“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə38/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   114

 
 
116 
olduğunu  qeyd  etməklə,  fövqəladə  zamanlarda  partiya  sədrinin 
Divan  səlahiyyətini  daşıdığını,  bu  haqqı  icra  etdiyini,  eyni 
zamanda “Xəlil bəylə aralarında imza olunan razılaşmanı da xatır-
ladıb, şöbə komitəsinin mövcudiyyətini təsdiqləyirdi” [315, s.40]. 
     İstanbul  müsavatçılarının  canlanmasından fərəhlənən par-
tiya Başqanı rəhbərlikdə yaranan böhranı aradan qaldırmaq, yeni 
partiya mərkəzi formalaşdırmaq niyyətini bildirir. Mərkəzin for-
malaşması  işini  üç  nəfərdən  təşkil  olunacaq  Təşkilat  Heyətinin 
görməsi  nəzərdə  tutulurdu.  Partiya  sədri  başda  olmaq  üzrə 
yaradılacaq  bu  üçlüyün  bir  nəfərini  İstanbul,  digərini  isə 
Avropadakı müsavatçılar namizəd göstərməli idi. 
      Bu  ərəfədə  M.  Ə.  Rəsulzadə  İstanbul  şöbə  komitəsinin 
rəisi Mir Əli bəydən yeni məktub alır [28.04.1933]. Məktubunda 
Mir Əli bəy 21 aprel 1933-cü il tarixində İstanbul müsavatçılarının 
yeni  toplantıya  yığışdıqlarını bildirirdi. Toplantıda bir neçə illik 
ixtilaflardan,  partiyada  yaranmış  anormal  vəziyyətdən  təngə 
gəldiklərini  qeyd  edən  müsavatçılar,  sədr  məsələsi  müzakirə 
olunduqda  Şəfi  bəy  və  Xəlil  bəy  də  daxil  olmaqla  M.  Ə. 
Rəsulzadənin  liderliyinə  yekdil  münasibət  nümayiş  etdirmişlər. 
Buna  baxmayaraq  İstanbul  şöbəsinin  fəaliyyətində  get-gedə 
Avropa  ilə  hesablaşmamaq  xəttinin  tutulduğu  açıq-aşkar  hiss 
olunurdu. Artıq iş o yerə gəlib çatmışdı ki, şöbə partiya rəhbər-
liyinin  səlahiyyətinə  aid  olan  qətnamələr  verirdi.  Vəziyyətin 
xoşagəlməz məcraya yönəldiyini hiss edən M. Ə. Rəsulzadə Mir 
Əli  bəyə  və    Xəlil  bəyə  növbəti  məktublarını  yazaraq  təşkilat 
heyətinə  veriləcək  namizədin  müəyyən  olunmasını  sürətlən-
dirməyi tövsiyə etdi. Xəlil bəy “məktubunuzu arkadaşlara oxuyub 
cavabını yollayaram” [315,s.44] desə də, cavab yazmadı. 
     Təşkilat  heyətinin  yaranmasına  mane  olan  Şəfi  bəy  idi. 
Aşağıdakı sitatda onun həm təşkilat heyətinin yaranmasına, həm 
də MM-in reorqanizasiyasına mənfi münasibəti aydın hiss olunur: 
“Bu sürətdə təşkilatlar dağıdılaraq yerinə xarici bir qüvvətin təsiri 
və  təzyiqi  ilə  üç  kişilik  “məmurlar  heyəti  iqamə  olundu”  [338, 
s.30].  M.  Ə.  Rəsulzadənin  “Şəfi  bəy  heç  bir  mərkəzə  lüzum 


 
 
117 
olmayıb  hər  şöbənin  kəndi  başına  müstəqil  olaraq  çalışması 
tezisini müdafiə ediyormuş” fikri isə məsələyə tam aydınlıq gətirir. 
Şəfi bəyin İstanbul şöbə komitəsini partiyanın Mərkəzi orqanına 
çevirmək  niyyətini  başa  düşüb  onu  qəbul  etməyən 
müsavatçılardan  bir  neçəsi  (Məhəmməd  Əli  Rəsulzadə,  Əhməd 
Cəfəroğlu) istefa verdi. “Şöbənin rəisi Mir Əli bəylə, katib İsmayıl 
bəy  isə  bu  məsələdə  bitərəf  qalacaqlarını  söyləmişlərdi”  [315, 
s.45].  Yaranmış  gərgin  vəziyyətlə  bağlı  Şəfi  bəy  M.  Ə. 
Rəsulzadəni  ittiham  edərək,  onun  “kəndi  əmrinə  tabe  olan 
tərəfdarlarını  milli  və  firqə  təşkilatından  ayırıb  yeni  qrup  təşkil 
etməklə yeni ixtilafa yol açdığını” [338, s.31] göstərirdi. Lakin M. 
Ə. Rəsulzadənin dediyi kimi: “Böylə bir qrup yox idi” [315, s.45]. 
     1934-cü  ilin  24  martında  X.  Xasməmmədov,  Ş.  Rüstəm-
bəyli  və  S.  Ağasıbəylinin  imzası  ilə  Parisdə  yayımlanan  rusca 
“Qafqaz” məcmuəsində “Müsavat firqəsinin rəsmi təbliği” başlığı 
altında  sensasiya  doğuran  yazı  dərc  olundu.  Burada  Müsavat 
firqəsinin 1933-cü il 18 dekabrda müxtəlif yerlərdəki firqə nüma-
yəndələrinin  iştirak  etdiyi  konqresindən  söhbət  açılır,  aşağıdakı 
məsələlərin müzakirə edildiyi göstərilirdi: 
     1.  Əsas  prinsip,  taktik  və  təşkilat  məsələlərində  firqənin 
əksəriyyəti ilə firqə rəisi Mehmet Emin Rəsulzadə bəy arasında 
ciddi ixtilafın olması. 
     2. Rəisin  ötkəm (eqoistik) hərəkətləri. 
     3. İki buçuq sənədən bəri (iki il yarım-X. İ.) firqə mərkə-
zinin  bulunmaması,  firqənin  təşkilatsız  və  şəkilsiz  olması  və 
yuxarıda  qeyd  edilən  səbəblərdən  dolayı  bir  mərkəzin  vücuda 
gətirilməsi. 
     4. Bu şəkildəki üsuli-idarənin nəticəsi olaraq firqənin təcrid 
edilməsi. 
     Bu  vəziyyəti  nəzərə  alaraq  yığıncaq  qərara  almışdır: 
Mehmet  Emin  bəy  Rəsulzadəni  bundan  sonra  firqə  rəisi  olaraq 
tanımamaq və onunla tamamılə qəti aləkə etməmək, yerinə baş-
qasını təyin və yeni firqə Divanı intihap (seçmək-X. İ.) etmək [315, 
s.45-47; 338,s.24]. 


 
 
118 
     Bu  qərar  üzrə  yığıncağın  yeni  bir  rəis  seçdiyi  (sonralar 
onun Xəlil Xasməmmədov olduğu məlum oldu) və beş nəfərdən 
ibarət Divan formalaşdırdığı da göstərilirdi. 
     M.  Ə.  Rəsulzadə  “Qafqaz”  məcmuəsindəki  bu  “rəsmi 
təbliği” oxuyan kimi dərhal redaksiyaya təkzib və izahat məktubu 
yazaraq, Müsavat Partiyasının heç bir konqresinin toplanmadığını, 
bu  yalanın  müəllifinin  firqədən  qovulmuş  Şəfi  bəy  olduğunu 
bildirdi.  Şəfi  bəy  isə  1934-cü  il  5  aprel  tarixli  qərarla  Müsavat 
partiyasından xaric edilmişdi. Onun firqədən qovulması qərarında 
deyilirdi:  “Bir  neçə  illərdən  bəri  milli  işləri  pozan  və  təşkilat 
otoritelərini  (nüfuzunu  X.  İ.)  baltalayan  hərəkətlərini...  nəzərə 
alaraq-Azərbaycan Müsavat Xalq Firqəsi rəyasəti bir müddətdən 
bəri  zatən  məsuliyyətli  mövqelərdən  felən  uzaqlaşdırılmış 
bulunan  bu  adamın,  bu  andan  etibarən  rəsmən  dahi  firqədən 
çıxarıldığını ümuma elan edir [315, s.22]. “İstiqlal” qəzetində dərc 
olunan bu qərarda Şəfi bəyin hələ 1929-cu ildən felən təşkilatdan 
xaric  olunduğu,  nizamnaməyə  uyğun  müxtəlif  cəzalar  aldığı  da 
göstərilirdi. 
     Aprelin 5-də partiyadan xaric edilən Şəfi bəyin aprelin 24-
də  “Qafqaz”  məcmuəsinə  5  ay  əvvəl  toplanan  partiya  konqresi 
barədə  məlumat  göndərməsi  hadisələri  qabaqlamaq,  ictimai  rəyi 
aldatmaq idi. M.  Ə. Rəsulzadə bununla bağlı  yazırdı:  “Bu nasıl 
konqres  ki,  1933-cü  ildə  toplanmış,  bu  qədər  mühüm  və  mə-
suliyyətli  qərarlar  almış  ikən  nisan  (aprel)  1934-ə  qədər  ondan 
kimsənin xəbəri olmamış, hətta riyasəttən atılan zatə belə qiyabən 
olsun  alınan  qərar  haqqında  bir  təbliğdə  bulunmamışdır...?!  Bu 
konqres  əfsanəsi  firqəçilərin  rəyasətə  müraciətlə  Şəfi  bəyin 
firqədən qovulması tələblərindən sonra başlamış kütü hərəkətdən 
başqa şey deyildir” [315, s.49-50]. 
     M.  Ə.  Rəsulzadənin  3  may  tarixli  məktubundan  sonra 
“Qafqaz”ın  redaksiyasına  Müstafa  Vəkilli,  Mirzə  Bala,  Əli 
Azərtəkin, Əhməd Cəfəroğlu, Hilal Münşi, Məmməd Əli Rəsul-
zadə və  Abbas  Qulu Kızımzadənin imzasıyla Ş. Rüstəmbəylinin 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə