Qattiq jism lazerlar uchun materiallar



Yüklə 274,97 Kb.
səhifə1/2
tarix19.01.2022
ölçüsü274,97 Kb.
#82968
  1   2
Qattiq jism lazerlar uchun materiallar (1)


QATTIQ JISM LAZERLAR UCHUN MATERIALLAR

Reja:


  1. Lazerlar haqida tushuncha.

  2. Lazerlar ishlash prinsipi

  3. Qisqacha tarixiy ma`lumotlar. Lazer

  4. Qattiq jism lazeri.

  5. Xulosa

  6. Foydanaligan adabiyotlar

Lazer so‟zi inglizcha “laser” so‟zidan olingan. “Laser” so‟zi esa “Light Amplification by Stimulated Emission of Ratiation” iborasining bosh harflaridan olingan bo‟lib, “Majburiy nurlanish tufayli yorug‟likning kuchayishi” ma‟nosini anglatadi. Lazer nurlanishi ultrabinasha, infraqizil va ko‟zga ko‟rinadiga diapazondagi elektromagnit to‟lqinlardir. Bu to‟lqinlar atom va molekulalarning majburiy (stimullangan) nurlanishiga asoslanib hosil qilinadi. Bunday nurlanish hosil qiluvchi qurilmani lazer yoki optik kvant generator (OKG) deyiladi.

Sovet fizigi V.A. Fabrikant 1940-1941 yillarda gaz razryadi spektrini o‟rganish ishlari davomida “majburiy nurlanish hisobiga” yorug‟lik intensivligini kuchaytirish mumkinligini isbotladi. 1955 yilda Sovet fiziklari A.M. Proxorov va N.G. Basov o‟ta yuqori chastotali birinchi kvant generatorini yaratdi. Bu mikroto‟lqin diapazonidagi optik kvant generator-mazer edi. 1958 yilga borib Proxorov va Basov bilan ayni bir vaqtda AQSH fizigi CH. Tauns ko‟zga ko‟rinadigan yorug‟lik spektri diapazonida kvant generatori-lazer qurish mumkinligini ilmiy va amaliy isbotladilar.

Lazer qurilmalarida ishlatiladigan ishchi materiallarni lazer materiallar deyiladiyoki ularni faol (aktiv) moddalar deb ataladi. Faol muhit sifatida yoqut kristali (rubin) ishlatiladigan lazer 1960 yil yaratildi. Keyingi kashfiyotlarda neon Ne va geliy He gazlari arlashmasi qo‟llaniladigan lazer (1960 y), neodim Nd 3 ionlari qo‟shilgan silikat shisha qo‟llanilgan lazer (1961y), yarimo‟tkazgich birikma kalsiy-mishyakli CaAs kristallari qo‟llanilgan lazer (1962 y), anorganik suyuqlikdagi neodim eritmasi selenoksixlorid SeOCl2 va organik bo‟yoq eritmalari ishlatiladigan lazerlar (1966 y) yaratildi. 1974 yilga kelib faol moddalar (lazer materiallar) soni 200 ga etgan edi. Har xil aralashmalar qo‟shilgan ion kristallar eng katta lazer materiallari guruhini tashkil etadi. Tartibsiz ichki tuzilishga ega bo‟lgan lazer shishalar shisha hosil qiluvchi komponentalar va faol aralashmalar sifatida olingan ionlardan iborat bo‟ladi. yarimo‟tkazgichli lazer materiallar birikmali kristallardan iborat bo‟ladi. Ularda ishchi elementi qalinligi 0,1 mkm bo‟lgan p-n o‟tish bo‟lib, o‟lchamlari 1x1x0,2 mm li plastinka ko‟rinishda tayyorlanadi.

Demak, faol muhitga bog‟liq holda lazerlarning qattiq jismli, suyuqlikli (kimyoviy), gazli, yarimo‟tkazgichli va bo‟yoq moddali turlarga ajratish mumkin.

Rubinli lazer qattiq jismli lazerdir. Rubin kristali alyuminiy oksidi Al2 O3 (korund-qizil yoqut) ga ma‟lum foiz (0.05 %) Cr 3 xrom ioni aralashtirilib hosil qilingan kristalldir. Korund ko‟zga ko‟rinadigan yorug‟lik diapazonida shaffof bo‟ladi. Lazer nurlanishida xrom ionlari asosiy o‟rin tutadi. Korundga xrom ionini qo‟shilishi uning rangini qizil bo‟lishiga olib keladi. 1-rasmda xrom ionining energetik sathlari ko‟rsatilgan. Unda asosiy sath E1 , yashil E3 va binafsha E3 spektr sohalarida yutilish spektrlari polosalari va E2 metastabil energetik sathlar ko‟rsatilgan.

Lazerlarningishlash prinsipida faol moddaning atom tuzili-shi juda muhimdir. Muhit atomlarining qo‟zg‟algan (g‟alayonlangan) holatida, metastabil holatida yoki g‟alayonlangan holatda “uzoq vaqt turish” hususiyati bo‟lishi zarur. Atomlar o‟z tuzilishiga qarab biror “turtki”siz

107 109 sekund metastabil holatda bo‟ladilar. Oddiy muhitdan yorug‟lik o‟tsa u yutiladi va intensivligi kamayadi. faol muhitda esa yorug‟lik tarqalishida u kuchayishi va intensivligini ortishi kuzatiladi. Bunday muhitlarfaol yoki zarralarning energetik sathlar bo‟yicha inversli (teskari) muhit deyiladi. Optik kvant generatori (OKG) yoki lazer faol muhit, qo‟zg‟atuvchi (tebrantiruvchi) qurilma va rezonatordan iborat bo‟ladi.

Faol muhit turiga qarab lazer qurilmalari qattiq jismli, suyuqlikli, gazli, yarimo‟tkazgichli va bo‟yoq moddali lazerlar ko‟rinishida bo‟ladi.

Muhitni g‟alayonlangan (uyg‟ongan, qo‟zg‟algan) holatga keltirish (aktivlashtirish) qo‟zg‟atuvchi qurilma yordamida “qo‟zg‟otib” amalga oshiriladi. Qattiq jismli lazerlarda qo‟zg‟atish yoki “optik tazyiq” kuchli yorug‟lik yordamida bajariladi. Gazli lazerlar elektr razryadi (uchqun)dan foydalaniladi. yarimo‟tkazgichli lazerlar faol muhit ishchi qismi p-n o‟tish orqali elektronlar oqimi (elektr toki) ni o‟tkazishga asoslanib ishlaydi. Invers bandli muhit nurlanishi intensivligini oshirishda rezonatorlar (ikkita yaqin shaffof ko‟zgular) dan foydalaniladi.

Tarqalayotgan fotonlarning faol muhit orqali ko‟p marta o‟tishi rezonator yordamida amalga oshiriladi. Lazerlarda ular tutib qoluvchi va kuchaytiruvchi vazifasini bajaradi.

Lazerlarning ish jarayonini 3 yoki 4 sathli modelda ko‟rsatish mumkin. Uch sathli generatorlarda “lazer nurlanish” elektronlarning invers joylashishi asosida sath bilan “uyg‟ongan” sathlarning birortasi orasida, to‟rt sathli generatorlarda esa ikkita “uyg‟ongan” sathlar orasida ro‟y beradi. Uch sathli sxema bilan ishlaydigan lazerlarga yoqut (rubin) lazeri misol bo‟la oladi. Bu

guruhga kirgan xrom Cr 3 , samariy , uran U , neodim Nd 3 va boshqa elementlardan tuzilgan lazerlar kiradi. Rubin (yoqut) lazerda 0,05% gacha xrom Cr 3 ionlari qo‟shilgan alyuminiy oksid Al2O3 dan tayyorlangan kristall ishlatiladi (1-rasm).

Lazerlarda asoslari parallel bo‟lgan silindriksterjen ishlatiladi. Impulsli lampadan chiquvchi yorug‟lik faol muhitda tebranish hosil qiladi. Lazer nurlanishini hosil qilishda bir nechaming joulgacha energiyali zaryadlangan kondensatorlar batareyasi lampa orqali razryadlanadi. Lampa qisqa muddatlar yorug‟lik oqimi bilan yoqut o‟qini yoritadi. Impulsli lampaning kuchli yorug‟lik oqimi yoqutga tushganda, xrom ionlari lampadan chiqayotgan nuolanish spektrining yashil va sariq qismlarini yutib, “uyg‟ongan” holatga, ya‟ni uchinchi energetik sathga o‟tadi. Xrom ionlari qisqa vaqt turgach, spontan holda nurlanishsiz ikkinchi (metastabil) holatga o‟tadi. bu nurlanishga tayyor faol muhitni hosil qiladi. Lampa nurlanishidan turtki olib, lazer nurlanishi hosil qilinadi. Lazerning nurlanish quvvati 2 Kvtgacha etadi. Uning foydali ish koeffitsienti 0,1-10% ni tashkil etadi.

Suyuqlikli lazerlar organik bo‟yagichlar eritmasida ishlaydigan lazerlardir. Bu lazerlarda “optik tazyiq” ni yoqutli lazer yoki neodim shishali lazer bajaradi (2-rasm).

Bo‟yagich moddalarning ko‟p turi (~100) mavjud ekanidan lazer nuri chastotasi turli bo‟ladi.

Gazli lazerlarda faol muhit sof gaz yoki gazlar aralashmasidan iborat bo‟ladi. Geliy-neonli lazer bunga misol bo‟la oladi (3-rasm). Gaz arlashmasi elektr razr-yadi bilan “uyg‟ongan” holatga keltiriladi. Bu lazer rezonatori gazli nay o‟qiga tik joylashtiriladi. Bu lazer nurlanishi


  •  0,633mkm bo‟lgan kogerent to‟lqindir yoki 1,15 mkm infraqizil nurni generatsiyalaydi.

Yarimo‟tkazgichli lazerlarda faol muhit p-n o‟tishli yarimo‟tkaz-gichdir. yarimo‟tkazgichli lazerlarda faol muhit optiq tazyiq va elektr toki ta‟sirida uyg‟ongan holatga keltiriladi. yarimo‟tkazgichli diod qalinligi 0,1 mm va yuzasi bir necha mm2 bo‟lgan kristall plastinkadan iborat (4-rasm). Plastinkaning ikki tomoniga elektrodlar ulanadi. Bu lazerlar nurlanish diapazoni infraqizildan ultrabinafshagacha bo‟lishi mumkin. Bu lazerlar tuzilishi sodda, o‟lchamlari kichik va uzoq vaqt davomida ishlaydi.

Ionli va kimyoviy lazerlar ham gazli lazerlar hisoblanadi. Ionli lazerlarda faol muhit ionlar bo‟lsa, kimyoviy lazerlarda esa kimyoviy reaksiya natijasida uyg‟ongan holatga o‟tgan atomlar bo‟ladi.

Invers bandlik E2 metastabil sathda hosil bo‟ladi. E3 va E3 yutilish spektrlari rubinl kristalini pushti rangini belgilaydi. Shu sababli rubin ko‟k-yashil yorug‟lik nuri bilan yoritilsa, xrom ioni fotolyuminesstenstiyasi hisobiga pushti rangi paydo bo‟ladi.

Rubinli lazer qattiq jismli lazerdir. Rubin kristali alyuminiy oksidi Al2 O3 (korund-qizil yoqut) ga ma‟lum foiz (0.05 %) Cr 3 xrom ioni aralashtirilib hosil qilingan kristalldir. Korund ko‟zga ko‟rinadigan yorug‟lik diapazonida shaffof bo‟ladi. Lazer nurlanishida xrom ionlari asosiy o‟rin tutadi. Korundga xrom ionini qo‟shilishi uning rangini qizil bo‟lishiga olib keladi. 1-rasmda xrom ionining energetik sathlari ko‟rsatilgan. Unda asosiy sath E1 , yashil E3 va binafsha E3 spektr sohalarida yutilish spektrlari polosalari va E2 metastabil energetik sathlar ko‟rsatilgan.

Invers bandlik E2 metastabil sathda hosil bo‟ladi. E3 va E3 yutilish spektrlari rubinl kristalini pushti rangini belgilaydi. Shu sababli rubin ko‟k-yashil yorug‟lik nuri bilan yoritilsa, xrom ioni fotolyuminesstenstiyasi hisobiga pushti rangi paydo bo‟ladi.

Rubinning nurlanish to‟lqin uzunligi  694,3 nm ga tengdir. Rubin kristali oq yorug‟lik bilan yoritilganda (optik damlash amalga oshirilganda) asosiy sath E1 dagi ionlar energiya qabul



qilib E3

va

E3

yutilish energetik sathlariga o‟tadi yoki u uyg‟ongan sathga o‟tadi. U 1-rasmda

1-o‟tish ( E

E

,


Yüklə 274,97 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə