“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə41/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   114

 
 
125 
     Konfransı  açılış  nitqində  M.  Ə.  Rəsulzadə  Müsavatın 
keçdiyi yola nəzər salaraq onun üç mərhələdən – çarlıq dövründə 
türklərin  ruslarla  eyni  hüquqlara  malik  olduqları  ümmətçilik, 
islamçılıq,  çarlıq  rejiminin  çökməsindən  sonra  Azərbaycana 
muxtariyyət tələbi və ikinci qurultaydan başlayaraq bu günə qədər 
davam  edən  Azərbaycanın  istiqlaliyyət  yolunun  tutulmasından 
ibarət  olduğunu  göstərdi.  Natiq,  Azərbaycan  istiqlal  hərəkatında 
yol  göstərici,  məramına  axıradək  sadiq  tək  firqənin  Müsavat 
olduğunu qeyd edərək, onun məğlub olmadığını açıqladı: “Əgər 
bizim  ideoloji  yanında  digər  bir  ideoloji  sistem  olsa  və 
Azərbaycan  müqəddəratının  Müsavat  prinsipləri  ilə  deyil,  öz 
prinsipləri  əsasında  müəyyən  olunacağını,  idarəsinin  mümkün-
lüyünü məqsədə müvafiq bilərək, onu dava etsə və hadisələr bu 
davaya haqq verəcək bir şəkil alsaydı, o zaman Müsavat həqiqətən 
məğlub  sayılardı.  Nə  sağımızdakı  “İttihad”  nə  də  solumuzdakı 
sosialistlər  belə  bir  davada  bulunmazlar”  [40.N1,  1936].  M.  Ə. 
Rəsulzadə  Müsavat  ideologiyasında heç bir  yanlışlığın,  zəifliyin 
olmadığını, belə bir hal varsa, onun təşkilatla bağlılığını bildirdi. 
     Konqresin  ikinci  iclasında  partiyanın  sədri  “Milli  Hərə-
katda  Firqə”  mövzusunda  hesabat  məruzəsi  ilə  çıxış  edərək, 
Azərbaycan  daxilində  “İstiqlal  komitəsi”nin,  mühacirətdə  isə 
“Milli Mərkəzin” fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək partiyanın 
taktiki xəttinin düzgünlüyünü göstərdi. M. Ə. Rəsulzadə “şəxslər 
müvəqqəti,  ideologiya  əbədidir”  tezisini  əsas  tutaraq  müsavat-
çıları  ideologiyaya  sadiqliyə  çaxırdı.  Konfransın  gündəliyində 
“Firqə səflərinin müzakirəsinin yekunu kimi aşağıdakı qərar qəbul 
olundu: “Mir Əziz Seyidli, Əziz Alpaut ilə Rüstəmbəyli Şəfi bəy 
haqqında  vaxtilə  rəislik  tərəfindən  verilən  ixrac  qərarı  təsdiq 
edilsin;  Şeyxzamanlı  Nağı,  Xəsməmmədli  Xəlil  və  Ağasıbəyli 
Səlim bəylər Firqədən xaric edilsin” [40, N1, s.6]. 
     Əsəbləri  gərilmiş  nümayəndələr digər bir neçə  nəfərin də 
partiyadan  çıxarılmasını  təkid  etsələr  də,  M.  Ə.  Rəsulzadənin 
təşəbbüsü  ilə  konfrans,  başqa  heç  kimin  cəzalanmamasına  qərar 
verdi. 


 
 
126 
     Konfransda: 
     -  25 illik mübarizə və fəaliyyət ilə bağlı M. B. Məmməd-
zadəyə Müsavat tarixinin yazılması həvalə edildi
     - Əski nizamnamə bir sıra düzəlişlər və əlavələrdən sonra 
yeni redaksiyada qəbul olundu
     - 7 nəfərdən ibarət partiya Divanı formalaşdırıldı; 
     -  Daxildəki  (Azərbaycandakı)  vəziyyətlə  bağlı  Firqə 
Taktikası müəyyənləşdirildi; 
     - Müsavatın Yeni Proqram əsasları qəbul edildi. 
     İdeoloji  yöndə  müsavatçılığın  dolğunlaşması,  təkmilləş-
məsi  və  daha  mükəmməl  hala  gəlməsində  mühüm  hadisə  olan 
Yeni  Proqram  əsaslarının  qəbulu  barədə  sonuncu  fəsildə  (Bax: 
Mühacirətin  ideoloji-siyasi  və  ədəbi-tarixi  irsi)  ətraflı  bəhs 
ediləcəyini nəzərə alaraq, ancaq onu qeyd etməklə kifayətlənirik 
ki, bu tarixi proqram Azərbaycan siyasi mühacirlərini ideya-siyasi 
cəhətdən  yenidən  silahlandıraraq,  tutulan  yolun  doğruluğuna 
yaranan  bəzi  şübhələri  alt-üst  etdi,  müsavat  daxili  birliyi 
möhkəmləndirdi.  Tam  qətiyyətlə  demək  olar  ki,  1936-cı  il 
konfransından sonra partiya bir daha 1928-1934-cü illər böhranına 
bənzəyən növbəti böhranla qarşılaşmadı. 
     Konfransda  geniş  müzakirə  olunan  “Daxildəki  (Azərbay-
candakı-X.  İ.)  vəziyyət  baxımından  Firqə  taktiki”  problemi, 
mühacirətdə  qarşılıqlı  ittihamlara  mövzu  olduğundan  bu  məsələ 
ilə bağlı bir sıra məqamlara toxunmağa ehtiyac var. 
     1930-cu  illərdən  başlayaraq  mühacirətdəki  Daşnak  parti-
yasının  taktikasında  bolşeviklərə  qarşı  loyallıq  hiss  olunurdu. 
Onlar  sərt  müqavimət  taktikasından  imtina  edərək,  Sovet  haki-
miyyətini  beynəlxalq  aləmdə  ən  çox  Ermənistan  torpaqlarını 
qonşu Azərbaycana, Türkiyəyə və Gürcüstana verməkdə suçlayır-
dılar.  Ideoloji  yöndə  qarşıdurmadan  qaçmağa  çalışan  daşnaklar 
kommunist  rejiminin  qəbulunun  qeyri-mümkünlüyü  barədə  də 
susmağa  başlamışdılar.  Sonrakı  mərhələdə  bu  taktikanın  Stalin 
tərəfindən  Qafqazın  digər  millətlərinə  təzyiq  vasitəsi  kimi 
göydəndüşmə  olduğunu  görürük.  Belə  ki,  daşnakların  ərazi 


 
 
127 
iddialarını Azərbaycana və Türkiyəyə tez-tez xatırladan Stalin bu 
həssas sahədə ermənilərə nisbi fəaliyyət boşluğu yaradır, (daşnak 
liderlərindən Kaçaznuninin SSRİ-yə qayıtmasını nümunə çəkmək 
olar)  digər  tərəfdən  isə  daşnakların  “özünü  yaxşı  aparması” 
müqabilində Ermənistana loyallıq nümayiş etdirərək Azərbaycan 
və  Gürcüstan  əhalisində  bu  respublikalardan  olan  siyasi  mü-
hacirətə qarşı nifrət hissi formalaşdırmağa çalışırdı. 
     30-cu  illərdə  mühacirlər  tərəfindən  M.  Ə.  Rəsulzadənin 
ittiham olunmasında bu mövzu da çox aktual idi. Yusif Əliyevin 
İrandan “Qurtuluş”a yazdığı bir məktuba diqqət yetirək: “...Allah 
insaf  versin  kəndisini  rəis  zənn  edən  zatə  (M.  Ə.  Rəsulzadə 
nəzərdə tutulur-X. İ.). Onun və başına topladığı  bir neçə nəfərin 
təqib  etdikləri  siyasət  millətimizi  bitirmişdir...  Siz  vətəndən  çox 
uzaqda yaşadığınız üçün daxildəki faciələrin çoxundan məluma-
tınız yoxdur. Ancaq Siz əmin olunuz ki, bu şəkildə yazılan mə-
qalələrin  acısını  xalq  çəkir”  [39,  N13-14,  1935].  Məqalədə  M. 
Emin  bəyin  silahsız  bir  ovuc  xalqı  müdhiş  və  silahlı  rus  qüv-
vələrinə  qarşı  təhrik  etdiyi,  ermənilərin  isə  ruslarla  ilgili  uysal 
siyasət yürütməsindən bəhs olunur. Bu taktika təklifini “bolşevik 
çörəyinə yağ çəkmək” adlandıran Hilal Münşi daşnaklardan başqa 
heç  bir  mühacir  təşkilatının  belə  taktikanı  seçmədiyini, 
bolşevizmlə  mübarizənin  onun  çökməsinə  qədər  aparılacağını 
yazırdı. 
     Ümumiyyətlə, baş verən münaqişələrdə İran mühacirətinin 
də  əksərən  radikal  mövqe  tutduqlarının  şahidi  oluruq.  1930-cu 
ildən  başlayaraq  buradakı  müsavatçılar  İran  və  türkyönlü 
cərəyanlarda  qütbləşir.  Azərbaycandakı  gizli  Müsavatın  Ι  MK 
tərkibinin  üzvü  olan  Məmməd  Sadıx  Quliyev  (Xülusi,  yuxarıda 
tez-tez adı çəkilən Məmməd Sadıx Axundzadədir-“Azəri-Türk”ün 
redaktoru) türk yönlü, Mirzə Səlim Axundzadə və Zülqədərov isə 
iranyönlü  cərəyana  rəhbərlik  edirdi.  Azərbaycandan  gələn 
mühacirlər  ilə  əlaqə  yaradan  Zülqədərov  nisbətən  güclü  və 
nüfuzlu görünürdü. Onlar hətta 1930-37-ci illərdə Müsavat parti-




Dostları ilə paylaş:
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə