Poezja paradoksów paradoksy w poezji



Yüklə 307,42 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/11
tarix06.02.2018
ölçüsü307,42 Kb.
#26066
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

11

Wstęp


w dwudziestoleciu międzywojennym, a zaliczany przez Chrząstow‑

ską  do  grupy  seniorów,  podkreślał  wagę  i  moc  kontrastu,  który 

jest budulcem paradoksu. W eseistycznej książce Czas otwarty pisał 

o  ważnych  w  chrześcijaństwie  kontrastach  —  siły  i  słabości,  ciem‑

ności i blasku.

Biblia lubi kontrasty. Siła Boga nie ukazuje się, dopóki nie objawi 

się cała słabość człowieka. Dopiero najgłębsza ciemność rozjaśnia 

blask Boży

6

.

Analizując  poezję  kapłańską,  trudno  oprzeć  się  wrażeniu,  że 



paradoksalność  języka  poetyckiego  staje  się  cechą  międzypokole‑

niową.  Po  paradoks  bowiem  chętnie  sięgał,  należący  do  średniego 

pokolenia kapłanów piszących wiersze, Wacław Oszajca. Wyznał on 

w rozmowie z Sergiuszem Sterną -Wachowiakiem, że u podstaw jego 

pisarstwa leży myślenie oparte na paradoksie, wewnętrznej sprzecz‑

ności, które przekłada się na logikę języka poezji:

moje  myślenie  jest  łase  na  paradoks,  na  niemożliwość,  na 

wewnętrzną sprzeczność, a tym wszystkim logika poezji żywi się 

bardziej niż jakakolwiek inna logika

7

.



Kapłani  sygnalizują  skupienie  poetyckiej  refleksji  na  paradok‑

sie nie tylko w autotematycznych wypowiedziach, widać to przede 

wszystkim w ich poezji. Już sam ogląd tytułów tomików poetyckich 

pokazuje  charakterystyczną  predylekcję  poetów  do  myślenia  opar‑

tego  na  sprzecznościach  i  opozycjach.  Wystarczy  przywołać  zbiór 

Wacława Oszajcy Reszta większa od całości, tomik z 1985 roku Ty za bli-



sko, my za daleko oraz zbiór rozmów z nim Przy świecy i ogarku, także 

jego autorstwa omówienie poezji Jana Twardowskiego zatytułowane 



O  nadmiarze  rzeczy  których  mało.  Sam  Jan  Twardowski  —  nazwany 

w ostatnio wydanej biografii „Księdzem Paradoksem”

8

 — podobnie 



tytułuje swoje teksty — Wielka mała czy Mniej więcej. Bywa i tak, że 

już w samym tytule występuje słowo paradoks, jak w wierszu para-



doksy Janusza Pasierba, literalnie eksponując tę figurę

9

. Można więc 



przyjąć,  że  paradoks  w  poezji  kapłanów  jest  rozpoznawalny  jako 

6

 J. Pasierb: Czas otwarty. Pelplin 1992, s. 62—63.



7

 W. Oszajca: Mistyka ciała. W: Idem: Przy świecy i ogarku (rozmowy, eseje, szkice)

Poznań 1995, s. 185.

8

 M. Grzebałkowska: Ksiądz Paradoks. Biografia Jana Twardowskiego. Kraków 2011.



9

 Por.  M.  Korolko:  Sztuka  retoryki.  Przewodnik  encyklopedyczny  retoryki.  War‑

szawa 1998, s. 116—125. Do najważniejszych figur myśli Korolko zaliczył paradokson 

(napięcie) i aporię (powątpiewanie).




12

Wstęp


wyrazista cecha języka poetyckiego, zapowiadana w tytułach wier‑

szy  i  regularnie  podkreślana  w  wypowiedziach  twórców.  Jest  więc 

oczywiste, że zwracają na nią uwagę zarówno literaturoznawcy, jak 

i  krytycy  literaccy

10

.  O  ile  jednak  zauważono,  że  myślenie  oparte 



na  paradoksach  pojawia  się  w  liryce  tych  trzech  twórców,  o  tyle 

wciąż otwartą kwestią pozostaje spójna koncepcja funkcji paradoksu 

jako figury wielowymiarowej, mechanizmów jej stosowania, a także 

sposobów  jej  użycia  jako  poetyckiego  narzędzia  służącego  odkry‑

waniu  prawdy.  Próba  rozwiązania  tej  właśnie  kwestii  stanowi  cel 

nadrzędny niniejszej książki.

Aby  tę  lukę  stanu  badań  lepiej  unaocznić,  warto  nadmienić,  że 

we współczesnej poezji, nie tylko kapłańskiej, figura paradoksu staje 

się  coraz  bardziej  ekspansywna.  Jej  rosnącą  popularność  odnoto‑

wali  badacze  twórczości  najważniejszych  współczesnych  poetów 

polskich — Czesława Miłosza, Zbigniewa Herberta, Wisławy Szym‑

borskiej,  Stanisława  Barańczaka  czy  Tadeusza  Różewicza,  a  także 

teoretycy  literatury.  Krytyk  Bogusław  Żurakowski  w  książce  Para-

doks  poezji  stwierdził  wprost,  że  „za  jedną  z  najistotniejszych  cech 

nowszej  poezji  polskiej  wypada  uznać  paradoks”

11

.  We  współczes‑



nej  poezji  polskiej,  rozumianej  szeroko,  dotarł  on  do  pewnej  jako‑

ści,  którą  najkrócej  nazwać  można  estetyką  kontrastu.  Wyraża  się 

ona  w  podejmowaniu  próby  przekroczenia  granic  czasu  teraźniej‑

szego  w  przestrzeni  poetyckiej  i  zamiany  w  jego  przeciwieństwo 

—  w  mit.  Żurakowski  przyjmuje  przy  tym,  iż  poetyckość  polega 

na  dialektycznej  jedności  teraźniejszości  z  mityczną  przeszłością. 

Nie jest to oczywiście odosobniony paradoks, w swej pracy badacz 

przypomina  również  inne  poetyckie  oscylacje,  polegające  na  łącze‑

niu prawdy z nieprawdą czy piękna z brzydotą. Paradoks staje się 

w jego ujęciu pojęciem aksjologicznym, takim jak realizm.

Zbliżone  stanowisko  przejawiało  się  jednak  w  myśleniu  teore‑

tyków już od czasów wczesnopowojennych. Niemal czterdzieści lat 

przed Żurakowskim Cleanth Brooks, aktywny przedstawiciel nurtu 

Nowej Krytyki, zaproponował w 1947 roku radykalną tezę: „The lan‑

guage  of  poetry  is  the  language  of  paradox”

12

  —  „język  poezji  jest 



językiem  paradoksów”,  uznając  tym  samym  rolę  paradoksu  jako 

wyznacznika poetyckości sensu stricto. W nowym millenium podob‑

10

 Piszę o tym na początku każdego rozdziału niniejszej książki, przywołując 



stan badań nad tą kategorią w twórczości opisywanych autorów.

11

 B. Żurakowski: Paradoks poezji. Kraków 1982, s. 6.



12

 C. Brooks: The Well Wrought Urn. Studies in the Structure of Poetry. New York 

1947,  s.  3.  Wszystkie  tłumaczenia,  jeśli  nazwisko  tłumacza  nie  zostało  podane, 

pochodzą od autorki książki.





Yüklə 307,42 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə