“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə53/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   49   50   51   52   53   54   55   56   ...   114

 
 
163 
(Daryal)  və  1920-ci  ildə  Azərbaycan  Parlamenti  tərəfindən 
nisbətən  sonra  Paris  Sülh  Konfransına  göndərilən  (Məmməd 
Məhərrəmovun yerinə) Abbas bəy Ataməlibəyov daxil edilmişdi. 
Üçlükdə,  F.  Düdənqinski  Alman  Ordusundakı  legionçuların,  A. 
Atəməlibəyov  SD    birliklərindəki  legionçuların,  F.  Əmircan  isə 
Şərq Nazirliyindəki Azərbaycan idarələri: radio, təbliğat, nəşriy-
yatda  çalışan  azərbaycanlıların  irəli  sürdüyü  nümayəndə  kimi 
təmsil olunurdu. 
     Legion mətbuatının yaradıcılarından olan Fuad Əmircan da, 
A. Atəməlibəyov da hələ müharibədən əvvəl M. Ə. Rəsulzadəyə 
qarşı  müxalifət  mövqeyində  dayanırdılar.  Qeyd  edək  ki, 
almanların başqa “İrtibat Heyətlərinə” daxil etdikləri nümayəndə-
lər  də  əsas  milli  mühacirət  təşkilatlarına  müxalifət  mövqeyində 
dayananlar idi. Təbii ki, belə vəziyyət ilk növbədə milli müstəqil-
liklərin  tanınmamasından  sonra  əsas  mühacir  təşkilatlarının 
rəhbərliyinin Almaniyanı tərk etməsi ilə izah oluna bilər. 
     F.  Əmircan  və  A.  Ataməlibəyovdan  fərqli  olaraq  F.  Dü-
dənginskinin M. Ə. Rəsulzadəyə xüsusi rəğbəti var idi. O, 1942-
ci  ildə  cəbhədən  Fon  Mende  vasitəsilə  M.  Ə.  Rəsulzadəyə 
göndərdiyi  məktubunda  yazırdı:  “Əziz  yurdumuz  Azərbaycanın 
yorulmaz  hürriyyət  mücahidi  olan  Sizi  cəbhədəki  bütün  əsgər-
lərimiz adına salamlaram. 
     Biz  irəlidə  də  millətimizin  hürriyyəti...uğrunda  döyüşə-
cəyiz” [32, N-9, 1954]. Daha sonra müəllif 1942-ci ilin əvvəllə-
rində M. Ə. Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə yaranan Milli Azərbaycan 
Komitəsinin  fəaliyyətini  alqışlayır,  bu  təşkilatda  Azərbaycan 
legionunun  qurucularından  biri  Beytulla  Babayevi  də  görmək 
istədiyini bildirirdi. 
     M. Ə. Rəsulzadə xatırlayırdı ki, B. Babayev legionçulardan 
onu ilk dəfə görməyə gələnlərdən biri idi. Sonralar o, ikinci dəfə 
F.  Düdənginski  ilə  gəldi.  M.  Ə.  Rəsulzadə  Almaniyadan 
getməmişdən əvvəl F. Düdənginskiyə uğurlar diləyərək, fəaliyyət 
səhnəsindən çəkildiyini bildirmiş və “milli əsaslara sadiq qaldığı 


 
 
164 
müddətdə  ona  mənəvi  dəstək  olacağını  vəd  etmişdi”  [32,  N-9, 
1954]. 
     F. Düdənginski isə öz növbəsində “İrtibat Heyəti”ndə hansı 
düşüncələrin  təsiri  altında  çalışdığını  belə  açıqlayırdı:  “Bizim 
müstəqilliyimizin  tanınıb-tanınmamasından  asılı  olmayaraq  bu 
ağır vaxtda həmvətənlərimizi milli rəhbərlikdən məhrum etməyə 
bizim  mənəvi  haqqımız  yoxdur.  Bu  vətən  qarşısında  cinayət 
demək olardı” [169,13-30.05.92; 12-30.06.92]. Doğrudan da milli 
legionlar  artıq  yaradılıb,  döyüşlərə  başlamışdı.  Onların  taleyi 
barədə  narahat  olmaq,  hüquqları  uğrunda  mübarizə  aparmaq 
dövrün başlıca tələblərindən idi. O da unudulmamalıdır ki, bütün 
milli  legionlarla  alman  rəsmi  dairələrinin  arasında  rabitə  heyəti 
yaradılmamışdı. 
     Örnək  cəhətlərdən  biri  də  odur  ki,  müharibənin  sonuna 
qədər F. Düdənginski get-gedə artan həvəs və enerji ilə yurddaş-
larımızın  hüquqlarının müdafiəsinə  çalışmış,  almanlarla  iş  birli-
yinin  elə  də  asan  olmadığı  şəraitdə  bir  an  da  olsun  müstəqillik 
ideyasından üz döndərmişdir. Bu ideyanın legionçuların şüurunda 
daha da möhkəmlənməsi üçün onun təşəbbüsü ilə Berlində ümumi 
Azərbaycan  qurultayı  çağırmaq  qərara  alınmışdı.  Qurultayın 
çağırılmasına Şərq Nazirliyi və Vermaxtın təbliğat idarəsi mane 
olmağa çalışırdı. Onlar tələb edirdilər ki, bu qurultayda İngiltərə, 
ABŞ  Azərbaycanın  düşmənləri  elan  edilsin.  Lakin  bütün 
maneələrə  baxmayaraq  300  nəfərin  iştirak  etdiyi  bu  qurultay 
1943-cü ilin 6-9 noyabrında Berlinin “Kaiserhof” otelində öz işinə 
başladı. Rozenberq və Qüds müftisi Əl-Hüseyn də onun açılışına 
gəlmişdilər. Geniş məruzə ilə çıxış edən F. Düdənginski, eləcə də 
başqa nümayəndələr hələ Azərbaycanın müstəqilliyini tanımayan 
Almaniyanın siyasətini tənqid etməkdən belə çəkinmirdilər. Baş 
alıb  gedən  tənqidlərə  ara  vermək  və  ortaya  düşən  soyuqluğu 
dağıtmaq üçün Rozenberqin müşaviri Alfred Meyer söz alıb yadda 
qalan,  həm  də  incikliyə  səbəb  olan  bir  çıxış  etdi.  Onun, 
“azərbaycanlıları ən gözəl qızların və rakının vətəni öz doğulduğu 
əyalətə-Vestfalenə  dəvət  etməsi”  [284,  s.114]  müsəlmanların 


 
 
165 
qarşısında  alkoqolu  tərifləmək  kimi  başa  düşülərək,  yaxşı 
təəssürat doğurmamışdı. 
     Lakin  bu  “ali  irq”  nümayəndəsinin  azərbaycanlılara  al-
mansayağı “sayğısı” və yaxud da “mükafat” kimi ifadə olunmuş 
fikri idi. 
     F. Düdənginskinin məruzəsini və onun ətrafındakı çıxışları 
dinlədikdən sonra qurultay aşağıdakı yekun sənədi qəbul etdi: 
     “1. 1918-ci il 28 maydan 1920-ci il 27 aprelə qədər davam 
etmiş Milli Azərbaycan hökuməti dövrü şanlı tariximizin ən par-
laq səhifəsini təşkil edir. 
     2. Vətənimiz bolşevik istilasına uğradıqdan sonra keçən bu 
23 il içərisində millətimizin istər vətən daxilində, istərsə də yad 
ellərdə apardığı şanlı və qanlı mübarizə yalnız bu istiqlalın bərpası 
üçün olmuşdur. 
     3.  Qurultay  bu  ağır  şərait  daxilində  aparılan  mübarizədə 
canlarını vətənin azadlığı uğrunda fəda edən şəhidlərin xatirəsini 
hörmət və ehtiramla yad edir. 
     4.  Dünyanı  sarsıdan  bu  İkinci  Cahan  müharibəsi  nəticə-
sində  milli  müqəddəratımızın  həllinə  və  istiqlalımızın  bərpasına 
sarsılmaz bir inamımız vardır. Bunun isə ilk şərti əzəli və əbədi 
düşmənimizin  məhvindən  ibarətdir.  Bunun  üçün  də  milli  məna-
feyimiz bizi bu gün bolşevizmə qarşı döyüş aparan və tarix boyu 
Türk xalqlarının dostu olan Almaniyaya bağlamışdı. 
     5. Qurultay əsrlər boyu olduğu kimi, bu gün də Azərbaycan 
xalqı  ilə  Qafqaz  qonşuları  və  qardaş  Şimali  Qafqaz,  Türküstan, 
İdil-Ural və Krım xalqları ilə eyni qayə və ideal birliyi müşahidə 
edir və onlarla iş birliyini zəruri sayır” [32, N9, 1954]. 
     Göründüyü  kimi  bu  müddəalar  1920-ci  ildən  bəri  müha-
cirlərin  apardığı  milli  azadlıq  mübarizəsinin  əsas  prinsipləri  ilə 
səsləşir. 
     Müharibənin  xarakteri  dəyişdikcə  “İrtibat  Heyət”lərinin 
tərkibi  və  legionların  əhvali-ruhiyyəsi  də  dəyişirdi.  Stalinqrad 
məğlubiyyətindən sonra almanlar geri çəkilməyə başlamış, dəyi-
şən  bu  vəziyyətin  müqabilində  erməni  və  gürcü  legionçularının 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   49   50   51   52   53   54   55   56   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə