“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə17/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   114

 
 
51 
almış  bu  hərbi  birlik  üç  gün  ərzində  XΙ  ordu  hissələri  ilə  qanlı 
döyüşlər apardıqdan sonra, mühasirəyə düşmək ehtimalının ger-
çəkləşdiyini görüb çəkilməyə başlamışdı. 
     İyunun 11-də Tərtəri ələ keçirən qızıl ordu ertəsi günü artıq 
Ağdamın həndəvərinə çatmışdı. 
     Bərdə-Tərtər  üsyançılarının  dağıdılmasında  XΙ  Ordu  ko-
mandanı  Levandovskinin  “düşmən  mövqelərinin  təyyarələrdən 
iyunun 10-da bombardman edilməsi” [7, s.63] barədə verdiyi əmr 
həlledici rol oynadı. 
     İyunun 3-dən 4-ə keçən gecə Nuru Paşa öz hərbi birlikləri 
ilə  Şuşaya  girərək  inqilabi  komitənin  üzvlərini  və  fəal  kom-
munistləri  həbsə  alıb,  özünü  “Qarabağın  hakimi”  elan  etmişdi. 
Nuru  Paşanın  ətrafında  Azərbaycan  ordusunun  zabitlərindən 
“Zeynalov,  Səfiyev  (polkovnik),  sabiq  pristav  Kərimbəy  Qala-
bəyov  da  var  idi”  [26,  23.06.1920].  İyunun  6-da  “Şuşa  İnqilab 
Komitəsinin  sədri  B.  Vəlibəyov,  Türkiyə  kommunisti  Süleyman 
Nuri,  Qırmızı  Molla  C.  Hüseynov”  yeni  hakimin  sərəncamı  ilə 
güllələndi [367, s.77]. 
     Nuru  Paşa  hələ  Şuşaya  gələnə  qədər  Qarabağda  kifayət 
qədər  milli  ordu  birləşmələri  vardı:  Süvarilər,  Tatar  diviziyası, 
Şəki  süvari  alayı,  Qarabağ  atlılar  polku,  5-ci  Bakı  piyadaları, 
Ağdam polkları və 2-ci artilleriya briqadası. Bu hissələr Bərdədən 
Zəngəzura  qədər  geniş  bir  ərazidə  yerləşmişdi.  Yuxarıda  qeyd 
etmişdik  ki,  Gəncə  üsyanı  yatırıldıqdan  sonra  C.  Kazımbəyin 
rəhbərliyi  ilə  üsyançıların  müəyyən  hissəsi  də  mühasirəni  yarıb 
(təxminən  2000  nəfər)  Qarabağa  gələrək  Nuru  paşanın  hərbi 
birləşmələrinə  qoşulmuşdu.  Göründüyü  kimi  Nuru  Paşanın 
sərəncamında ciddi uğurlar qazanmaq üçün xeyli hərbi qüvvə var 
idi.  Lakin  Bərdə,  Tərtər,  Ağdam,  Şuşa,  Qaryagin,  o  cümlədən 
Gəncə üsyanlarının xronikasına nəzər saldıqda, hadisələrin spon-
tan xarakterli olduğu açıq görünür. Belə ki, bir yerdə üsyan baş 
verəndə  qonşu  qəzalarda  sakitlik  olur,  hərbi  çıxışların  arasında 
rabitənin  olmadığından  istifadə  edən  qızıl  ordu  lokal  çıxışların 
qarşısını  alırdı.  Sovet  tarixşünaslığında  Qarabağ  üsyanlarının 


 
 
52 
Nuru Paşanın göstərişləri ilə baş verdiyini iddia edən müəlliflər az 
deyil  [367,  389].  Bu  mübahisəli  mülahizələrin  o  qədər  də 
dayanıqlı  olmadığını  aydınlaşdırmaq  üçün  Bərdə  hadisələrinin 
hələ  mayın  sonlarında  baş  verdiyini  göstərmək  yerinə  düşərdi. 
Nuru Paşa  bildiyimiz kimi iyunun əvvəllərində Qarabağda fəaliy-
yətə  başlayır.  Bərdə-Tərtər  istiqamətində  qızıl  ordu  hissələrinin 
həmlələrini  dəf  edən  Şəki  süvari  alayının  qalıqları  ilə  partizan 
birliklərinə köməyə gələn “Tatar alayı”nın da Nuru Paşanın əmri 
ilə göndərildiyi barədə dəlillər yoxdur. “32-lər” dastanı haqqında 
mühacirət mətbuatında [281, N-9, 1925] xatirələrini dərc etdirən 
hadisələrin iştirakçısı belə (A.K. imzasıyla çıxış etmişdir) mövcud 
fikri təsdiq edən heç nə söyləmir. 
     Nuru  Paşanın  hakimiyyəti  10  gün  çəkdi.  Təbii  ki,  bu 
dağınıq  hərbi  birlikləri  bir  yerə  cəmləşdirmək  üçün  az  bir 
müddətdir.  Lakin,  hadisələrin  gedişindən  məlum  olur  ki,  XΙ 
ordunun  Bərdə-Tərtər  istiqamətində  qarşısını  alıb,  onları  xeyli 
ləngitmək,  vaxtdan  istifadə  edərək  dağınıq  birliklərin  vahid  ko-
mandalığa tabe olunmasını da başa çatdırmaq mümkün idi. 
     Çox güman ki, Nuru Paşa Xankəndi və Şuşanın strateji üs-
tünlüyünə önəm verərək müdafiə məsələsini ciddi şəkildə götür-
qoy etməmişdi. Qızıl ordunun Şuşa həndəvərinə çox sürətlə gəlib 
çatması da gözlənilməz hadisə kimi qarşılanmışdı. İyunun 10-da 
32-ci  diviziya  və  2-ci  atlı  korpusuna  Şuşaya  hücum  əmri  verən 
Levandovski [7, s..63] Hindarx, Lənbəran istiqamətlərində möv-
qelərin  möhkəmləndirilməsinə,  Goran  stansiyasına  nəzarətin 
artırılmasına  da  xüsusi  diqqət  yetirirdi.  Bu  tədbirlər  Qarabağın 
mühasirəyə alınması üçün atılan addımlar idi. 
     XΙ ordu birlikləri iyunun 15-də Şuşanı tutdu. “Kommunist” 
qəzetinin yazdığına görə əhali qızıl əsgərləri gül-çiçəklə qarşıladı 
[26,  24.06.1920].  Nuru  Paşa  başda  olmaqla  Zeynalov,  Səfiyev, 
Rəfibəyov və digər  yüksək rütbəli zabitlər Cəbrayıl istiqamətinə 
tərəf  geri  çəkildilər.  XΙ  Ordu  bu  qeyri-mütəşəkkil  birlikləri 
Qaryagin istiqamətindən və ermənilərin köməyi ilə Gorus tərəfdən 
mühasirəyə  salmağa  cəhd  etsə  də,  heç  nə  hasil  olmadı. 


 
 
53 
Üsyançıların bir hissəsi erməniləri Gorus tərəfdə qaçmağa məcbur 
edərək Naxçıvana, digər hissəsi isə “Xiyabaninin nəzarəti altında 
olan Şimali İrana keçə bildi” [45, N-3, 1990]. 
     Qarabağ  üsyanlarının  və  milli  ordunun  belə  acınacaqlı 
sonluğuna görə Nuru Paşanı “avantürist” adlandıraraq suçlayan Ə. 
Əskərov  [370,  s.23]  İrana  cəmi  1200  əsgərin  keçdiyini  bildirir. 
İrana  keçən  əsgərlər  heç  kimdən  və  heç  yerdən  kömək  gör-
mədiyindən, əllərindəki silahı sataraq Türkiyəyə keçib M. Kamal 
Paşanın  müzəffər  ordularına  qoşuldu.  Əsgərlərin  bir  hissəsinin 
yollarda tifdən qırılmaları barədə də məlumatlar mövcuddur. 
     Beləliklə,  gənc,  lakin  kifayət  qədər  kamil  ordu  olacağı 
barədə  ümidlər  verən  Azərbaycan  Ordusu  pərən-pərən  düşərək 
dağıdıldı. 
     İyunun  9-da  Zaqatalanı  üsyan  dalğası  bürüdü.  Başçısı, 
bölgənin  nüfuzlu  şəxslərindən  Molla  Hafiz  Əfəndiyev  olan  bu 
üsyan daha çox dini xarakterli idi. Zaqatala qalasını  ələ keçirən 
üsyançılar,  hər  tərəfə  adamlar  göndərərək  “rus  kafirlərindən” 
ölkəni təmizləmək üçün əhalini yardıma çağırırdı. 
    Üsyanın genişlənməsindən qorxan Sovet hökuməti Qarabağ 
üsyanlarının  yatırılmasını  gözləmədən  Zaqatalaya  xeyli  qüvvə 
göndərdi. İyunun 13-də Levandovski Zaqatala üsyanını yatırmaq 
üçün  bölgədə  yerləşən  XΙ  Ordu  birliklərinə  əlavə  hərbi  yardım 
göndərilməsi barədə əmr verdi. [7, s.71]. Taman diviziyasının əsas 
hissələri,  58-ci  piyada  briqadası  Xaldan  istiqamətindən  köməyə 
çataraq  kəskin  həmlələrlə  iyunun  16-da  üsyançıların  əsas 
məntəqəsi  Zaqatala  qalasını  ələ  keçirə  bildilər.  H.  Əfəndiyev 
dəstələrini “Gürcüstan-Azərbaycan arasında Alazan çayı boyunca 
neytral  zonaya  çəkdi”  [359,  s.59].  Bunu  təkcə  özünü  müdafiə 
taktikası kimi deyil, eyni zamanda gürcü ordusunu da XΙ Orduya 
qarşı  fəaliyyətə  sövq  etmək  məqsədilə  atılan  addım  kimi  başa 
düşmək olar. Mövcud mülahizə, bir tərəfdən rusların Ermənistan 
və  Gürcüstana  deyil,  “Poyludan  geri  dönərək  məhz  müsəlman 
məmləkəti ilə amansız rəftarı” barədə yayılan söz-söhbətlər, digər 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə