“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə52/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   48   49   50   51   52   53   54   55   ...   114

 
 
160 
Georgi” (Ağ Georqi-X. İ.) hərəkatının qurucularından Leo Kere-
selidze,  aristokratlardan  Prins  Datxo  Vaçnadze,  Prins  İrakli 
Baqration (taxt-tac iddiaçsı), “Qafqaz” qrupunun üzvü Zurab Ava-
lişvili və b. [284, s.68]. 
     Mühacirlərin bu cür seçimi əsasən Şulenburqla şəxsi dost-
luğu olan Nuru Killikil Paşanın tövsiyəsi üzrə idi. Göründüyü kimi 
Nuru Paşa da öz növbəsində bir-biri ilə ziddiyyətdə olan “Qafqaz” 
və  “Prometey”  qruplarının  üzvlərinə  münasibətdə  ayrı-seçkiliyə 
yol  verməmişdi.  Onu  da  qeyd  edək  ki,  Azərbaycan 
təmsilçilərindən M. Ə. Rəsulzadədən başqa ona sərt müxalifətdə 
dayanan  “Qafqaz”çılardan  sabiq  Daxili  İşlər  Naziri  Xəlil  Xas-
məmmədov  və  Fuad  Əmircan  da  Nuru  Paşa  tərəfindən  “Adlon” 
görüşünə dəvət edilmişdi. 
     “Adloniada”  Xarici  İşlər  və  Şərq  Nazirliyi  arasında 
mövcud gizli çarpışmaları üzə çıxardı. 
     Şulenburqun  türküstanlı  Vəli  xan  Qəyyumu  daha  çox 
mühacir  toplamaq  üçün  Parisə  göndərməsindən  və  “Adlo-
niada”dan  bərk  qəzəblənən  Rozenberq  Xarici  İşlər  Nazirliyinin 
səlahiyyətlərini  aşması  ilə  bağlı  Hitlerə  şikayət  etdi.  “Fürer”  də 
“övkələnərək  Xariciyyə  Bakanlığının  işğal  altındakı  Sovetlər 
Birliyinin məsələləriylə hər türlü ilgilənməsini “ən sərt bir ton”la 
yasaqlayan bir təlimat verdi. 
     Hitlerin qərarı şübhəsiz Rozenberqin qələbəsi  demək idi” 
[284,s.68]. 
     Digər tərəfdən Xarici İşlər Nazirliyinin başqa bir əməkdaşı, 
Türkiyə ilə münasibətlərin həmişə istiləşməsinə və SSRİ-dən olan 
mühacirlərlə  əlaqələrin  yaxşılaşmasına  tərəfdar  olan  sabiq 
Türkiyə  səfiri  fon  Papen  də  Hitlerin  qəzəbinə  tuş  gəlmişdi.  O, 
pantürkizmi  təşviq  etməklə  Türkiyə  üzərindən  SSRİ-nin  içəri-
lərində  yeraltı  fəaliyyəti  gücləndirməyin,  eyni  zamanda  “Krım 
müxtariyyəti”nin (Hitler Krımın almanlaşdırılması ilə bağlı gizli 
plan hazırlamışdı. Stalinin Krım tatarlarını deportasiya etməsinin 
də əsas səbəblərindən biri bu olmuşdu) tərəfdarı idi. 


 
 
161 
     1942-ci  ilin  iyulunda  “Hitler Fon Papenin  də  fəaliyyətinə 
qızğın  bir  şəkildə  təpki  göstərdi  və  hərb  siyasətində  Türkiyənin 
xarici siyasətdə nəzəri-etibara almanın yanlış olduğunu bəyan etdi” 
[284,s.70). Bundan sonra Pantürkizm  tərəfdarı olan fon Papenin 
türk-tatar  boylarının  gələcəyi  ilə  bağlı  müzakirələrdə  iştirakı 
qadağan olundu. Mühacirlərlə və onların rəsmi Almaniya ilə mü-
nasibətlərinin normallaşmasına çalışan, Türkiyə ilə əlaqələri güc-
ləndirməyin  tərəfdarı  olan  iki  nəfər  səlahiyyətli  Xarici  İşlər  Na-
zirliyi  əməkdaşının  fəaliyyəti  üzərinə  qoyulan  bu  məhdudiyyət, 
paralel  vaxtda  “Adloniada”  iştirakçılarına  antipatiyası  olan 
Rozenberqə  üstün  səlahiyyətlər  verilməsi  danışıqlarda  müəyyən 
çətinliklər yaradırdı. 
     Rozenberq  milli  təmsilçilərlə  iş  aparmaq  səlahiyyətini 
Xarici  İşlər  Nazirliyindən  “qopardıqdan”  sonra  mühacirlərin 
Almaniyanın  milli  müstəqillikləri  tanıması  məsələsi  ilə  bağlı 
müraciətlərinə məhəl qoymur, danışıqları aylarla uzadaraq bezik-
dirici mühit yaradırdı. 
     Lakin  bu  əngəllərə  baxmayaraq  formalaşdırılması  əvvəl-
cədən planlaşdırılmayan legionların meydana gəlməsi kimi “Ad-
lon” görüşləri də sonrakı milli təmsilçiliklərin yolunu hazırlayırdı” 
[284, s.71]. 
     SSRİ  ilə  aparılan  müharibəyə  beynəlmiləl  rəng  vermək 
üçün  “Adloniada”  iştirakçılarının  incik  düşmələrinin  məqsədə 
müvafiq olmadığını yaxşı başa düşən Rozenberq ortaq bir variant 
təklif etdi: milli müstəqilliklərin tanınmasını tələb edən milli ko-
mitələrə  ehtiyac  yoxdur.  Sadəcə  olaraq  legionlarla  Alman  Ordu 
Qərargahı arasında əlaqəçi heyətlə kifayətlənmək mümkündür. 
     Şulenburqun və  Papenin,  eyni  zamanda Şərq  Nazirliyinin 
mühacirlərlə əlaqələri yaxşılaşdırmağın tərəfdarı kimi tanınan və 
bu  məqsədlə  Xarici  İşlər  Nazirliyinin  maraqlı  təmsilçiləri  ilə 
qeyri-rəsmi danışıqlar aparan Şərq nazirliyinin əməkdaşı profes-
sor fon Mendenin də (əski Ankara səfiri) milli komitələrin tanın-
ması  sahəsində  göstərdiyi  cəhdlərə  baxmayaraq,  Hitler  Rozen-
berqin təklifini bəyəndi. 


 
 
162 
     Bu dövrdə M. Ə. Rəsulzadənin rəhbərliyi altında fəaliyyət 
göstərən Milli Azərbaycan Komitəsi  “Nazi  Alman məqamlarına 
məram  anlatamadı.  Hitler  “heine  Komite  ”(heç  bir  komitə 
istəmirəm) demiş, təşkil olunan milli legionlarla Ordu Qərargahı 
arasında rabitə vəzifəsini görən məhdud və müəyyən işlərə kgrəvli 
“Rabitə  Heyətləri”  (Verhindunqstav)  qurulmasını  əmr  etmişdi  ” 
[32, N-9, 1954]. 
     Vəziyyət  bu  şəkil  aldıqda  “Adlona”  yığışan  milli  təm-
silçilər Berlində qalmağa və Alman rəsmi dairələri ilə danışıqların 
davam  etdirilməsinə  lüzum  görmədi.  Lakin  M.  Ə.  Rəsulzadə 
Almaniyada yaşayan və dövlət nümayəndələri ilə yaxşı əlaqələri 
olan Hilal Münşinin təkidi ilə hələ ki, Berlini tərk etmirdi. Eyni 
zamanda “Fon Mende də Rəsulzadəni güclüklə Berlində qalmağa 
ikna edə (razı sala-X. İ.) bilmişdi ” [284, s.109]. 
     7 oktyabr 1942-ci ildə M. Ə. Rəsulzadə Krım tatar mühaciri 
Krımalla  birgə  Alman  Ordusu  rəhbərliyi,  Xarici  İşlər  Nazirliyi, 
Şərq  Nazirliyi  ilə  yenə  uzun-uzadı  danışıqlara  başladı.  Bu 
danışıqlarda  dəyişməyən  şərt  Almaniya  tərəfindən  Azərbaycan 
müstəqilliyinin  tanınması  idi.  Lakin  bir  müsbət  nəticə  hasil 
olmadığını görən M. Ə. Rəsulzadə 1942-ci ilin sonlarında Alma-
niyanı  tərk  etdi.  (P.  Mühlen  səhv  olaraq  M.  Ə.  Rəsulzadənin 
Türkiyəyə getdiyini göstərir. Lakin o Buxarestə qetmişdi). “İki il 
sonra  SD  Mərkəz  Dairəsi  onu  xatırladı  və  1942-də  ən  tanınmış 
Azərbaycanlının  getməsinə  müsaidə  edənləri  sərt  bir  şəkildə 
tənqid  etdi”  [284,  s.109].  Almanlar  onu  Drezdendəki  ilahiyyat 
məktəbinə dosent dəvət etdilərsə, məqsədlərinə çata bilmədilər. 
     Beləliklə, Rozenberqin istəyinə rəğmən milli legionlarla iş 
aparmaq  üçün  “İrtibat  Heyətləri”  formalaşıb  fəaliyyətə  başladı. 
Bəzi  “İrtibat  Heyətləri”  kimi  Azərbaycan  heyəti  də  öz  tərkibinə 
görə yeni idi, yəni əski mühacirlərin yaratdığı təşkilat deyildi. Üç 
nəfərdən təşkil olunan Azərbaycan  “İrtibat  Heyəti”nə-Leninqrad 
Hərbi Akademiyasının əski məzunu, mayor Ə. Fətəlibəyli-Düdən-
ginski,  (Naxçıvanın  Düdəngə  kəndində  doğulmuşdu),  “Pro-
metey”ə müxalif “Qafqaz” qrupunun fəallarından Fuad Əmircan 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   48   49   50   51   52   53   54   55   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə