Politeia’da adalet tartişmasi ve thrasymakhos’un meydan okumasi



Yüklə 208,99 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/8
tarix04.12.2017
ölçüsü208,99 Kb.
#13797
1   2   3   4   5   6   7   8

Özgüç ORHAN 

 

Sayfa



65

 

 



zira  görüyoruz  ki  insanlar  adaletle  hareket  etmezler.”

34

  Burada  geçen 



“Tanrıların  gözetimi”  meselesi  eserin  sonunda  Sokrates’in  anlattığı  “Er 

miti”nin  hemen  öncesinde  tekrar  gündeme  gelir  (612e-613b).

35

  Bunun 


arkasından  gelen  Er’in  öteki  dünyaya  ziyareti  miti  (614b–621d)  bu 

“gözetim”e  inandırmaya  yönelik  poetik  bir  “imge”  olarak  görülmelidir. 

Adeimantos’un  “hesapçı”sı  her  toplumda  ve  dinde  görülebilecek  bir 

meseleye  parmak  basar.  Gerek  bu  dünyada  gerekse  öbür  dünyaya  dair 

inançlarda  adalete  dair  “boşluklar”  bulmak  mümkündür.  “Er’in  Öteki 

Dünyaya Ziyareti” miti (614b–621d) bu boşluğu kapatmaya yöneliktir.

 

36

  



Thrasymakhos  Birinci  Kitabın  sonunda  Sokrates’in  maharetle 

kullandığı  elenchos  (sorgulama) ile susturulmuş olsa da dillendirdiği görüş 

mutlak olarak çürütülmüş ve bu nedenle de hükmünü yitirmiş sayılamaz. Bu 

durum  hem  Politeia’nın  geri  kalanı  hem  de  genel  olarak  insanlık  hali  için 

böyledir.  Thrasymakhos’un  adalete  dair  temsil  ettiği  ekol  “güçlü  haklıdır” 

önermesi  ile  özetlenebilecek  “siyasal  gerçekçilik”tir.

37

  Bu  ekol  bir  taraftan 



siyasete  dair  evrensel  geçerliliği  olan  objektif  (nesnel)  ahlaki  normların 

varlığını redderken; diğer taraftan siyasi aktörlerin davranışları üzerindeki 

olası kısıtları insan doğasına içkin bir iyilikten ziyade  dış  faktörler (güç ve 

menfaat ilişkileri ve dengeleri) üzerinden açıklar.

38

  

Buna  göre,  hedefleri  ellerindeki  gücü  maksimize  etmek  olan  kişi 



veya gruplar belli zamanlarda “adil” görünen tercihlerde bulunsalar bile bu 

tercihler  adil  olmalarından  değil  şartların  zaruretinden  kaynaklanır. 

Dolayısıyla  farklı  şartlar  altında  aynı  kişi  ve  gruplar  “adalet”e  ters  düşen 

tercihlerde  bulunabilirler.  Modern  çağda  Machiavelli  ile  özdeşleşecek  ve 

günümüzde  daha  çok  uluslararası  politika  bağlamında  ele  alınan  bu  ekol 

Sokrates’in dillendirdiği “idealist” anlayışa kıyasla ortalama insan nezdinde 

                                                           

34

 Bkz. Waterfield, The First Philosophers, s. 274. 



35

 Yasalar’daki “Atinalı Yabancı” da bu konu üzerinde durur: “Yasalara uygun olarak 

Tanrılara  inanan  hiç  kimse  isteyerek  kutsala  sığmayan  [asebēs]  bir  eylemde 

bulunmaz  veya  yasa  dışı  bir  ifadeyi  ağzından  kaçırmaz  şayet  şu  üç  durumdan 

birinden muzdarip değilse: Dediğim gibi ya [Tanrıların varlığına] inanmıyordur; ya 

Tanrıların  olduğuna  ama  onların  insanları  gözetmediğine  inanıyordur;  ya  da 

Tanrıların dualar ve kurbanlarla kolaylıkla ikna edilebileceğine inanıyordur” (885b). 

36

  Sokrates  bu  mitin  hemen  öncesinde  “ruhun  ölümsüzlüğü”  (608c-611a) 



tartışmasını yapar. Bu tartışmanın başında da “erdemin en büyük karşılık [epicheira

ve ödüllerine [athla] henüz daha değinmemiş olduklarını” hatırlatır ve sırada bunun 

olduğunu  müjdeler  (608c1-2).  İkinci  Kitabın  başında  Glaukon  ve  Adeimantos 

adaletin  maddi  avantajlarına  dikkat  çekmek  için  epicheira  ile  aynı  anlama  gelen 



misthoi sözcüğünü sık sık kullanmıştır (357d1, 363d1). Nitekim Sokrates de “ruhun 

ölümsüzlüğü”  tartışmasından  “Er  miti”ne  geçiş  aşamasında  misthoi  sözcüğünü 

kullanarak daha önce konuşulanları bizzat hatırlatır (612b-613d). 

37

 Dyson, Natural Law and Political Realism, s. 33-66. 



38

 A.g.e., s. x. 




Politeia’da Adalet Tartışması ve Thrasymakhos’un Meydan Okuması 

Sayfa


66

 

 



gerek gündelik yaşamda gerek siyasette çok daha makbuldür (358a, 358c8). 

Gerek  sıradan  insanların  gerekse  seçkinlerin  söylem  ve  eylemlerine 

yakından  bakıldığında  bu  görüşün  açıktan  veya  zımnen  benimsenmiş 

olduğu görülür (366b6-7). Politeia’daki adalet tartışmasında Sokrates’in bu 

konuda bir itirazı olduğuna dair bir işaret yoktur. 

 

III. Değerlendirme ve Sonuç 

 

İnsanların  ekseriyeti  Thrasymakhos  kadar  açıksözlü  ve  cüretkȃr 



olmasa  da  kritik  anlarda  sergiledikleri  söz  ve  eylemlerle  onun  anlayışını 

benimsediklerini  gösterirler.  Glaukon’un  anlattığı  “Gyges’in  yüzüğü” 

hikayesinde  olduğu  gibi,  yaptırımın  olmadığı  veya  yeterince  caydırıcı 

olmadığı  veya  olsa  bile  tutarlı  bir  şekilde  uygulan(a)madığı  durumlarda 

insanların o ana kadar gizil olan haksızlık yapma eğilimleri açığa çıkar. Bu 

açıdan  daha  önce  haksızlığa  uğramış  bir  mağdurun  başka  bir  zaman  ve 

zeminde  bir  başka  haksızlığın  faili  olması  hiç  de  şaşırtıcı  gelmemelidir.

39

 



Judith  Shklar’ın  (1928-92)  dikkat  çektiği  gibi  insanlar  arasında  rutin  olan 

“adalet”  değil  “haksızlık”tır.

40

  Shklar  şöyle  devam  eder:  “Çoğu  haksızlık 



sürekli olarak etkili bir hukuk sistemi olan yerleşik bir devlet düzeni içinde 

ve  normal  zamanlarda  vuku  bulur.  Çoğu  zaman,  yurttaşlardan  fazla  bir 

protesto  olmaksızın,  en  feci  haksızlıkları  işleyen  insanlar  resmi  görevleri 

çerçevesinde  haksızlıkları  engellemesi  icap  eden  kişilerin  ta  kendisidir.” 

Siyasal  düşünce  tarihinde  bu  gerçeğin  farkında  olup  öne  çıkaranların 

başında  Platon  gelir.

41

  Platon,  her  ne  kadar  “ütopik”  veya  “idealist”  diye 



bilinse de, Thrasymakhos’un savunduğu “gerçekçi” adalet(sizlik) anlayışının 

yaygınlığının ve çekiciliğinin farkındadır. 

Thraskymakhos’un 

meydan 


okuması 

Politeia’daki 

adalet 


tartışmasını  bütünsel  bir  çerçevede  ele  almamıza  yardımcı  olur.  Dile 

getirilen gerçekçi yaklaşımın yaygınlığı insanlık tarihinin bir gerçeğidir. Son 

iki yüzyılda “insan hakları”, “temel hak ve özgürlükler”, “hukuk devleti” gibi 

adalete dair norm veya idealler ortaya çıkmış olsa da bu normların sınırları, 

uygulanıp uygulanmayacağı veya ne ölçüde ve kimin için uygulanacağı yine 

pratikte,  Thrasymakhos’un  iddia  ettiği  gibi  güçlünün  elinde  olan,  hakim 

adalet  ve  hukuk  düzenine  göre  belirlenir.  Machiavelli’nin  de  dediği  gibi 

siyasette başarıyı hedefleyenler ahlaki normlara göre değil; insanların nasıl 

                                                           

39

 Shklar, The Faces of Injustice, s. 35. 



40

 A.g.e., s. 19. 

41

 A.g.e., s. 20-24. 




Özgüç ORHAN 

 

Sayfa



67

 

 



davrandığına  (veya  buna  dair  kanılarına)  göre  hareket  eder.  “Gerçekçi” 

açıdan  bakıldığında  sürekli  bir  “mücadele”  (polemos)  alanı  olarak  görülen 

siyasette  Sokrates’in  kurguladığı  ideal  adalet  modelinin  mücadele  eden 

tarafları adaletin üstünlüğüne ikna edebileceği şüphelidir.  



Politeia’da  Thrasymakhos  ve  Sokrates’in  savunduğu  adalet 

anlayışlarını  “realist”  (gerçekçi)  ve  “idealist”  diye  niteleyecek  olursak 

tartışmanın  gelip  düğümlendiği  nokta  değişmez  bir  gerçekliğin  var  olup 

olmadığı;  ve  bu  gerçekliğin  “makul”  (noētos)  veya  “mahsus”  (oratos)  olup 

olmadığıdır  (509d4).

42

  Politeia’da  karşımıza  çıkan  değişmez  Idealar, 



Sokrates’in  savunduğu  paradigmatik  (ideal  model)  adalet  anlayışını 

gerektirir.

43

  Ancak  “mahsus”  dünyanın  ötesinde  değişmez  bir  gerçekliğe 



karşı  şüphe  duyulması;  veya  inanıldığı  zannedilse  bile  aslında 

umursanmaması;  veya  bu  gerçekliğin  farklı  bir  şekilde  tasavvur  edimesi 

durumunda  gerek  bireyler  arası  ilişkilerde  gerek  siyasette  Machiavelli’nin 

savunduğu  gibi  insanların  nasıl  davranmaları  gerektiğine  değil  de  nasıl 

davrandıklarına  bakmak  zorunluluğuyla  yüzleşiriz  ki  bu  durumda 

hoşumuza gitmese de Thrasymakhos’un argümanları daha cazip olacaktır. 

Felsefe  verili  olanın  olduğu  gibi  kabul  edilmemesini; 

sorgulanmasını  ve  gerekirse  eleştiriye  tabi  tutulmasını  gerektirir.  Bu 

nedenle  Politeia’nın  ortaya  koyduğu  “adalet”  anlayışını  sırf  Platon’un 

otoritesi nedeniyle kabul etmek doğru  olmayacağı gibi; sonuçları itibarıyla 

sırf hoşumuza gitmediği için tümden reddetmeye veya parçalarını bütünsel 

bağlamından  kopuk  olarak  değerlendirmeye  kalkışmak  da  doğru  olmaz.

44

 

Bu makale Politeia’daki adalet tartışmasının Birinci ve Dördüncü Kitaplarda 



ifade  edilen  tanımlarla  sınırlı  kalmaması  gerektiğini  vurgulamış;  ve  asıl 

meselenin  Thrasymakhos’un  meydan  okuması  ışığında  adaletin  teorik 

olarak  tarif  edilme  çabalarından  çok  pratik  açıdan  değerini  vurgulayan 

tartışmalarda saklı olduğu görülecektir. 

Son iki yüzyıllık dönemde Platonik diyalogların nasıl yorumlanması 

hususunda  tam  bir  mutabakat  sağlanmış  olmasa  da  Friedrich 

Schleiermacher’e  (1768-1834)  uzanan  “dramatik”  yaklaşımın  Platon 

                                                           

42

 “Makul” akıl yoluyla kavranılan; “mahsus” duyumsanandır. 



43

  “Idealar”  veya  “Formlar”  doktrini  diye  bilinen  bu  teorinin  Platon’la  ilişkisi 

tartışmalıdır.  Bu  konuda  yerleşik  görüş  Platon’un  bu  doktrini  benimsediği 

yönündedir ama aksine düşünenler de vardır; bkz. Welton, Plato’s Forms, s. 2. 

44

 “Korkuluk hatası” (straw man fallacy) içeren haksız eleştirilerden en çok nasibini 



almışların  başında  Platon  gelir.  Karl  Popper  buna  klasik  bir  örnektir.  Popper,  The 

Open  Society  and  Its  Enemies  adlı  eserin  ilk  cildinde  Platon’u  başta  bahsettiğimiz 

“dogmatik”  yaklaşım  ve  “birey”i  önceleyen  klasik  liberal  varsayımlara  dayanarak 

eleştirmiş  ve  onun  adalet  anlayışını  “totaliter”  diye  mahkum  etmiştir;  bkz.  Popper, 

The Open Society and Its Enemies, s. 74-105. 



Politeia’da Adalet Tartışması ve Thrasymakhos’un Meydan Okuması 

Sayfa


68

 

 



çalışmalarında  son  yıllarda  gitgide  daha  fazla  kabul  gördüğünü 

söyleyebiliriz.  Bu  yaklaşıma  göre  “bir  Platonik  diyalog  kendi  içinde  ve 

Platonik  diyaloglar  kendi  aralarında,  Sokrates’in  Phaidros’da  (264c)  dile 

getirdiği  gibi,  parçaları  birbiriyle  bağlantılı  organik  bir  bütün  olarak 

görülmelidir.”

45

 Adına “bütünsel” de diyebileceğimiz bu yaklaşım, Platon’un 



düşüncelerinin dramatik ve bütünsel bağlamından kopuk olarak sadece ana 

karakterin  ağzından  çıkan  sözlere  indirgenmesi  ve  bunların  doğrudan 

Platon’un  nihai  düşünceleri  olarak  varsayılması  hususunda  bizi  ihtiyata 

davet eder. 



 

 

                                                           

45

 Orhan, “Jacob Klein’da Tortulaşma, Eğitim ve Platon’a Dramatik Yaklaşım”, s. 267.  




Özgüç ORHAN 

 

Sayfa



69

 

 



KAYNAKÇA 

 

 

Austin,  Michael.  The  Hellenistic  World  from  Alexander  to  the  Roman 



Conquest. Cambridge: Cambridge University Press, 2006. 

Balot,  Ryan  K.  Greed  and  Injustice  in  Classical  Athens.  Princeton:  Princeton 

University Press, 2001. 

Barney, Rachel. “Socrates’ Refutation of Thrasymachus.” The Blackwell Guide 



to Plato’s ‘Republic’ içinde, s. 44-62, der. Gerasimos Santas. Oxford: 

Blackwell, 2006. 

Dyson,  R.  W.  Natural  Law  and  Political  Realism  in  the  History  of  Political 

Thought.  Vol.  1,  From  the  Sophists  to  Machiavelli.  New  York:  Peter 

Lang, 2005. 

Everson,  Stephen.  “The  Incoherence  of  Thrasymachus.”  Oxford  Studies  in 

Ancient Philosophy 16 (1998): 99-131. 

Frede, Michael. “Plato’s Arguments and the Dialogue Form.” Klagge ve Smith 

içinde, s. 201-219. 

Harlap, Shmuel. “Thrasymachus’s Justice.” Political Theory 7.3 (1979): 347-

70. 

Hourani, George F. “Thrasymachus’ Definition of Justice in Plato’s Republic” 



Phronesis 7 (1962): 110-120.  

Johnson, Curtis N.  Socrates and the Immoralists. Lanham: Lexington Books, 

2005. 

Klagge, James C. ve Nicholas D. Smith, der. Methods of Interpreting Plato and 



His Dialogues. Oxford: Clarendon Press, 1992.   

Kosman,  Aryeh.  “Justice  and  Virtue:  The  Republic’s  Inquiry  into  Proper 

Difference.” Virtues of Thought: Essays on Plato and Aristotle içinde, 

s.  183-203. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014. 

Lane,  Melissa.  Plato’s  Progeny:  How  Plato  and  Socrates  Still  Captivate  the 

Modern Mind. London: Duckworth, 2001. 

Long,  Roderick  T.  “Thrasymachus  and  the  Relational  Conception  of 

Authority.” An Anthology of Philosophical Studies, Vol. 3 içinde, s. 27-

36, der. Patricia Hanna. Athens: ATINER, 2009. 

Machiavelli.  The  Prince.  Çev.  Harvey  C.  Mansfield.  Chicago:  Chicago 

University Press, 1998. 

Maguire, Joseph P. “Thrasymachus or Plato?” Phronesis 16.2 (1971): 142-63. 



Politeia’da Adalet Tartışması ve Thrasymakhos’un Meydan Okuması 

Sayfa


70

 

 



Moors,  Kent.  “Justice  and  Philosophy  in  Plato’s  Republic:  The  Nature  of  a 

Definition.” Interpretation 12.2&3 (1984): 193-223. 

Orhan,  Özgüç.  “Homeros  ve  Hesiodos’da  Adalet  Kavramının  Kökenleri  ve 

Platon’a  Yansımaları.”  Felsefe  ve  Sosyal  Bilimler  Dergisi  13  (2012): 

11-38. 

Orhan,  Özgüç.  “Jacob  Klein’da  Tortulaşma,  Eğitim  ve  Platon’a  Dramatik 



Yaklaşım.” Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 19 (2015): 259-280.  

Pappas,  Nickolas.  The  Routledge  Guidebook  to  Plato’s  Republic.  London: 

Routledge, 2013. 

Plato.  Platonis  Opera.  Cilt  4.  Der.  John  Burnet.  Oxford:  Clarendon  Press, 

1902. 

Plato. The Republic. Çev. Allan Bloom. New York: Basic Books, 1991. 



Plato. Republic. Çev. Joe Sachs. Newburyport: Focus Publishing, 2007. 

Plutarch. Greek Lives: A Selection of Nine Greek Lives. Çev. Robin Waterfield. 

Oxford: Oxford University Press, 1998. 

Popper, Karl R. The Open Society and Its Enemies. Vol. 1, The Spell of Plato

London: Routledge, 1945. 

Reeve,  C.D.C.  “Socrates  Meets  Thrasymachus.”  Archiv  für  Geschichte  der 



Philosophie 67.3 (1985): 246-265. 

Shields, Christopher. “Plato’s Challenge: the Case against Justice in Republic 

II.”  The  Blackwell  Guide  to  Plato’s  Republic  içinde,  s.  63-83,  der. 

Gerasimos Santas. Oxford: Blackwell, 2006. 

Shklar,  Judith  N.  The  Faces  of  Injustice.  New  Haven:  Yale  University  Press, 

1990. 


Strauss,  Leo.  “On  Plato’s  Republic.”  The  City  and  Man  içinde,  s.  50-138. 

Chicago: Rand McNally, 1964. 

Topakkaya,  Arslan.  “Adalet  Kavramı  Bağlamında  Aristoteles-Platon 

Karşılaştırması.” Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 6 (2008): 27-46. 

Waterfield,  Robin.  The  First  Philosophers:  The  Presocratics  and  Sophists

Oxford: Oxford University Press, 2000. 

Wedgwood,  Ralph.  “The Coherence of  Thrasymachus.”  Basılmamış  makale. 

http://www-bcf.usc.edu/~wedgwood/Thrasymachus.pdf. 

Welton,  William  A.  der.  Plato’s  Forms:  Varieties  of  Interpretation.  Lanham, 

MD: Lexington Books, 2002. 



Yüklə 208,99 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə