“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə94/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   90   91   92   93   94   95   96   97   ...   114

 
 
294 
ki,   müharibə  qurtardıqdan sonra  ermənilər  yenə də  “böyük  və  
bölünməz  Rusiya”  şüarı  ilə  çıxış  edən  ağ  rus  mühacirlərinə  
tərəf  üz  tutmuşdular. 
   Qafqaz    mühacirlərindən    bir    qrupu    Şimal    Qafqazın    ən  
nüfuzlu  mühacirlərindən  olan Heydər Bammatın  ətrafında  top-
laşaraq,  radikal  millətçilik   xətti  tutmuşdular.  Bu  qrup  rus  və  
erməni  mühacirlərindən başqa  SSRİ-dən  olan  bütün  milli  mü-
hacir  təşkilatlarının  təmsil  olunduğu  “Promotey” cəbhəsinə  də  
müxalifətdə dayanırdı.  Onu da qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Qafqaz  
Konfederasiyası   Şurasını  yaradanların  böyük  əksəriyyəti  məhz  
prometeyçilər idi və H. Bammat  qrupunun QKŞ- yə müxalifətdə 
dayanması    əsasən      bu    amillərlə    bağlı    olmuşdu.    Doğrudur,  
alman  tədqiqatçısı  P. Mühlen   H. Bammat  qrupunun  QKŞ-yə  
müxalifətdə    dayanma    səbəblərini    Qafqaz    Federasiyası 
məsələsinə  prinsipial  baxış  fərqlərində    görürdü:    “Bammat    və  
onun    ətrafındakılar    Qafqaz    Federasiyasının    Türkiyəyə    bağlı  
olmasını    istəyirdilər”  [12].    Lakin    alman    tədqiqatçısının    bu  
mülahizəsi  nöqsanlı  idi  və  heç  şübhəsiz,  Qərbdə  pantürkizm  
və    panislamizm    barədə    yayılan    dumanlı,    qeyri  -  real  
təsəvvürlərdən  qaynaqlanırdı.  H. Bammatın  mövqeyinə  gəldik-
də   isə o,  “Qafqazla  Rusiya  arasında  Səddi Çin  çəkəsi  deyilik”   
fikrini  söyləməklə  yanaşı,  cənub  qonşuları  Türkiyə  və  İrana  
münasibətin də  çox  bəsit  və  aydın  olduğunu  bildirirdi:  “Qafqaz   
millətlərinin  məqsədi  bir  ağanı  başqa  ağayla  dəyişmək  deyildir”  
[13].  H. Bammat  hər  birisində  “Axilles  dabanı”  olan  Qafqaz  
millətlərinin   birinin  digəri  üzərində  hegemonluğunun   qeyri-
mümkünlüyünü   qeyd  edir,  eyni  zamanda  hamını  kənardan  
yardım istəməməyə  çağırırdı.  O,  yaxın  tarixi  keçmişdən  ibrət  
dərsi  götürməyin    zəruriliyini    vurğulayır,    bir    Qafqaz  
Cümhuriyyətinin    kənardan    kömək    istəməsinin    başqa  
cümhuriyyətin  də  analoji   fikrə  düşməsinə  rəvac  verdiyini  bil-
dirirdi. Qafqaz  və  Türkiyənin  birliyi  isə  ortaq  mənafe  birliyidir, 
çünki  Qafqazın  müstəqilliyi  Türkiyənin    cənub    sərhədlərindən  
tam  rahatlığı  deməkdir. 


 
 
295 
    P.  Mühlenin  mülahizələrinin  doğru  olduğnu  təsdiq  edən 
fikirlərə  H.  Bammatın  digər  cəbhədaşlarının  yaradıcılığında  da 
təsadüf olunmur. 
    Təbii  ki,  maraq  doğuran  məsələlərdən  biri  də  Qafqaz 
Konfederasiyası ideyası ətrafında meydana gələn fikir ayrılıqları 
və  qruplaşmalar  idi.  İstər  N.  Jordaniyaya    müxalif    gürcü    mü-
hacirləri    (Q.  Kvinitadze,    Z.  Avalişvili,  Ş.  Karumidze    və  b.)  
istərsə    də,        M.  Ə.  Rəsulzadəyə    müxalif    azərbaycanlılar    (Ş. 
Rüstəmbəyli, X. Xasməmmədov, F. Əmircan  və  b.)  Qafqaz  mil-
lətlərinin  birliyinin zəruriliyini  dönə-dönə  qeyd  edir,  onun  real-
laşmasına  çalışırdılar.  Bu  məsələ  ilə  bağlı  gürcü  mühaciri  Ş. 
Amiracibi    yazırdı:    “Qafqazın    bütün  millətlərini    içinə    alan 
Qafqaz  Konfederasiyası  qurulmalıdır” [14]. 
    Prof.    M.  Sereteli    isə    qafqazlıları    isveçrəlilər  kimi    bir-
birinin dilinə  və  milli  hüquqlarına  hörmətə  vərdiş etməyə  çağı-
rır,  konfederasiyaya  inandığını  bildirirdi. 
   Birmənalı   şəkildə  qeyd  etmək  olar  ki, tərəflərdən  heç  
biri  Qafqaz  Birliyinə,  konfederasiya  ideyasına  qarşı  çıxmamış-
lar.  Bəs  fikir  ayrılıqlarına,  qruplaşmalara  rəvac  verən  nə  idi? 
   Paktı  imzalayanlar  və  Şuranı  yaradanlar  ən  çox  Qafqaz  
Cümhuriyyətinin  süqutuna  qədər  mövcud  ideyaya  əhəmiyyət  
verməməkdə   ittiham  olunurdu.  Müxalif  tərəf,  yəni  H. Bammat  
qrupu  bildirirdi  ki,  vaxtında   Qafqaz  birliyi  yaradılsaydı,  indi  
mühacirətdə  bu  barədə  baş sındırmağa  ehtiyac  qalmazdı.   
  Azərbaycan  mühacirlərindən   Şərafəddin  Erəl  “Azərbaycan   
politikaçılarının    yanlışları  ”  əsərində    Azərbaycanın    Şimali  
Qafqaza  hərbi  yardım  etməməsini  bağışlanılmaz  səhv  adlan-
dırıb    yazırdı:    “Azərbaycana    yardımda    şəhid    olan    bir    çox  
Şimali  Qafqaz  zabit  və  əsgərinə  qarşı  bir  tək  hərbçi  belə  
Azərbaycandan  Şimala  göndərilməmişdi” [15]. H. Bammat  da  
Azərbaycanla  Şimali  Qafqazın   “Quba  məsələsinə”  görə  bir-
birindən    soyumasını    çox    yersiz    və    ziyanlı,    həm  də    işğala  
kömək  edən  faktlardan  olduğunu  göstərirdi.   


 
 
296 
   C. Hacıbəylinin  də  məsələ  ilə  bağlı  aşağıdakı  mülahizəsi  
diqqəti    cəlb  edir:    “Vaxtilə    Azərbaycan    və  Şimali    Qafqazın  
birləşməsinə  acınacaq  bir  cəhalət  mane  oldu  və  bu  vəziyyətdən 
istifadə    etmiş    olanlar    şübhəsiz    kəndi    istiqlaliyyətlərinin  
düşmənləridir.    Ümumi    Qafqazın    Şimali    Qafqazlılara    qarşı  
tarixi  bir  borcları  vardır”  [16]. 
   Bammatçılr,    N.  Jordaniya    və    M.  Ə.  Rəsulzadəni    təkcə  
Qafqaz  Konfederasiyası ideyasına  vaxtilə  məhəl qoymamaqda  
ittiham  etməklə  kifayətlənmir,  ilk  dəfə özlərinə  məxsus  olan  
bu  ideyanın  Qafqaz  paktını imzalayanlar  tərəfindən  marksizmə  
uyğun  interpretasiya  olunduğunu  da  iddia  edirdilər.  H.  Bam-
matdan  gətirilən  aşağıdakı  sitat  məsələyə  nisbi aydınlıq  gətirir: 
“Marksizm    propoqandası    bəzən    praktik    qeydlərlə,    bizdən  
çalınmış (oğurlanmış  - X. İ.)  ideolojilər  və  keçici  formullarla  
qüvvətləndirilməkdədir. Bunun  misalı  Qafqaz  Konfederasyonu  
Paktıdır”  [17]. 
   QKŞ-yə  alternativ  bir  birlik də  bammatçılar  tərəfindən  
yaradılmışdı.  Birliyin    əvvəlcə  sədri  X. Xasməmmədov,  Baş  
katibi  Səid  Şamil,  xəzinədarı  Ş. Rüstəmbəyli idi.  Sonralar  H. 
Bammatın  lider  olduğu  bu  qurum  N. Jordaniyaya  müxalif  olan 
gürcülərin cəlb  edilməsi ilə  nisbətən  böyüdü.  Bütün  Qafqaz  
cümhuriyyətlərinin    birlikdə    təmsil    olunmasına    can  atan    H. 
Bammat  ermənilərdən  Zərgəryan  qardaşlarını  da  cəlb  etdikdən  
sonra  Həqiqi  Qafqaz  Federasiyasının  yarandığını  bəyan  etdi. 
Birliyin  “Qafqaz”  adlı  çox məşhur  bir  dərgisi dərc  olunurdu və 
bu  dərgi  1939-cu    il    Hitler-Stalin    paktının    şərtlərinə    görə  
Hitlerin  göstərişi  əsasında  bağlanana  qədər  işıq  üzü  gördü. 
   Obyektivlik  naminə  qeyd etmək lazımdır  ki,  Qafqaz  Bir-
liyi  uğrunda mübarizə  aparan  hər iki  tərəf  uzun-uzadı  fikir  
dartışmaları  və  diskussiyalar  nəticəsində  mövcud  ideyanı  xeyli  
təkmilləşdirib  dolğun  hala  gətirdilər. 
   Təəssüf  ki,  belə  diskussiyalar  zamanı  bəzən  səhv  itti-
hamlar,  “kənara çıxmalar” da  olurdu  ki,  bu  M. Ə. Rəsulzadə  
və N. Jordaniyaya  hücumların  subyektivliyində  özünü  daha çox  




Dostları ilə paylaş:
1   ...   90   91   92   93   94   95   96   97   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə