“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə6/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   114

 
 
17 
əhəmiyyətli  bölməsi  “Sovet  Doğu  Xalqlarının  Milli  Təm-
silçilikləri”dir.  Bu  bölmədə  Azərbaycan  hərbi  əsirlərinin  vəziy-
yəti,  milli  legionların  formalaşdırılması,  Azərbaycanın  müstə-
qilliyi uğrunda mühacirlərimizin apardığı mübarizə hərtərəfli şərh 
edilir. 
Müharibə qurtardıqdan sonra vətənə dönməkdən imtina edən 
soydaşlarımızın  taleyi  də  əsərdə  öz  əksini  tapır.  Maraqlı 
məsələlərdən biri də odur ki, P. Mühlen bütün SSRİ mühacirləri, 
o cümlədən azərbaycanlılar arasında mövcud olan münaqişələrin 
törəmə səbəblərini, gedişini, nəticələrini də açıqlayıb. 
Əsər  mənbəşünaslıqdakı  bilgiləri,  dəlil  və  faktları  müqayisə 
etmək,  paralellər  aparmaq  və  düzgün  nəticələr  çıxarmaq  baxı-
mından da faydalıdır. 
Tədqiqatın  hazırlanmasında  müxtəlif  mənbələrdən  istifadə 
edilmişdir. 
Öncə onu qeyd edək ki, mühacirlərin yazdığı minlərlə müxtəlif 
həcmli əsərlərin böyük əksəriyyəti, bütövlükdə mətbuat tədqiqatın 
mənbəşünaslıq  bazasına  daxildir.  Bu  əsərlərin  çoxu,  eləcə  də 
mühacirətdə  dərc  olunan  qəzet  və  jurnallar  təkrar  nəşr  edilib 
kütləviləşmədiyindən,  toplu  halına  salınmadığından  Azərbaycan 
elmi  ictimaiyyəti  mühacirət  probleminin  araşdırılmasında 
müəyyən çətinliklərlə üzləşir. Təkcə M. B. Məmmədzadənin çe-
şidli mənbələrə istinadən yazdığı minə yaxın məqaləni xatırlatmaq 
kifayətdir.  
Təəssüflər  olsun  ki,  mühacirlərimiz  özləri  də  uzun  illərin 
gərgin  mübarizəsini  əks  etdirən  külli  miqdarda  sənəd  və  mate-
rialların  sistemləşdirilməsi  və  vahid  mərkəzdə  cəmləşdirilməsi 
qayğısına qalmamışlar. Daşnaksütun partiyasının xaricdə mərkəzi 
arxivi  olduğu  halda,  Müsavatın  mühacirətdə  arxivi  olmamışdı. 
Bunun  nəticəsində  qiymətli  sənədlər  dağılaraq,  şəxsi  arxivlərə, 
ayrı-ayrı  araşdırmaçıların  inhisarına  düşmüşdü.  Buna  görə  də 
mühacirət trixini araşdıranlar dövlət arxivləri ilə yanaşı çoxsaylı 
şəxsi arxivlərə də baş vurmalıdır. Xoşagəlməyən hallardan biri də 
odur ki, bu sənəd və materiallar hələ də dövlət arxivlərinə verilmir. 


 
 
18 
Əsərin yazılmasında Ankarada fəaliyyət göstərən Azərbaycan 
Kültür Dərnəyində və Məhəmməd Kngərlinin, Əhməd Qaracanın, 
prof. Fikrət Türkmənin və başqalarının şəxsi arxivlərində mövcud 
olan  sənəd  və  materiallardan  istifadə  edilmişdi.  Bu  sənədlərin 
böyük əksəriyyəti Azərbaycan oxucuları üçün yenidir. 
Mühacirət  mətbuatında  dərc  olunan  siyasi  təşkilatların, 
dərnəklərin proqram və nizamnamələri, onların keçirdikləri yığın-
caqların, konfransların materialları, qəbul olunan qərarlar, yayılan 
bəyanatlar, müraciətnamələr, çağırışlar da tədqiqat üçün maraqlı 
materiallardır. 
Müsavatın,  İttihadın,  bütövlükdə  isə    mühacirətin  Azərbay-
canda  və  xarici  ölkələrdə  göstərdikləri  fəaliyyətlə  bağlı  bir  sıra 
sənədlər dövlətimizin müxtəlif arxivlərində saxlanılır. 
Əsasən istintaq materiallarından,  kəşfiyyat və əks kəşfiyyatın 
verdiyi məlumatlardan,  ayrı-ayrı adamların şəxsi işlərindən ibarət 
olan,  eyni  zamanda  Azərbaycandakı  gizli  siyasi  təşkilatların  və 
dərnəklərin  fəaliyyətini  əks  etdirən  sənədlərin  əksəriyyəti  Milli 
Təhlükəsizlik Nazirliyinin arxivindədir. Bu sənədlərin içərisində 
Müsavatın  Xarici  Bürosunun  və  Azərbaycan  Milli  Mərkəzinin 
(AMM) müxtəlif illərdə daxildəki gizli təşkilatlara göndərdikləri 
(yayılmaq üçün) müraciətnamələr, çağırışlar, bəyannamələr, Az. 
DSİ-nin əməkdaşları tərəfindən ələ keçirilən külli miqdarda qəzet 
və jurnal nüsxələri, broşürləri mövcuddur [fond 287]. 
Mühacirət haqqında Az.K(b)P MK-nın qəbul etdiyi qərarlar, 
sovet  əks-kəşfiyyatının  Qafqaz  mühacirləri  haqqında  verdiyi 
məlumatlar  Azərbaycan  Respublikası  Prezidentinin  İşlər  İdarəsi 
yanında Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivində 
mühafizə  olunur  [fond  1,  fond  609,  fond  276].  Bu  fondlarda 
tanınmış mühacirlərdən Ə. M. Topçubaşov ilə X. Sultanov, M. Ə. 
Rəsulzadə  ilə  Ə.  Ağaoğlu,  1920-ci  illərdə  Türkiyənin  Maarif 
naziri,  “Türk  Ocaqları”nın  başqanı  olan  Həmdullah  Sübhi 
Tanrıövərlə X. Sultanov, Ə. M. Topçubaşovla gürcü mühacirləri 
arasında məktublaşmalara aid dəyərli sənəd və materiallar var. 


 
 
19 
Bu  qəbildən  M.  Ə.  Rəsulzadənin  Parisə,  C.  Hacıbəyliyə 
(İstiqlal Muzeyində saxlanılır), II Dünya müharibəsində könüllü 
olaraq  almanların  tərəfinə  keçən  mayor  Ə.  F.  Düdənginskinin 
müharibə  qurtardıqdan  sonra  general  Lazar  Biçeraxova  yazdığı 
məktublar da maraqlı sənədlərdir.  
Ə. F. Düdənginskinin  məktubunda Azərbaycan  milli legion-
larının  formalaşdırılması,  Azərbaycan  müstəqilliyinin  tanınması 
ilə  bağlı  alman  rəsmi  dairələri  ilə  aparılan  danışıqlar,  hərbi 
əsirlərin  üzləşdiyi  çətinliklər,  siyasi  mühacirlərimizin  gördüyü 
işlər, eləcə də müəllifin müharıbə illərindəki xidmətləri öz əksini 
tapmışdır. Ə. F. Düdənginski L. Biçeraxovu kəskin tənqid edərək, 
onun ağqvardiyaçılara qoşulub Azərbaycanı tez-tez hədələməsini 
də xatırladır. 
Azərbaycan  Respublikasının  Dövlət  Arxivində  də  (ARDA) 
tədqiqatımız  üçün  maraq  doğuran  sənəd  və  materiallar  möv-
cuddur.  Bunlar  əsasən  1920-22-ci  illərdə  mühacirlərimizdən  H. 
Ağayevin  Gürcüstandakı,  Ə.  M.  Topçubaşovun  isə  Fransadakı 
fəaliyyətini əks etdirən sənədlər, Azərbaycan SSR-in Türkiyədəki 
səlahiyyətli  nümayəndəsi  İbrahim  Əbilovun  Azərbaycan  Xarici 
İşlər  Komissarlığına  göndərdiyi  məlumatlar  və  başqa  bu  kimi 
sənədlər, materiallardır [fond 28].  
Keçmiş  SSRİ  Baş  Arxivlər  İdarəsinin  Xüsusi  Arxivində 
Azərbaycan  mühacirətinin,  başlıcası  da  Müsavat    Partiyasının  
fəaliyyəti barədə  qiymətli  sənədlər  və  materiallar  mövcuddur 
[fond  1,  fond  7,  fond  308,  fond  453,  fond  461,  fond  500,  fond 
1358]. 
Bu sənəd və materiallarda:                                                                                                                    
 -  Müsavat    Partiyasının  yaranması,  Azərbaycanda  müstəqil 
dövlət  quruculuğunda  həlledici  rolu, onun rəhbərlik orqanı olan 
Divanın tərkibi; 
 -  Müsavatın  Xarici  Bürosunun  və  AMM-in  yaradılması, 
mühacirlərin  Azərbaycanla qurduğu əlaqə




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə