“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə43/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   114

 
 
132 
Qafqazı Səid Şamil, Xurşilov, Tausultan Şakmanov, Krımı Cəfər 
Seyid Əhməd, İdil – Uralı Ayaz İshaki və b. nüfuzlu mühacirlər 
təmsil edirdi. “Prometey”in ilkin mərhələdə rəhbəri Şimali Qafqaz 
mühaciri Tausultan Şakmanov, sonralar isə ukraynalı prof. Roman 
Smal  Stotski  oldu.  Jurnala  G.  Qvazava  redaktorluq  edirdi. 
“Birliyin İstanbulda M. Vəkilli, S. Əhməd, M. Çokayev, Osman 
Xoca  və  V.  Murskinin  təmsil  olunduqları  böyük  bir  şöbəsi 
fəaliyyət göstərdi [140, N-1(5), 1993] “Prometey”in istiqlalçı və 
milliyyətçi  (patriot)  gəncləri  birləşdirən  “Prometey  Gəncliyi” 
şöbəsi də yaradılmışdı. 1936-cı ildə bu şöbənin “Gənc Prometey” 
(Mlody Prometeusz) adlı məcmuəsi də nəşrə başladı. Onun elə ilk 
sayında,  şöbənin  fəaliyyət  istiqamətləri  və  yaranma  məqsədləri 
barədə  M.  B.  Məmmədzadə  yazırdı:  “Kommunist  firqələri  və 
Komintern  yeni  kadrosunu  gənc  kommunistlər  birliyindən  alır. 
Buna qarşı məhkum millətlərin gəncləri dahi “Prometey Gənclər” 
təşkilatı yaratmalı və yaşlı nəslin açdıqları istiqlal davsını davam 
etdirəcək kadro və nəsil yetişdirməlidirlər. 
     Kominternə qarşı “Prometey”, gənclər Kominterninə qarşı 
“Gənc Prometeyçilər” [39, N-20, 1936]. 
     Prometey Birliyinin əsas fəaliyyət istiqamətlərini aşağıdakı 
şəkildə ümumiləşdirmək olar: 
     - Birlik milli dövlətlərin yenidən təsisi yolunda beynəlxalq 
hüququn  və  diplomatiyanın  verdiyi  imkanlardan  maksimum  və 
səmərəli  istifadə  edir,  bu  sahədə  mühacir  təşkilatlarının  istər 
ayrılıqda,  istərsə  də  birliklər  şəklində  müştərək  antibolşevik 
fəaliyyətinin gücləndirilməsinə çalışır; 
     - Sovet İttifaqının daxili siyasəti, iqtisadi, siyasi, mədəni və 
b.  sahələrdə  yol  verilən  hüquq  pozuntuları  ilə  bağlı  məlumatlar 
toplayır,  təhlillər  aparıb  ictimai  rəy  yaratmaq  üçün  dünya 
dövlətləri, beynəlxalq təşkilatlar və ictimaiyyət qarşısında rəsmi 
etirazlar,  bəyanatlarla  çıxış  edir,  həmçinin  vacib  məsələlərlə 
əlaqədar  olaraq  qurultay,  konfrans,  eləcə  də  digər  toplantılar 
çağırır; 


 
 
133 
     -  SSRİ-dəki  məzlum  millətlərin  gizli  fəaliyyət  göstərən 
təşkilatlarına xaricdən məsləhətlər və istiqamət verir, onlara qəzet, 
jurnal,  eləcə  də  başqa  sənədlər,  materiallar  göndərir,  bir  sıra 
hallarda isə maliyyə yardımı göstərir
     -  Milli  müstəqillik  ideyalarının  təkmilləşməsi,  inkişafı, 
dövrə uyğun interpretasiyası istiqamətində elmi-nəzəri axtarışlar 
aparır; 
     -  Mühacir  mətbuatının  fəaliyyətini  əlaqələndirir,  eyni 
zamanda  maliyyələşməsi  məqsədə  müvafiq  olan  dərgilərə  bu 
istiqamətdə yardımlar göstərir və s. 
     1936-cı ilin mayın 31-i iyunun 1-də Varşavada, “Prometey” 
Birliyində  təmsil  olunan  millətlərin  qurultayı  oldu.  Qurultayda, 
Stalinin KP-nin XVΙ Konfransında “bütün milli mədəniyyətlərin 
və dillərin vahid dil, vahid mədəniyyət ətrafında birləşdirilməsi” 
tezisi  ilə  bağlı  rəsmi  ruslaşdırmaya  qərar  verildiyindən,  etiraz 
əlaməti olaraq və ictimai fikri bu məsələyə yönəltmək üçün əsasən 
siyasi  baxımdan  dil  problemi  müzakirə  olunurdu.  Türk 
millətlərindən  olan  mühacirlər,  Moskvanın  son  illərdə  SSRİ-də 
yaşayan  türklərin  arasında  süni  sədlər  çəkməsindən,  əlifba 
islahatlarından,  nəhayət,  ümumi  dil  təbliğatı  ilə  yanaşı  yerli 
dillərin  yaradılmasına-qondarma  əlifbalar  meydana  gəlməsinə 
rəvac verdiyindən danışdılar. Natiqlərdən Ayaz İshaqi bu məsələ 
ilə  bağlı  fikrini  belə  ifadə  etmişdi:  “Moskva  Rusiyada  yaşayan 
Türklər üçün tam 70 (ədəbi) türkcə meydana gətirmişdi” [39, N-
20, 1936]. 
     Problemlə  bağlı  Millətlər  Cəmiyyətinə  rəsmi  müraciət 
qəbul edən qurultay, eyni zamanda qərara aldı ki: 
     - 1926-cı ildən bəri bolşevik firqəsi rus olmayan xalqların 
dillərini sistemli şəkildə ruslaşdırmağa başlamışdır; 
     -  Stalin  proletariatın  bütün  dünyaya müzəffər olmasından 
sonra mövcud mədəniyyətlərin hamısının ortaq mədəniyyət halına 
gətirilməsi iddiasına düşmüşdür; 


 
 
134 
     - Son illərdə rus dilinin “oktyabr dili”, “Lenin dili” adı al-
tında Sovetlər birliyində yaşayan xalqların ortaq dilinə çevrilməsi 
prosesi gedir. 
     Buna görə də qurultay: 
a)
 
Ruslaşdırmaya qarşı kəskin etiraz edərək bütün beynəl-
miləl  elm  və  mədəniyyət  təşkilatlarını,  ictimaiyyəti  millətləri-
mizin müdafiəsinə çağırır; 
b)
 
Millətlər Cəmiyyətinin üzvü olan SSRİ-nin daxilindəki 
bu  vəziyyətin,  MC-nin  istinad  etdiyi  bəşəri  ədalət  kimi  təməl 
fikirlərinə müxalif olduğuna MC-     nin diqqətini cəlb edir
v)    Millətlər  Cəmiyyətinin  bu  ilki  toplantısında SSRİ-də  ya-
şayan millətlərin dillərinin müqəddəratının tədqiqini məqsədəuy-
ğun bilir, eyni  zamanda qeyri-rusların öz dillərinin sərbəst  inki-
şafına tam hüquqlu olduqlarından, ona şərait yaradılmasını MC-
nin Sovetlər birliyindən tələb etməsini xahiş edir [39, N20, 1936]. 
     “Prometey”  Birliyi  təkcə  dil  problemini  deyil,  SSRİ-nin 
daxilində cərəyan edən bu və ya digər hadisələri də araşdırıb Mil-
lətlər  Cəmiyyətinə  tez-tez  rəsmi  bəyanatlar,  etiraz  notaları  gön-
dərirdi.  Bunlardan,  SSRİ-nin  Millətlər  Cəmiyyətinin  üzvlüyünə 
daxil  olunması  və  1936-cı  qəbul  edilən  yeni  konstitusiyaya  ilə 
bağlı göndərilən müraciətlər, eyni zamanda İspaniyadakı vətəndaş 
müharibəsinə qarşı etiraz notaları əhəmiyyətli tarixi sənədlərdir. 
SSRİ-nin  Millətlər  Cəmiyyətinin  üzvlüyünə  daxil  olunması  ilə 
bağlı MC-nin XVΙΙΙ ümumi toplantısının rəisi Saavadra Lamasa 
ünvanlanmış  etiraz  notasında  deyilirdi:  “Rusiyanın  Millətlər 
Cəmiyyəti  azalığına  (üzvlüyünə-X.  İ.)  alınması  Cəmiyyətin 
əsaslarına  tamamilə  müxalifdir.  1934-cü  ildən  bəri  Rusiya 
məhkumu millətlərin vəziyyətində bir irəliləyiş vücuda gəlməmiş, 
əksinə vəziyyət daha da fənalaşmışdı” [39, N-24, 1936]. Notada 
daha  sonra  16-ların  mühakiməsindən,  kütləvi  sürgün,  həbs  və 
qətllərdən söhbət açılır, sovet rejiminin terror sayəsində dayandığı 
göstərilirdi.  Notanı  MC-nin  SSRİ-dəki  məzlum  xalqlara  yardım 
edəcəyi  ümidi  ilə  Azərbaycan  adından  Dr.  Mir  Yaqub,  Şimali 
Qafqaz  adından  Tausultan  Şakman,  Gürcüstan  adından  sabiq 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə