. Bezgek guman etilgen nawqaslar, endemik oshaqtag`ı ısıtpası ko`terilgen ha`mme adamlardın` qanı tekseriledi. Nawqaslar ha`m gameta tasıwshılar arnawlı esapqa alınadı ja`ne 2 jıl dawamında qadag`alanıp turadı.

Ma`mleketimizde bezgektin` endemik oshaqları joq etilgen. Eger bezgek ele ushırasıp turatug`ın ma`mleketlerge adamlardın` barıwına tuwra kelse, olarg`a jeke ta`rtipte ximioprofilaktikalıq sharalar qollanıladı. Bezgek ushırap atırg`an ma`mleketlerden qaytıp kelgen puxaralar za`rur muddetke dispanserlik baqlawda turadı.

Adamlardı shıbın shag`ıwdan saqlaw ushın denege shıbıng`a qarsı kremler su`rtiw, jazda peshshehanalardan paydalanıw kerek.

Bezgek keseli menen gu`res jolları: 1. Batpaqlıqlardı qurg`atıw; 2. Batpaqlı suwlarg`a neft sebiw; 3. Bezgek keseli menen kesellengen adamlardı emlew (xinin, axrixin da`rileri menen); 4.Genetikalıq gu`res usılın qollanıw (onda peshshenin` erkegin rentgen nurına tutıladı, sonda erkegine jınıs kletkalarının` qa`dimgi rawajlanıwı buzıladı. Olar analıqtı tuxımlandırg`anda analar rawajlanıwg`a uqıpsız yamasa na`sil bermeytug`ın ma`yeklerdi saladı. Bezgek keseli GMDA ellerinde de joq etilgen kesellik. Bul kesellik elede tropikalıq ellerde taralıp, jılda ko`p adam kesellenedi, o`limshilik te boladı.

Ulıwma alg`anda sporalılar tipinin` kaktsiyadiyaları (Eimeria rodı) ha`m gemosparidiyaları (Haemogregarina rodı) wa`killeri balıqlarda ko`plep parazitlik qıladı. Balıqlarda epizootologiyalıq a`hmiyetke koktsidiya rodının` wa`killeri iye boladı.

Ko`p ellerdin` ha`wiz balıqshılıq hojalıqlarının` karp ha`m sho`p jewshi balıqlarında Eimeria cyprini, Eimeria carpelli, Eimeria cheni, Eimeria sinensis ko`plep keselliklerdi tuwdıradı. Sonın` menen bir qatarda ten`iz balıqlarında seld, salaka ha`m. t.b. koktsidioz kesellikleri anıqlang`an. Bizin` O`zbekstan ha`wiz balıq hojalıqlarında orta esap penen jas balıqlardın` 30% ten ko`biregi koktsidiozdan ba`ha`r ha`m jaz ma`wsimlerinde qırılıp ketetug`ınlıg`ı anıqlandı.




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə