“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə37/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   114

 
 
113 
     Ə. M. Topçubaşov isə Azərbaycanın istiqlal mübarizəsinin 
bir  mərkəzdən  idarə  olunması  fikrində  M.  Ə.  Rəsulzadəyə  şərik 
idi. Sonrakı proseslərdə İstanbulda M. Ə. Rəsulzadəyə, Parisdə Ə. 
M.  Topçubaşova  təzyiq  edən  qüvvələrin  bir-birləri  ilə  əlaqə 
yaratdıqlarının və fərqli fikirdə olanlarla kəskin rəftar etdiklərinin 
şahidi oluruq. 
     Xəlil Xasməmmədov qrupuna daxil olan Nağı Şeyxzaman-
lının Ə. M. Topçubaşovun mövqeyini müdafiə edən Mir Yaqub 
Mehdiyevə  tutduğu iradlar məsələyə qismən aydınlıq gətirir: “Mir 
Yaqub bəyə qüsur tutduğum bir şey varsa, o da Azərbaycan milli 
hökuməti tərəfindən rəsmən göndərilmiş səlahhiyatdar heyəti zəif 
düşürmək,  milli  davanın  Əli  Mardan  bəy  kimi  qiymətli  dövlət 
adamının əlindən alınıb M. Emin bəyə verilməsinə yardım etməsi 
və kəndisinin də... Müsavat firqəsinə yazılmasıdır” [361, s.40]. Bu 
sitatdan  aydın  görünür  ki,  mühacirlərin  bir  qismi  Azərbaycanın 
rəsmən təmsilçilik hüququnun Paris sülh konfransına göndərilən 
heyətə məxsus olduğunu iddia edir, AMM-in Azərbaycan adından 
danışmasına  əsəbi  yanaşırdılar.  Əslində  isə  Parisdə  Ə.  M. 
Topçubaşov  və  M.  Ə.  Rəsulzadənin  səyi  ilə  müdrik  qərar 
çıxarılmışdı. 
     M.  Ə.  Rəsulzadə  Parisdən  qayıdan  ərəfədə  Türkiyədəki 
mühacirlərdən M. B. Məmmədzadə ilə M. Sadıx arasında da zid-
diyyətlər  kəskinləşmiş,  Abbas  Kazımzadə  işindən  uzaqlaşmış 
(təşkilatda xəzinədar idi) Polşada olan Mustafa Vəkilli ilə əlaqələr 
qırılmışdı.  Yaranmış  bu  böhran  müzakirə  olunduqdan  sonra 
vəziyyətdən  çıxış  yolu  kimi  sərt  tədbirlər  görməmək,  ayrı-ayrı 
partiya mərkəzlərinin təmsilçiləri ilə yeni Divan  formalaşdırmaq 
qərara alındı. Bu zaman Xəlil bəy və Şəfi bəy partiya üzvü kimi 
deyil, MM-də təmsil olunan siyasi şəxs kimi əksəriyyətin müdafiə 
etdiyi  mövcud  qərara  müxalif  olduqlarını  bəyan  edib,  təşkilat 
əleyhinə  yenidən  fəaliyyətə  başladılar.  Bunun  cəzası  olaraq 
“İstanbul təşkilatı onları öz sıralarından ixrac etdi” (315, s.24). Ş. 
Rüstəmbəylinin yazdığına görə bu üç nəfərə (X. Xasməmmədov, 


 
 
114 
Ş.  Rüstəmbəyli,  M.  Sadıx)  “firqəçilərdən  bir  qrupu  da  qoşulub 
ayrıldı” [338, s.29]. 
     Az.DSİ-nin  1929-cu  il  15  aprel  tarixi  agentura  məluma-
tında  da  İstanbulda  müsavatçıların  parçalanması  və  bunun 
nəticəsində iki paralel mərkəzin yaranması göstərilir. Az.DSİ-nin 
istinad  etdiyi  Yeni  Mərkəzi  orqanın  yaydığı  bəyannaməyə  görə 
1928-ci ilin 16 noyabrında gecə müsavatçılardan bir qrupu xəlvəti 
yığışaraq  üç  nəfərə  qarşı  (yuxarıda  adı  çəkilən  üçlük  nəzərdə 
tutulur) Nizamnamənin tələblərini pozan qərar çıxarmışdır. Lakin 
az keçmədən İstanbuldakı bir sıra nüfuzlu şəxslərin (həm M. Ə. 
Rəsulzadə, həm də Ş. Rüstəmbəyli bunlardan Şərif müəllimi tez-
tez xatırladır) barışdırıcılıq səyi nəticəsində parçalanmanın qarşısı 
alındı.    Lakin  sükut  uzun  sürmədi.  M.  Ə.  Rəsulzadə  yazırdı  ki, 
“Xəlil  bəylə  Şəfi  bəy  1929-cu  ildə  sözdə  bizlə  barışsa  da,  işdə 
təşkilata  qarşı  intriqa  yapır,  mühacirlər  arasında  bəyannamələr 
yayırdı.  Bir  neçə  imza  ilə  MM  üzvlərinə  kollektiv  məktublar 
yazılır, mühacirət namına hesab istənilirdi” [315, 26]. 
     1929-cu  ildə  də  mühacirlərarası  ixtilafları  daha  da  dərin-
ləşdirən bir “milli vərəq” məsələsi ortaya çıxdı. “1929-cu ilin iyu-
nunda “Odlu Yurt” dərgisinin idarəxanəsində araşdırma yapılaraq 
milli əvrak (vərəq-X. İ.) müsadirə olundu” [315, s.32]. 
   “Azəri  Türk”  dərgisinin  məsul  müdiri  Məmməd  Sadıx 
yazırdı: “Doqquz sənədən bəri qırmızı ruslara qarşı xaricdə Azər-
baycan  davası  aparanların...  fəaliyyətlərinin  səmərəsi  olaraq 
ortada  istiqlal  davasının  tarixi  vərəq  və  vəsiqələri  toplanmışdı” 
[291, N28-29, 1929]. Türkiyə hökuməti tərəfindən müsadirə olu-
nan  da  məhz  bu  sənədlər  idi.  Mühacirlər  böyük  biabırçılıq  kimi 
qəbul etdikləri “milli əvrakın əllərə keçməsi” məsələsində, barə-
sində  İstanbul  təşkilatının  partiyadan  xaric  edilməsi  haqqında 
qərar çıxardığı M. Sadıxdan şübhələnirdilər. Günahsız olduğunu 
sübut etmək məqsədilə M. Sadıx jurnalist təhqiqatına başlayaraq 
işi  axıra  çatdırıb  “milli  əvrakı  əllərə  verən”  adamın  Şəfi  bəy 
olduğunu  elan  edir.  Hadisələrin  xoşagəlməz  şəkil  almasına 


 
 
115 
baxmayaraq M. Ə. Rəsulzadə aranı açmamaq, münasibətləri gər-
ginləşdirməmək üçün prosesə müdaxilə etmirdi. O, hətta 1929-cu 
ildə Varşavaya gedərək (Mustafa bəy Vəkilli istefa verib, Polşaya 
getmişdi)  yerinə,  partiya  rəisliyinə  müvəqqəti  Şəfi  bəyi  təyin 
etmişdi [338, s.29]. 
     M. Sadıx ixtilafları ört-basdır etdiyinə, partiya rəhbərliyin-
dəki  çəkişmələrə  göz  yumduğuna  görə  M.  Ə.  Rəsulzadəni  də 
tənqid edirdi.      
     1928-ci ildən başlanan ixtilaflar təkcə Müsavat Partiyasının 
deyil,  MM-in  rəhbərliyində  də  dəyişmələri  get-gedə  zərurətə 
çevirirdi. 1930-cu illərdə Azərbaycan mühacirlərinin əksəriyyəti 
Türkiyədən  köçərək  Avropa  ölkələrində  məskunlaşdılar.  M.  Ə. 
Rəsulzadə İstanbuldan ayrıldıqdan sonra Milli Mərkəz nəzarətdən 
kənarda  qalmış,  bir  çox  hallarda  müstəqil  fəaliyyət  göstərən  bir 
təşkilata çevrilmişdi. Rəhbərliyə daxil olan Xəlil bəy, Şəfi bəy və 
Abbasəli  bəy  (İstanbulda  qalmışdılar)  mövcud  vəziyyəti 
qənaətbəxş  hesab  edərək  M.  Ə.  Rəsulzadənin  təşkilatda 
yenidənqurma tədbirlərinə müqavimət göstərirdilər. 
     1932-ci ildə Xəlil bəy yaranmış böhran vəziyyətindən çıxış 
yolları  aramaq,  MM-lə  bağlı  İstanbul-Avropa  arasındakı  fikir 
ayrılıqlarını aradan götürmək üçün Avropaya dəvət olundu. “Xəlil 
bəyin 
reorqanizasiyaya 
kəskin 
müqavimət  göstərməsinə 
baxmayaraq,  M.  Ə.  Rəsulzadə,  Mir  Yaqub  Mehdiyev,  Mustafa 
Vəkilli  onu  fikrindən  döndərib  MM-in  yığıncağında  aşağıdakı 
qərarı  qəbul  etdilər:  “MM  İstanbulda  qalmaqla  bərabər,  felən 
ümumi milli işləri idarə etməklə üç kişidən ibarət səlahiyyətdar bir 
heyət  intihab  edər  (seçər-X.  İ.).  Bu  heyət  də  ...iqamət  edər” 
[315,s.30].  
    Xəlil  bəy  İstanbula  döndükdən  sonra  Müsavatın  buradakı 
şöbəsi yanvarın 25-də (1933) növbəti toplantı keçirdi. Toplantıda 
beş  nəfərdən  ibarət  yeni  bir  komitə  yaradıldı  və  bu  barədə 
partiyanın  Avropadakı  sədrinə  komitə  rəisi  Mir  Əli  Sadıqov 
tərəfindən hesabat məktubu göndərildi. Cavab məktubunda M. Ə. 
Rəsulzadə təsdiq səlahiyyətinin nizamnaməyə rəğmən Divana aid 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə