Qapaq yumsaq indd



Yüklə 0,52 Mb.

səhifə1/70
tarix12.03.2018
ölçüsü0,52 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   70


C Ç M Ê L Ç   E L S E V Ç R



–2010


C mil  Elsev r. A SU DÜN ND N SABAHA
Bakı, «NURLAR» N
riyyat-Poliqrafiya
rk zi, 2010, 304 s.
C mil  Elsev rin “A su: Dün nd n sabaha” adlı q l m t crüb si bio-
qrafik, biblioqrafik v  toponomik  s rdir. Mü llif oxucuya A su, onun q dim
v  müasir tarixi,  halisi, görk mli simaları bar d  ensiklopedik xarakterli 
m lumat verm kl  yana ı A sunun ayrı-ayrı ya ayı  m nt q l rinin yaxın
v  uzaq keçmi in   s yah t etm k, rayonun ayrı-ayrı sah l rinin inki afı
istiqam tind  görülmü  i l rl  tanı  olmaq fürs ti yaradıb. Kitabı tamam-
layana q d r g rgin axtarı lar aparmı  C mil  Elsev rin A su v  a sulu-
lara sevgi v  hörm tinin t zahürü olan “A su: Dün nd n sabaha” kitabı
übh siz ki, onların stolüstü kitabına çevril c kdir.
ISBN: 978 – 9952 – 450 – 92 – 7
© C mil  Elsev r, 2010


Sah si  –   1020 kv.km
halisi  –   70737 n f r
K nd  –   78
  –   1
A su rayonu 1943-c  il
oktyabr n 8-d  yaranm d r.



A su tarixind n s hif l r
5
A SU TAR X ND N S H F L R
Az rbaycanın orta  sr
h rl ri iç risind
halisinin sayına v
tutdu u razinin böyüklüyün  gör   f rql n n A su
h ri 1735-ci 
ild n 1806-cı il d k irvanın ba
h ri olmu dur. A sunun adı ta-
rixi m nb l rd  ilkin olaraq XVI  srd n etibar n ticar t-s n tkarlıq
m nt q si kimi xatırlanır. 
Son orta  sr h rbi-siyasi prosesl rind  A su
h ri. 1734-cü 
ilin yayında Nadir  ah öz qo unu il
amaxıya do ru h r k t etdi. 
irvan hakimi Surxay xanın
amaxını t rk etm sin  baxmayaraq, 
h r halisi iki ay müdd tind  müqavim t göst r  bildi.  halinin
bel  ciddi müqavim tind n q z bl nmi  Nadir  ah 1734-cü il av-
qustun sonlarında amaxını l  keçirdikd n sonra  h ri yandıraraq
darmada ın etdi,  halisinin is  köçürülm si mrini verdi. Bel likl ,
1735-ci il may ayının sonunda  amaxı
h rinin 4 a aclı ında (37 
km), yeni  h rin sası qoyuldu. 
h rin q dim halisi d  tikil n
bu yeni  h r  köçürüldü. Bu dövrd n etibar n A su
h ri irvan
hakiml rinin iqam tgahı oldu.
1743-cü ild
irvanda Nadir  aha qar ı üsyan ba landı. Bu za-
man özl rini S f vil rin x l fl ri kimi t qdim ed n yalançı ahzad -
l r – I, II, III Sam Mirz l r meydana çıxdı ki, onlardan ikisi  irvanda
f aliyy t göst rirdi.
I Sam Mirz  50 minlik qo unla Surxay xanın mü ayi tind
irvanın m rk zi olan A su
h rini z bt etdi. O, xalqı Nadir  ah
t r find n qoyulmu  vergil rd n azad etdi. Lakin, Nadir  ahın o lu
N srullah Mirz  il  I Sam Mirz  arasında irvan düzünd  ba  ver n
döyü d , I Sam Mirz  öldürüldü.
II Sam Mirz  Surxay xanın o lu M h mm d xanın yardımı il
1743-cü ilin oktyabrında
irvanda güclü üsyanın ba  verm sind
böyük rol oynadı. N srullah Mirz  3 d f   m
lub olmasına bax-
mayaraq, A su qalasını bir neç  gün mühasir d  saxladıqdan sonra 


A su dün nd n sabaha
6
n hay t top at i il
l  keçir  bildi. Bununla da çiç kl n n A su
h rin  ilk z rb  d ymi  oldu. 
h rd  az sayda insan qalmı dı ki, 
onların da çoxunu  sir alıb,
h ri tamamil  qar t etdil r.  hali bu 
günü «Allahdad» (Allah köm y  çat) adlandırdı.
1747-ci ild  Nadir  ahın öldürülm sind n sonra onun  irvandakı
naibi Z rnavalı (Z rnava smayıllı rayonunda k nddir – F.X.) Hacı
M h mm d li Sofu N bi o lu 1748-ci ild  A suda hakimiyy ti l
keçirdi v
irvan xanlı ını yaratdı. Oturaq  hali onun hakimiyy tini
tanıdı. irvanda sas h rbi gücü t kil ed n elat Hacı M h mm d li
xanın hakimiyy tini tanımadı. Elat Xançoban mahalından olan,  i-
malda Altıa acdan, c nubda Navahıya q d r razinin irsi mülkiyy t-
çisi q bul edil n v  S rkar ail si adlandırılan Allahverdi b yin övlad-
larını söz sahibi hesab edirdi. Allahverdi b yin g nc övladları A ası
b y, M h mm ds id b y v  A ar zi b y is  xanlıq titulları olmadı-
ı v  tarixi  irvan dövl tini yenid n dirç ltm yi qar ısına m qs d
qoymu ,
ki xanı Hacı Ç l bi xanın siyasi görü l rini b y ndikl ri
üçün onun hakimiyy tini tanıyırdılar. S rkar ail si amaxını (Köhn
amaxı) iqam tgah seçmi , burada Nadir  ah t r find n söndürül-

h r h yatını yenid n dirç ltm y  ba lamı dı.
1749-cu ild
hm d xan  ahsev nin ba çılıq etdiyi qo un
Köhn
amaxı
h rin  yaxınla dı.
hm d xan  ahsev nin daha 
c nubda olan A suya deyil,  amaxıya hücum etm si onun  irvan
xanı elan edilmi , Hacı M h mm d li xanı d st kl diyini v  ona 
d st k yürü ü h yata keçirdiyini göst rir. A ar zi b y
hm d xanın
qarda ı M h mm drza xanı üzb üz döyü d  öldürdü.  hm d xan 
intiqam almaq üçün özü meydana atıldı. A ar zi b y onu b rk ya-
raladı.
hm d xan m
lub olub geri qayıtmaq q rarına g ldi. La-
kin
h rin yarım a aclı ında v fat etdi. Bu döyü l r zamanı
ki
xanı Hacı Ç l bi xan v  Qaraba  xanı P nah li xan S rkar ail sini
d st kl mi , h rbi qüvv l ri il  köm k göst rmi dil r.
S rkar ail si faktiki olaraq  irvan xanı hesab edil n Hacı
M h mm d li xanı devirm k v  A sunu l  keçirm k ist yirdi. On-


A su tarixind n s hif l r
7
lar bu m qs dl rin  çatmaq üçün 
ki xanı Hacı Ç l bi xana arxa-
lanırdılar. 1755-ci ild  Hacı Ç l bi xan böyük bir qüvv  il  A suya
yaxınla dı v
h ri mühasir y  aldı. A su uzun müdd t mühasir d
qaldı. Hacı M h mm d li xan Quba xanı Hüseyn li xandan köm k
ist di. Abbasqulu a a Bakıxanovun t birinc  des k “3000 n f r
Qu ba  qo unu v  usmi  mir H mz nin 500 n f rlik qüvv si iki dü -
m  ni  barı dırmaq üçün” A suya g ldi. irvan-
ki münasib tl rin
yeni xanın – Hüseyn li xanın qarı masından Hacı Ç l bi xan v
A ar zi b y heç d  xo lanmadı. Hacı Ç l bi xan Hacı Piri adlı bir 
n f ri elçi gönd r r k, Hüseyn li xanı h d l di v  geri qayıtma ı
t klif etdi. Hüseyn li xan geri qayıtmadıqda a ır döyü l r ba landı.
Lakin Hacı Ç l bi xanın qüvv l ri m
lub olaraq 
kiy  geri ç kil-
di. A suda 3 gün Hüseyn li xanın
r fin  ziyaf t verildi. Qalanın
açarları ona t qdim edils  d , q bul etm di. Bu,  irvanlılar arasında
Hacı M h mm d li xanın dayaqlarının z if oldu unu v  Hüseyn li
xanın bunu aydın gördüyünü göst rir. Bu m
lubiyy td n az sonra 
Hacı Ç l bi xan v fat etdi. A ar zi b y is  özün  Quba xanlı ı tim-
salında yeni r qib tapmı  oldu. 
1758-ci ild  Hüseyn li xan da v fat etdi. A ar zi b y Quba 
xan lı ında yaranmı  qarı ıqlıqlardan istifad  ed r k, A su m
 lu-
biyy tinin v zini çıxma a c hd etdi. Quba xanlı ının B rm k ma-
halına hücum ed n v
halisini qar t ed n A ar zi b y 200 ail ni
irvan xanlı ına köçürdü. Hüseyn li xanın o lu F t li xan qisas 
almaq m qs dil
irvan xanlı ına hücum etdi. A ar zi b y Köhn
amaxının yaxınlı ında m
lub edildi v  öldürüldü. F t li xan 
Köhn
amaxını bir neç  ay mühasir d  saxladıqdan sonra  irvan
elatını qar t etdi v  bir hiss sini Quba xanlı ına köçürdü.
1763-cü ild
irvan xanlı ını, xüsusil   A su
h rini idd tli
taun x st liyi bürüdü. Bu x st likd n çox adam t l f oldu.
1765-ci ild
irvan elatına arxalanan S rkar xan danından 
M mm ds id b y v  A ası b y bütün  rana v  Az rbaycana sahib 
olmu   K rim xan Z ndd n xanlıq titulu il
laq dar s n d aldı-




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   70


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə