Psixologiya 1



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə157/197
tarix20.09.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   153   154   155   156   157   158   159   160   ...   197

 

 

 



518 

 

də Ģagirdin Ģəxsi təcrübəsi böyüklərin ondan tələb etdiyi əxlaq 



normalarına  zidd  olarsa,  Ģagird  bu  tələbləri  formal  olaraq 

mənimsəyər, ona yalnız müvafiq Ģəraitdə – böyüklərin nəzarəti 

zamanı  əməl  edər.  Təcrübə  göstərir  ki,  qarĢılıqlı  təsir  düzgün 

qurulmadıqda,  qeyri-uyğun  rəhbərlik  stili  tətbiq  olunduqda 

bəzən  uĢaqlar  tərbiyəçinin  tələblərinə  formal  Ģəkildə  də  tabe 

olmur,  özünü  ona  qarĢı  qoyur,  öz  Ģəxsi  əqidəsində  qalır.  Belə 

olduqda, 

 

adətən,  uĢaq  kollektivdən  ayrılır,  özünə 



məktəbdənkənar yoldaĢlıq mühiti – referent qrup seçir.  

Normal  Ģəraitdə  belə  Ģagirdlərin  tərbiyəçinin  tələblərini 

mənimsəməsi,  həmin tələblərin  onun öz tələblərinə çevrilməsi 

birdən-birə  baĢ  vermir,  bir  sıra  mərhələlər  keçir.  Ġlk  dövrdə 

Ģagird  həmin  tələbi  xarici,  məcburi  tələb  kimi  qəbul  etməli 

olur.  Sonra  Ģagird  həmin  tələbi  könüllü  olaraq  qəbul  edir,  öz 

vəzifəsini, borcunu dərk edir. Son mərhələdə kənardan verilən 

əxlaqi  tələb  Ģagirdin  özünün  Ģəxsi,  daxili  tələbinə  çevrilir, 

özünə qarĢı həqiqi tələbkarlıq meydana gəlir. 

ġagirdlərin  kollektivdə  tərbiyəsi.  Ġnsanlar  təcrid 

olunmuĢ  Ģəkildə  deyil,  qruplarda,  kollektivdə  yaĢayır  və 

fəaliyyət  göstərir.  Ona  görə  də  öz  qrupunun  hər  bir  üzvünün 

tərbiyəsində  həmin  qrupun,  kollektivin  rolu  böyükdür.  Məhz 

bu  mənada  uĢaq  kollektivinin  böyüməkdə  olan  Ģəxsiyyətin 

formalaĢmasında  rolunu  qeyd  etməmək  olmaz.  Kollektiv  bir 

növ  uĢaq  Ģəxsiyyətinin  inkiĢafı  üçün  Ģərait  və  Ģərt  rolunu 

oynayır.  UĢaq  kollektivi  öz  üzvlərinə  qarĢı  tərbiyələndirici 

funksiyanı  yerinə  yetirir. Kollektiv öz üzvlərinə təsir edir, on-

lardan müvafiq davranıĢ tərzinə əməl etməyi tələb edir. Kollek-

tivin  təqdiri  və  məzəmməti,  sağlam  tənqidi,  iĢgüzar  və  ciddi 

tələbi öz üzvlərində Ģəxsiyyətin inkiĢafına təsir edir, qüsurların 

aradan  qaldırılmasına  səbəb  olur.  Məhz buna  görə  də müəllim 

və  tərbiyəçilər  Ģagird  Ģəxsiyyətinin  formalaĢmasında,  o 

cümlədən  onların  əxlaq  tərbiyəsində  kollektivin  bu  cür 

imkanlarından  istifadə  etməyə  çalıĢmalıdırlar.  Düzgün  təĢkil 

olunmuĢ kollektiv yüksək tərbiyələndirici qüvvəyə malik olur. 



 

 

 



519 

 

Xüsusilə  yeniyetməlik  və  ilk  gənclik  dövründə  Ģagirdlərin 



tərbiyəsinə kollektivin həlledici təsiri belə bir psixoloji cəhətlə 

də  bağlıdır.  Adətən  bu  dövrdə  yaranan  uĢaq  kollektivləri  eyni 

tələbata  malik  olan,  müstəqilliyə  can  atan  həmyaĢıdlardan 

ibarət olur. Ona görə də uĢaqlar ən çox yoldaĢları ilə qarĢılıqlı 

əlaqədə  olur,  onları  anlayır,  onlarla  asanlıqla  razılığa  gəlirlər. 

Nəticədə  kollektivin  tərbiyələndirici  təsir  gücü  daha  real  və 

faydalı  olur.  Bu  cəhəti  nəzərə  alaraq  müəllim  və  tərbiyəçilər 

tərbiyəvi  tədbirin  təĢkili  zamanı  kollektivin  həmin 

imkanlarından lazımi dərəcədə istifadə etməlidir. 

YaxĢı  təĢkil  edilmiĢ  Ģagird  kollektivində  ictimai 

həmrəylik,  ictimai  rəyə  hörmət,  yoldaĢlıq  və  dostluq,  yüksək 

ideya  inamı,  humanizm  və  s.  kimi  yüksək  əxlaqi  hisslərin 

formalaĢmasına geniĢ imkan yaranır.  

Yüksək  ictimai  həmrəylik  hissinin  formalaĢması  Ģagirdi 

kollektivin ümumi iĢində daha fəal Ģəkildə iĢtirak etməyə, kol-

lektiv qarĢısında öz məsuliyyətini dərk etməyə yönəldir. Həmin 

hisslərin  olması  Ģagirdləri  öz  sinfinin,  öz  məktəbinin  Ģərəfi 

uğrunda mübarizəyə təhrik edir.  

UĢaq kollektivində xüsusilə yoldaĢlıq və dostluq hissinin 

formalaĢması üçün geniĢ imkan yaranır. Burada Ģagirdlərin bir-

birinə  qarĢı  həssaslığı,  qayğıkeĢliyi  xüsusi  yer  tutur. 

Kollektivdə  yaranan  bu  cür  hisslər  Ģagirdləri  bir-birinə  qarĢı 

qayğı göstərməyə, lazımi köməklik etməyə yönəldir. Yaxınlıq, 

yoldaĢlıq  münasibətləri  dostluq  hissinin  formalaĢmasına,  hər 

bir gəncin yaxın dostunun meydana gəlməsinə səbəb olur.  

Kollektiv  möhkəm  olduqda  onun  bütün  normaları  öz 

üzvlərinin  normalarına  çevrilir.  O  cümlədən  kollektiv 

üzvlərində yüksək ideya inamı yaranmıĢ olur.  

Nəhayət  kollektiv  özü  Ģagirdlərdə  kollektivçilik  hissinin 

formalaĢmasına da gətirib çıxarır ki, nəhayət həmin Ģagirdlərdə 

onları  əhatə  edən  yoldaĢlarına  qarĢı  əsl  humanist 

münasibətlərin  yaranmasına  səbəb  olur.  Onlarda  empatiya 

(baĢqa  adamların  psixi  halətlərini  baĢa  düĢmək  və  onların 



 

 

 



520 

 

dərdinə Ģərik olmaq qabiliyyəti), identifikasiya, mehribanlıq və 



s. kimi keyfiyyətlər baĢ qaldırır. 

Gənc  nəslin  tərbiyəsində  ailənin  rolu.  UĢağın 

münasibətlərdə olduğu ilk qrup ailədir. UĢaq ilk növbədə ailədə 

tərbiyə alır. Onun sonrakı taleyi, həyatda tutacağı mövqe həmin 

tərbiyədən çox asılıdır.  

Ailə tərbiyəsi məsələsi ta qədim zamanlardan Ģəxsiyyətin 

formalaĢmasında əsas vasitə olmuĢdur. Azərbaycanın görkəmli 

Ģairi  və  mütəfəkkiri  Nizami  Gəncəvi  ailəni  uĢağın  ilk  tanıĢ 

olduğu  ictimai  mühit  adlandırmıĢdır.  Nizamiyə  görə  uĢaqların 

həyatda  düzgün  mövqe  tutması  üçün  ailə  tərbiyəsi  əsas 

olmalıdır. 

UĢaqlara  ictimai  borcu  Ģüurlu  mənimsətmək,  ictimai 

mənafeyin  pozulmasına  qarĢı  mübariz,  ədalətli,  əməksevər 

ruhda    həyata  vermək  valideynin  vətəndaĢlıq  borcuna  sadiq 

qalması  ilə  Ģərtlənir,  onun  özünün  cəmiyyətə  münasibətini, 

cəmiyyətdə tutduğu mövqeyi müəyyənləĢdirir. 

Məhz  ailə  uĢaq  Ģəxsiyyətinin  formalaĢmasının  ilk 

məktəbi  olur.  Böyüklərlə  ünsiyyət  prosesində  uĢaq  tam  bir 

əxlaqi sərvət və ideallar sistemini mənimsəyir. Bütün bunların 

formalaĢmasında böyüklərin Ģəxsiyyətinin –xüsusiyyətləri, ailə 

üzvlərinin qarĢılıqlı münasibəti əsaslı rol oynayır. BaĢqa sözlə, 

uĢağın  tərbiyəsi,  onun  Ģəxsiyyətinin  inkiĢafı  valideynlərinin 

Ģəxsiyyətinin necə formalaĢmasından çox asılıdır. Bir cəhəti də 

qeyd  etmək  lazımdır  ki,  sən  valideynlərin  üçün  nə  etmisənsə, 

övladlarından  da  onu  gözləməlisən.  Çünki  onun  Ģəxsiyyətinin 

formalaĢmasında  sənin  münasibətlərin  öz  əksini  tapır.  BaĢqa 

sözlə,  uĢaq  öz  valideynini  bir  nümunə  kimi  qavrayır,  onun 

bütün  münasibətlər  sistemini  mənimsəyir  və  öz  davranıĢına 

daxil edir. Burada görkəmli psixoloq L.S.Vıqotskinin bir fikrini 

xatırlamaq  yerinə  düĢərdi.  L.S.Vıqotski  göstərir  ki,  uĢağın 

gerçəkliyə  münasibəti  lap  əvvəldən  sosial  münasibət  xarakteri 

daĢıyır.  UĢaq  artıq  körpəlik  dövründən  böyüklərdən  özünün 

ətraf  mühitlə  əlaqəsi  üçün  vasitəçi  kimi  istifadə  etməyə 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   153   154   155   156   157   158   159   160   ...   197


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə