Qoşa qanad



Yüklə 1,22 Mb.
səhifə5/13
tarix17.09.2017
ölçüsü1,22 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Duyğu çalarlı fikir
Əsl riyaziyyatçı olmaq üçün

bir az şairlik lazımdır.

Veyerştras
Alimin adını fikir tarixində ölməzləşdirən, yaradıcı­lı­ğına qanad verən onun elə bir az şairliyidir. Sözsüz ki, görkəmli riyaziyyatçılardan biri olan Veyerştras şairlik de­dikdə heç də alimin şeir yaza bilməsini deyil, onun təbiət­cə şair olmasını nəzərdə tuturdu.

Alman alimi, böyük təbiətşünas – Heyzenberqin söz­lə­ri ilə poeziya aləmi əsil təbiətşünaslara çox yaxındır, – desək bəlkə yanılmarıq – hər halda fizikin də məqsədi tə­biət hadisələrinin ahəngini açmaqdır.

Ancaq alim hadisələrin ahəngini açmaqla öz vəzi­fə­sini bitmiş hesab etmir o, bu ahəngin səbəbi olan daha ümumi qaydanı görməyə can atır.

Müasirlərinin yazdıqlarına görə Amerika alimi May­kelsonun rəssamlıq istedadı da var imiş. Elm xatirinə onun bu istedadından istifadə etməməsinə təəssüflənən müsahi­binə o, belə cavab vermişdi:



  • Sənət ulu məqsədinə elmdə çata bilir.

Maykelson demək istəyirdi ki, o yenə də rəssamdır, sə­nətkardır, ancaq “sənətin ulu məqsədinə daha yaxşı qul­luq edən bir qayda ilə” işləyir.

Sözsüz, elmlə açılan qaydaları sənət əsərinə məxsus bir ahəng kimi duymaqdan ötrü böyük hazırlığa malik elm adamı olmaq lazımdır. Əsil musiqiçi partituraya baxarkən qu­lağına xoş sədalar gəldiyi kimi, elm adamı da üç-dörd işa­rədən ibarət bir formulanın təsiri ilə sehrlənə bilir.

Sənət, alimin şairliyini gücləndirir, onun ahəngə həs­saslığını itiləşdirir, ahəngə tələbini artırır. Sənətin elm ada­mı üçün nə demək olduğunu daha aydın təsəvvür etmək­dən ötrü məşhur Avstriya alimi Lyudviq Bolsmanın de­dik­lərini yada salaq: “Mən indi nəyəmsə, Şillerə borcluyam. On­suz saqqallı və burnu ilə mənə oxşar bir adam olardım, ancaq o mən olmazdım”. Bəlkə də bütün danışacaqları­mı­zın məzmunu bu bir neçə sözdə deyilmişdir. Bununla da sənətin elmi yaradıcılıqdakı rolu haqqında söhbəti bitir­mək olardı. Ancaq məqsədimiz bir də bu rolu elmi yara­dı­cı­lığın ayrı-ayrı çağlarında, alim şəxsiyyətinin formalaş­ma­sında izləməkdir.

Xalq arasında “alim” sözünün mənası elmdəkindən çox genişdir: alim – zamanın ən ağıllı adamlarından bi­ri­dir, keçmişi bilən, gələcəyi görən, yüksək əxlaqi key­fiy­yətləri ilə seçilən fəzilət sahibidir. “Alim” deyəndə ya­dı­mıza Aristotel, İbn Sina, Büruni, Fərabi, Tusi, Uluqbəy, Nyuton, Eynşteyn, Mendeleyev kimi şəxsiyyətlər düşür.

Tanınmış riyaziyyatçı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı aka­demik P.A. Aleksandrov demişdir: “Elmlə məşğul olan adam elmi işi özünə bir peşə etdikdə, az hallarda özünü alim adlandırır. “Mən aliməm” ifadəsini ömrümdə cəmi üç-dörd dəfə eşitmişəm, hər dəfə bu ifadəni elə adamlar işlədib ki, onların belə bir ad daşımaq ixtiyarı şübhəli olub”.

Bizcə, elmi özünə çalışma sahəsi seçənlər üçün adi hallarda “elmi işçi” kimi ümumi ad daha uyğundur.

50-60 il bundan qabaq elmi iş bugünkü kütləviliyə ma­lik deyildi. Hələ o vaxtlar, elmi işçilik az tapılan ne­mət­lərdən olarkən, Eynşteyn elm adamlarını üç qrupa bölürdü. Eynşteynə görə bir qrup adamlar elm aləminə təsadüfən düş­müşlər, onlar eyni asanlıqla başqa yerdə işlər və öz­lə­rini yenə də öz yerlərində hiss edərdilər. İkinci qrup nü­ma­yəndələrinin elmə münasibəti idmançının idman yarışları­na yanaşmasını yada salır: maraqlı bir çətinliyin öhdə­sin­dən gəlib öz üstünlüyünü göstərmək. Elm adamlarının qa­lan az bir qismi isə, istəsələr də özlərini başqa bir işdə tapa bilməzlər. Onların bütün həyatı varlığın qəribəliklərini gör­mək, axtarmaq və bacardıqları qədər onların səbəbini dərk etməyə yönəlmişdir. Eynşteynin bu bölgüsü çox kəs­kin olsa da burada böyük bir gerçəklik var. Bölgüdə sa­də­cə olaraq, elmi işçilərin elmə yanaşmasından söz gedir. El­mə böyük yenilik gətirənlər bu qrupların hamısına mənsub ola bilər. Bütün həyatını elmdə görən bir adamdan isə də­yərli bir iz qalmaya da bilər.

İndi elmin cəmiyyətdəki rolu və kütləviliyi onun qu­ru­luşunun (anatomiyasının), Eynşteynin yuxarıda təsvir et­diyi quruluşa nisbətən dəfələrlə mürəkkəbləşməsinə səbəb ol­muşdur. Elmin quruluşu və ya anatomiyası dedikdə, müx­­təlif baxışlı, müxtəlif bacarıq kateqoriyalarına mən­sub, müxtəlif ixtisaslı elmi işçi qrupları və onların qarşı­lıq­lı əlaqələri başa düşülməlidir. Elm aləminin öz daxilin­də­ki münasibətlər və onun ictimai mühitlə əlaqələri olduqca mü­rəkkəbdir. Bu mürəkkəblik elə suallar meydana çıxarır ki, bilavasitə elmin özünə istinadən onları həll etmək çə­tin­dir, bəzən isə mümkün deyil. Belə hallarda sənət kö­mə­yə gəlir.

Rəssamın işinə, bəstəkarın axtarışına, lap adicə divar hörülməsinə tamaşa etmək nə qədər maraqlıdır! Yeninin ya­radılmasına şahid olmaq yaradıcılığın özü qədər hə­yə­can­­landırıcıdır. Bahar təbiət yaradıcılığının ən məhsuldar çağıdır. Biz baharı bir də buna görə sevirik ki, saysız-he­sabsız yenilik yaranır. Biliyin yaranması prosesi də belə bir həyəcan qaynağı ola bilərdi, lakin bu prosesi müşahidə etmək çox çətindir. Bilik bir gündə deyil, aylarda, illərdə yaranır.

Boynuma almalıyam ki, məni elmi işə çəkən bu sa­hədə öz gələcəyimə inam və ümiddən çox, elm aləmi haq­qında sehrli nağıllara oxşar təsəvvürlərim olmuşdur: mö­cü­zəli sınaqlar, qeyri-adi söhbətlər, mübahisələr.

Elmi tədqiqat institutlarına düşdüyün gündən belə bir aləmi hey axtarırsan, lakin gördüyün adilikdən başqa bir şey olmur: öncə tanıdığın adamlardan seçilməyən adam­lar, indiki evlərdə işlənən qurğulardan (radioqəbul­edi­ci, televizor və s.) çox da mürəkkəb olmayan cihazlar. Son­ralar bəlli olur ki, qeyri-adilik elə bu adiliklər içə­ri­sin­də elmi yeniliyin yaradılmasıdır.

Böyük alim və sənətkarların adi şeylərdən danışması ilk vaxtlar sizi acıqlandırır, onların nə vaxt elmin möcü­zə­lərindən, kəşflərini necə etdiklərindən danışacaqlarını həs­rətlə, səbirsizliklə gözləyirsiniz. Sonra başa düşürsünüz ki, onların belə davranışının səbəbi, sadəcə olaraq, utan­caq­lığa oxşar bir hissin nəticəsi imiş. Axı, elmi söhbətlər on­ların mənəvi varlıqlarının ən səmimi və ən qiymətli his­sə­sidir. Onların açıq-saçıq söylənilməsi, dinlənilməsi utan­caq­lıq hissi doğurur: “Bəlkə hisslərim əks-səda tapa bil­mə­di, bəlkə ona inanmadılar” bir sözlə, hisslərin təhqir olun­maq qorxusu...

Beləliklə, elmi işçilər də sənətkarlar kimi çox vaxt söh­bətlərini uzaqdan başlayıb, ən səmimi düşüncələrinə gə­rəksiz bir şey kimi ehtiyatla toxunub uzaqlaşdıqlarını, hə­yəcanlandıqlarını hiss edirsən. Bu sahədə xeyli təcrübəli olanlar özlərini belə haldan zarafat və ya qeyri-sə­mi­mi­lik­lə qurtarırlar. Bir elmi işçinin başqa biri ilə ilk tanışlığı za­manı: “P.S.Aleksandrovun ölçülülüyün homoloji nəzəriy­yə­sinə sizin münasibətiniz necədir?” sualına elm haqqında zəif oçerklərdə rast gələ bilərsiniz.

Göründüyü kimi, elm adamının öz səmimi düşün­cə­lərinə, hisslərinə yanaşması, əsil sevənlərin öz ürək duy­ğu­la­rına yanaşması kimidir. Belə duyğularla yaşayan adamlara sənətin necə gərəkli olduğunu anlamaq çətin de­yildir.

Elmi iş öz təbiətinə görə kollektiv fəaliyyət sahə­si­dir. Gözlənilən məqsəd isə bütün dövrlərin, ölkələrin elm adam­larının axtarışlarının nəticələri uzlaşaraq, dünyadakı qay­danın daha aydın elmi şəklini verməkdən ibarətdir. Elm adamları bir rəssam kollektivi kimi bu böyük, bu son­suz mükəmməlləşən lövhənin ayrı-ayrı parçalarını, fraq­ment­lərini “yaradırlar”. Dünyanı bir vəhdət kimi görmək məq­sədi güdən bu yaradıcılıq, insanın bütün imkanlarının sə­fərbərliyini tələb edir. Təəssüf ki, bu imkanların çoxu bir-birini inkar edir və eyni şəxsiyyətdə onların hamısına bütövlükdə rast gəlmək çox çətindir. İdeal elmi işçi aşa­ğıdakı xüsusiyyətlərə malik olmalı idi:


  • İstədiyini asanlıqla yadda saxlamaq, asanlıqla da unutmaq;

  • Hər şeyi onu təşkil edən hissələrə parçalayıb, his­sə­lər və onların əlaqəsi şəklində görə bilmək, eyni za­man­da, hər şeyi tam görə bilmək;

  • Universal həssaslığa malik olmaq, istənilən vaxt öz həs­saslığını konkret istiqamətə yönəldə bilmək;

  • Yüksək dərəcədə xəyalpərəstlik və istənilən vaxt yerə enə bilmək – realistlik, gerçəklik duyğusu;

  • Elmin nəhayətsizliyinə inam, eyni zamanda, onun ayrı-ayrı məsələlərinə nəhayəti olan bir iş kimi baxmaq;

  • Yüksək emosionallıq, yüksək tənqidi ağıl;

  • Qaydaya hörmət, ona əsir olmamaq, onu poza da bilmək və s.

Bu siyahını uzatmaq da olardı. Lakin, bir-birini inkar edəcək qədər əkslik təşkil edən bu xüsusiyyətlər bir fərddə toplana bilməz, başqa sözlə heç bir fərd təklikdə elmə aid bütün xüsusiyyətləri özündə cəmləyə bilməz. Bu xüsu­siy­yətləri özündə cəmləşdirən ayrı-ayrı fərdlərin toplusu – in­san­lıq, bəşəriyyətdir.

Beləliklə də, dünyanın mükəmməlləşən elmi şəkli in­sanlığın kollektiv intellektinin məhsuludur. Buradan gör­mək olar ki, elm adamları bəzilərinin düşündükləri kimi heç də standart xüsusiyyətli adamlar deyildir. Bununla be­lə, iş üslublarına görə elmi işçiləri iki qrupa ayırmaq olar.

Bunlardan birinin iş üslubu müəyyən şəklə malikdir. Onları tez tanımaq olur, hər şeydə səliqəlidirlər: geyimdə, danışıqda, yazıda... İşlədikləri cihazlarda bir təzə gəlin yaraşığı olar, iş yerləri cana yatar. İşdə dəqiqlik, elmi mü­bahisələrdə təmkinlilik, səbirlilik onlar üçün çox səciy­yə­vi­dir. Yarımçıq qoyduqları işi başlamaq üçün onlara uzun vaxt lazım deyil – tez köklənirlər. Bu adamlar olmasaydı elm sxolastikadan – cansız, quru mühakimələrdən yaxa qur­tarıb bugünkü həyati qüvvəsinə malik ola bilməzdi. Qə­ribə ideyaları qüvvəyə çevirən, işə çevirən, onların hə­qiqilik sərhədini müəyyən edən bu adamlardır.

İkincilərə gəldikdə isə vəziyyət bambaşqadır. Onlar, adətən, səliqəsizdirlər, özlərini xarici aləmdə qayda tap­ma­ğa həsr edən bu adamların işində bir qayda görmək çox çətindir. Ardıcıl işdən doğan yeknəsəqliyə dözmür, qəribə sualları, yekəxana fikirləri, elmi çəkilərinə uyğun olmayan başabəla məsləhətləri ilə gərgin ab-hava yaradırlar. Mü­tə­madi zəhmət tələb edən işlərdə, adətən, müvəffə­qiyyət­siz­likdən başqa bir şey tanımayan bu adamların məqsədi tə­biətdə yeni qaydalar görmək, açılmış qaydalar arasında körpü salmaq, intellektual narahatlığa səbəb olan suallara birdəfəlik cavab tapmaqdır. Bir sözlə, onlar özlərini elmin kəşfiyyatçıları adlandırırlar. Ancaq axtardıqlarının nə şək­li­ni, nə axtarış qaydasını, nə də harada axtarmaq lazım ol­du­ğunu bilirlər. Belə bir iş çətin olduğu qədər də ma­raq­lı­dır.

Elmdə həmişə gedilməli bir yol varsa, o da gedilmiş yol­la getməməkdir. Bu yolda “törədəcəyin əngəlləri”, ba­şı­na gələ biləcək “bəlaları” qabaqcadan görmək olur, lakin kimsənin getmədiyi bu yolda əldə edəcəyin “qazanc” haq­qında qabaqcadan nə demək olar?

Yeni ilk baxışda, ağlabatan olmur. Onun əhəmiyyəti haqqında hələ təsəvvür yaranmamış bizi, köhnə təsəvvür­lə­rimizi alt-üst etməklə hədələyir. Elmin özündə də həqi­qət­lə səhvi ayırd etmək bütün hallarda düşündüyümüz qə­dər asan deyil. İnsanın nə üçün əsrlərlə kobud bir səhvə inan­dığına və nə üçün həqiqətə inanmadığına sonradan təəc­cüblənməsi təbiidir. Bir gün tədqiqatçılardan birinin dü­şüncəmizdə keyfiyyət sıçrayışına təkan verən yenilik gətirəcəyi ümidi ilə bütün çətinliklərə dözməli oluruq. Bu qəbildən olan çətinliklər elmi işçi psixologiyasına xüsusi çalar verir və onda sənətə xüsusi ehtiyac doğurur. Buradan elə nəticə çıxarılmamalıdır ki, birinci qrupa mənsub elmi işçilərin və başqa fəaliyyət sahəsində çalışanların sənətə eh­tiyacı azdır. Söhbət yalnız bu ehtiyacın xüsusiyyətindən gedir.

Bütün dövrlərdə yaşayan elm adamları üçün ümumi cəhətlərdən biri də emosionallıqdır. Yüksək dərəcədə emo­­sionallıq! Sənətkarlar da belədir. Bu hal yaradıcılıqla bağlı ümumi bir xüsusiyyətdir. Alimin öyrəndiyi xarici aləmdə də, onun öz daxili aləmində də, rəngarəng emosi­ya­lar üçün səbəb saysız-hesabsızdır.

Nar çiçəyinə baxın. Qəlbinizə çəkisiz bir sevinc do­la­caq. Sonra bu sevinc uzaqlaşacaq. Heyrət hiss edəcək­si­niz: nə üçün bu rəng belə gözəldir, bu nə qaydadır? Tək­rar-təkrar özünüzə verdiyiniz sualların cavabsızlığı sizi qüssələndirəcək, sanki qalxa bilmədiyiniz bir yüksəklik qar­­şısındasınız. Belə hallar bir anda keçir. Maddi var­lığı­nızla, yaşayışınızla bilavasitə əlaqəsi olmayan və ilk baxış­dan adi görünən bir şey sizi belə haldan-hala sala bilirsə siz­də elm adamı üçün zəruri olan əlamətlərdən biri vardır. Yük­sək emosionallıqla bərabər, 3-4 yaşlarında özünü gös­tərməyə başlayan xarici aləmə maraq, heyranlıq, bilikse­vər­lik sizdə yaşamaqdadır və dünya sizin üçün adiləşmə­mişdir. Elmi yaradıcılığa həvəs bu mənada “dünya adiləş­məmiş” tərbiyə olunmağa başlanmalıdır, başqa sözlə, uşaq bağ­çasında. Hələ bu yaşlardan istər şəxsiyyətin forma­laş­ma­sında, istərsə də bilik və elm tədrisində sənətin əvəz­edilməz rolu vardır.

Əvvəl deyildiyi kimi, xarici aləmdəki qanuna­uy­ğun­luq, qayda gözəlliyi, ahəngi, heyrət və qəribəliyi ilə aləmi özü­nə cəlb edir. Sanki bu qaydanın açılması üçün təbiət insanda hisslər cığırı “yaratmışdır”. Böyük alman şairi Gö­te­nin sözləri ilə desək: “...onsuz (gözəlliksiz) bu qanunlar biz­dən gizli qalardılar”. Buna görə də bilik və elm öyrət­mək­lə yanaşı, tədrisin əsas məqsədlərindən biri də hiss­lə­rin həssaslığı tərbiyəsi olmalıdır. Bunun üçün dərsdən­kə­nar tədbirlərdən əvvəl məktəbdə keçilən fənlərin özünün imkanlarından istifadə etmək lazımdır. Fizika, kimya, ri­ya­ziyyat, biologiya, coğrafiya kimi fənlərin tədrisi biliklə bə­rabər dünyaya bir qəribəlik, möcüzə, ahəng, heyrət qa­y­nağı kimi baxmaq vərdişi verməlidir. Sənətə aid fənlər isə, etika, əxlaq kimi ictimai məqsədlərdən başqa, gözəlliyə eh­tiyac, onu hər şeydə görə bilmək həssaslığı tərbiyə et­mə­lidir. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, ədəbiyyat, rəsm, musiqi dərsləri çox vaxt ancaq bilikləndirmə vasitəsi kimi tədris olunur. Belə halda bu fənlər bilik almaq üçün, şəxsiyyətin formalaşması üçün vacib olan estetik ab-hava yaradan bir vasitə kimi istifadəsiz qalır. Çox güman ki, öz dövründəki tədrisin bu cür quruluşundan təsirlənən Eyn­şteyn yazırdı: “Əslində indiki tədris metodlarının müqəd­dəs biliksevərlik hissini təmiz yox etməməsi bir möcü­zədir. Çünki bu zərif bitki üçün qulluqla bərabər bir də sər­­bəstlik lazımdır”.

Orta məktəb illərində uşaqların sənətlə ilk təması on­ları ömürlük sənət “əsiri” etməlidir. Axı, onlar bu yaşda sə­nəti sənətə məxsus bir hisslə qavrayırlar. Bu yaşlarda tə­biət bilik mənbəyindən çox estetik həzz mənbəyi kimi da­ha həvəslə qəbul olunur. İnsanda sənət – elm kör­pü­sü­nün əsası belə qoyula bilər, biliksevərlik belə tərbiyə oluna bilər. Şübhəsiz, orta məktəbdə alınan bilik elmi axtarış üçün bəs deyil, o sonra təkmilləşdirilir. Biliksevərlik isə hələ orta məktəbdə mükəmməl olmalıdır. Sonradan yaran­mış biliksevərlik hesabına, yaxşı halda, dərin məlumat sa­hi­bi olarsan. Bu baxımdan şagirdlərin keçilən dərsi qüsur­suz təkrar etməsi həmin dərsin hələ tam mənimsənilməsi de­yil. O, kompasdan, kristaldan, ağ işığın spektrindən və s. danışdıqda, biliklə bərabər bir heyrətli həyəcan keçir­mir­sə və ya hər şeyi tam aydın hesab edirsə bunu necə mə­nim­səmə adlandırmaq olar. Son dərəcə qəribə və yuxu ki­mi ecazkar gerçəkliklərə “bilərəkdən” soyuq münasibəti ne­cə izah etmək olar? Öz-özlüyündə təbiət hadisələrinin hər biri biliksevərlik aşılamaq üçün kifayət qədər ma­raq­lı­dır. Belə olduğu halda orta məktəb şəhadətnaməsi almış, baş­qa sözlə, külli miqdarda təbiət hadisələrinin ma­hiyyə­ti­ni öyrənmiş şagirddə biliksevərlik olmamasını necə izah et­məliyik? Deməli, fənlərin tədrisi yalnız bilik vermək məq­­sədi güdmüş, biliksevərlik aşılaya bilməmişdir.

Yaradıcılıq qabiliyyəti adətən, şagirdin sənətlə əla­qədar fənlərə münasibətində özünü göstərir: şer, hekayə yazmaq, şəkil çəkmək, aktyorluq etmək həvəsi... Orta mək­təb şagirdinin nədə isə qanunauyğunluq axtardığına nadir hallarda rast gəlmək olur. Təbiət elmlərinə aid bütün fənlərdən müvəffəq qiymət almaq hələ şagirddə bu sahəyə uy­ğun istedad olduğunu göstərmir. Bu baxımdan bir az “tə­biətçi” olub lakin müvəffəqiyyətsiz sənət azarkeşi ol­maq daha ümidverən göstəricidir.

Bizim təhsil sisteminin üstünlüklərindən biri də bu yaş­larda ixtisaslaşmaya yol verməyib, hərtərəfli inkişafı əsas götürməsidir. Bu üstünlüyə Eynşteyn də çox böyük qiy­mət vermişdir. “Ciddi sistem, tez ixtisaslaşmaya tələs-mək mədəni həyatı və son nəticədə onunla əlaqədar xüsusi elm sahələrinin çiçəklənməsi üçün zəruri olan ruhu öldü­rür”. Sənətdə, elmdə özünü belə tez “tapmaq”, başqa sözlə kim olduğunu tələsik müəyyən etmək, çox hallarda əsas is­tedadı istifadəsiz itirmək deməkdir. Sənətsevərliyin nəti­cəsi olan romantiklik elm adamına onun bütün ömrü boyu özü­nü axtarmağa sövq eləyən bir azadlıq verir. İllərlə həl­linə can atdığın bir məsələnin sənin üçün köhnəlməsi bir çox halda sənin özünün köhnəldiyini göstərir. Deməli, səni axtarışa çağıran o sehrli səsi daha eşitmirsən, ürəyində o hə­yəcan bulağı daha çağlamır.

Beləliklə, sənətə aid fənlərin tədrisində sənət, təkcə bi­­lik kimi öyrənilmir, həm də gələcək şəxsiyyətin forma­laş­­masına səbəb olur, başqa biliklərin mənim­sənilməsi üçün münasib emosional mühit yaradır. Tədrisə belə mü­na­­sibət bəsləyən müəllim peşəkar deyil, yara­dıcıdır. Çünki sənətin, elmin yaranmasının standart qaydası olmadığı ki­mi, təbliğinin də standart qaydası yox­dur. Elmdə ən böyük xid­mət­lərdən biri də başqalarını bu işə həvəsləndirməkdir. Elmi yaratmaq və elmə yeni adamlar cəlb etmək elm ada­mı­nın işinin əsas iki cəhətidir. Müəllimin, alimin bu sa­hə­dəki müvəffəqiyyəti onun mədəniyyətindən, eləcə də dün­ya­görüşündən asılıdır. Bəzən təbiətşünaslıq fənlərinin təd­ri­sində emosional mühiti müəllimlər özləri yaradırlar. Mə­nim tanıdığım kimya müəllimlərindən birinin şagirdləri kim­ya olimpiadalarında birincilik qazanır və ali məktəb­lə­rimizin kimya fakültələrinə müvəffəqiyyətlə qəbul olunur­lar. Bu müvəffəqiyyətin səbəbi təkcə müəllimin öz fənnini dərindən bilməsi deyil. Həm müəllimin sənətsevərliyindən do­ğan işıqlılıq, həm sözünün ürəyə yatımlılığı, həm də əla­qəli və yerində deyilmiş bədii parçalar sinifdə uyğun emo­sional mühit yaradır. Beləliklə, kimyada çatışmayan es­te­tik məlumat paralel estetik məlumatla əvəz olunur. Söz­süz, müəllim öz fənninin estetik cəhətini görə bilməyə, hiss etməyə qədər yüksələ bilmişsə, dediklərinin şeirlə, ya başqa bir yol ilə qüvvətləndirilməsinə ehtiyac yoxdur. Onun dedikləri şeir təsiri buraxa bilər. Məsələn, Azərbay­can SSR EA-nın müxbir üzvü Heydər Əfəndiyev belə bir müəllimlik qabiliyyətinə malik idi. O, daşlardan, torpaq­dan, onların kimyəvi tərkibindən və s. başqa “adi” şey­lər­dən elə danışardı ki, biz “adi” sözünü birdəfəlik lüğətdən atmaq istərdik – dünyada adi şey yoxdur, adi subyektiv münasibətlər var. Onun dərsləri təkcə öz fənni üçün deyil, bütün dərslər üçün emosional mühit yaradacaq qədər təsir­li olurdu. Biz akademik Şəfahət Mehdiyevin mühazi­rələ­ri­ni də eyni həvəslə dinlərdik. Onlar dərslərində sənətin sehr­kar təsirinə birbaşa müraciət etməzdilər.

Heydər müəllim auditoriyaya sanki bizimlə ən səmi­mi hisslərini bölüşməyə gəlirdi. Azərbaycan dilini bilmə­yən adam onun mühazirəsini dinləsəydi, söhbətin mineral­lardan, kimyəvi elementlərin yer qabığındakı dövranından getdiyini zənn etməz, danışığın sənətdən getdiyini güman edərdi. Onun heyranlıqla söylədiklərinə heyran olmamaq çətin idi.

Şəfahət müəllimin mühazirələri isə emosiyasız, ciddi olardı. Ancaq onun mühazirələri emosiyanı bizim özü­müz­də yaradırdı. Onun ümumi geologiya haqqındakı söh­bət­lərində biz hər şeyin rəngini görür, formasını hiss edir­dik. Bu müəllimlərimizin müvəffəqiyyəti öz fənlərini çox dərindən bilmələrindən əlavə sənətlə yaxın əlaqələri he­sa­bına idi. Biz sonralar onların bədii yaradıcılıq istedadına və təcrübəsinə də malik olduqlarını bildik.

Şəxsiyyətin formalaşmasının əsas cəhətlərindən biri də həyat məqsədinin müəyyənləşməsidir. Bu işə sənət güclü təsir göstərir. Sənət bizi ictimai, bəşəri məqsədləri ba­şa düşməyə, onlara xidmət etməyə hazırlayır. Sənət əsər­lərinin ən qədim nümunələrində belə, insanın dünya vəh­dətinin ayrılmaz hissəsi olduğu fikrini oxumaq müm­kün­dür. Onlar hamısı öyrədir ki, insan yaratdığında yaşa­yır. Böyük sənət pərəstişkarı P.Aleksandrov elmi işçilər haq­qındakı məqalələrinin birində yazır: “Məncə, alim psi­xo­logiyasının əsas cəhətlərindən biri onun özünü bir döv­rün, ölkənin bütün mənəvi həyatının iştirakçısı hesab et­mə­sidir. Daha yüksək hallarda isə o, özünü insanlığın mə­nəvi həyatının iştirakçısı hesab edir və buradan irəli gələn məsuliyyətini hiss edir”. Belə məqsədlərin təbliğinə yö­nəl­miş çoxlu bədii əsər də misal göstərmək olar. Məsələn, Emil Zolyanın “Doktor Paskal” əsəri. Əsərin qəh­rə­manı dok­tor Paskal keçmişi və indisi olan bir zadəgan ailə­sin­dən­dir. O, qohumları arasında ruhi xəstəliyin tez-tez baş ver­məsini müşahidə edir. Buna görə də Doktor Paskal hə­kimlik fəaliyyətini dayandırıb öz nəslinin xəstəlik tarixini öyrənməyə başlayır. Bu yolda elmi maraq xatirinə nəslinin zadəganlıq şöhrətindən, maddi rahatlıqlardan əl çəkməli olur və şöhrətpərəst ananın ciddi müqavimətinə rast gəlir. O, yüksək mənəvi keyfiyyətli bir alim kimi öz nəslinin zadəgan şöhrəti ilə deyil, bəşəri məqsədlə elmə gətirəcəyi yeniliklə yaşamaq istəyir.

Alimin belə bir bəşəri məqsədi müstəqil formalaşsa da, sənətin də ona haqq qazandırdığını gördükdə o öz məq­sədinin doğruluğuna bir daha inanır və dönmədən özü­nü bu məqsədə həsr edir. Bu məqsədə qulluq edərkən eqosentrizm kimi xüsusiyyət aradan götürülür və alim özünü eyni məqsədlilər cəmiyyətinin üzvü sayır. Məq­sə­din böyüklüyü həmkarları yoldaşa çevirir. O, yoldaşların çoxluğunda, müvəffəqiyyətlərində öz məqsədinə daha bir inam tapır. Bu fikri Eynşteynin aşağıdakı yazısında da oxu­ya bilərik: “İmkan daxilində xarici aləmi fikrim ilə əha­tə edə bilməyi yarımşüurlu-yarımşüursuz özümə ali məqsəd seçmişəm. İstər keçmişdə yaşayanlardan, istərsə də müasirlərimdən belə fikirləşənlər öz dünyagörüşləri ilə birlikdə mənim vahid və dəyişməz dostlarım olmuşlar”.

İndiki elm üçün kollektivlik və böyük yaradıcı kol-lek­tivlərinə ehtiyac çox səciyyəvidir. Belə kollektivlərin mü­vəffəqiyyətlərini haqqında danışdığımız məqsəd olma­dan ağıla gətirmək çətindir. Bir-iki əsr bundan əvvəl alim tək­liyə çəkilib öz düşüncələri ilə yaşaya bilərdi. Lakin in­di, həyatın bir vəhdət kimi daha da yetkinləşdiyi bir za­man­da bu mümkün deyil, hər bir alim həm də öz ölkəsinin vətəndaşıdır. Onun öz ölkəsində və ölkəsindən xaricdə olan­lara laqeyd qalması mümkün deyil. Belə olduğu halda, elmdə sənətin təsirinə həmişəkindən daha artıq ehtiyac var­dır və gündən-günə də artır. Bu münasibətlərin həyat vəh­dətinə qulluq edəcək bir səmtə yönəldilməsində başqa ic­timai tədbirlərlə yanaşı sənətin böyük rolu olmalıdır. Ame­rika yazıçısı Mitçel Uilsonun “Şimşəklə yaşa” ro­ma­nını buna misal göstərmək olar. Romanda elmi kəşflərdən in­sanlıq əleyhinə istifadə edilməsinə qarşı etiraz təbliğ olu­nur, bu məqsədlə tədqiqat işlərini dayandıran alimlərə haqq qazandırılır. Yeri gəlmişkən, göstərmək lazımdır ki, M.Uilsonun bu əsəri və başqa romanları da başqa üstün­lük­ləri ilə birlikdə, elmi işçi psixologiyasını çox gözəl açır. Bu təsadüfi deyildir. O, eyni zamanda, alimdir və Fermi ki­­mi tanınmış alimlə birlikdə uzun zaman atom enerjisi, nüvə reaksiyası məsələləri üzərində işləmişdir.

Qəzetlərin xəbər verdiyinə görə, bu yaxınlarda in­gi­lis alimi beyin üzərindəki müvəffəqiyyətli sınaqlarını da­yan­dırmağı qərara almışdır. Onun fikrincə, yaddaşın kö­çü­rülməsi ilə əlaqədar elmi işlərin nəticələri pis əllərə düşsə, insana qarşı işlədilə bilər. O, belə hesab edir ki, bu kimi elmi işlərdən səmərəli istifadə etmək üçün insan hə­ləlik təhlükəli sınaqları dayandırıb, ictimai elmlərlə məşğul olsa yaxşıdır.

Bu hal Openheymerin atom bombası əleyhinə çıxı­şını və başqa görkəmli alimlərin oxşar çıxışlarını yada sa­lır. Bütün bunlar sənət zəminində insanlıq naminə ya­ran­mış böyük məqsədlərin nəticəsidir. Gənc ingilis aliminin öz böyük elmi kəşfindən imtinası onun qəlbən şair ol­du­ğuna şübhə yeri qoymur. Openheymerin isə böyük sənət­se­vər olduğu məlumdur. Belə alimlər öz vətənini ədalət­siz­likdən çəkindirməyə çalışaraq, dünya vətəndaşlığına qə­dər yüksəlir, eyni zamanda, öz ölkələrinin böyük vətəndaşı olurlar.

Sənətin vətəndaşlıq duyğusu tərbiyə edən, bu duy­ğu­nu itiləşdirən bir vasitə kimi böyük gücü vardır. Böyük fransız alimi Paster demişdir: “Elmin vətəni yoxdur, lakin alimin vətəni olmalıdır”. Paster bir çox ölməz kəşflərini doğ­ma vətəni Fransanın həyati tələbləri ilə əlaqədar etmiş­dir. Başqa sözlə, onu bu elmi rəşadətə yönəldən vətəni idi. Ancaq o, elə bir ilhamla işləmiş, elə kəşflər etmişdir ki, bü­tün insanlıq faydasını görmüş, görür və görəcəkdir. Bu mənada yaxşı elmin, yaxşı sənətin vətəni yoxdur, o bütün dünyanın, bütün insanlığındır. Necə deyərlər, yalnız zəif elm, zəif sənət konkret coğrafi məkana bağlanıb qalır, ya­ran­dığı yerin sərhədlərini aşa bilmir.

Zəmanəmizdə vətəndaşlıq hissinin elm üçün xüsusi əhə­miyyəti vardır. Bu, elmin müasir dünyamızdakı rolu ilə əlaqədardır. Xalqlar bəşəriyyətin siyasi və mədəni tari­xin­dəki xidməti ilə tanınır. Bu baxımdan rus alimi Fransada da işləmiş olsa, yenə də rus xalqının intellektual imkanını nümayiş etdirir. Lakin indi alimin hansı ölkədə işləməsi və hansı suallara cavab axtarmasının başqa bir əhəmiyyəti də vardır. Axı, müasir dövrümüzdə hər bir ciddi elmi nəzə­riy­yənin tətbiq olunma imkanı böyükdür. Həm də nəzəriyyə yük­sək olmayan bir ölkədə tətbiq yüksək ola bilməz. Bir ölkədə elmi səviyyə yüksək deyilsə, orada başqa ölkələrin elmi və texniki nailiyyətlərindən də səmərəli istifadə edilə bil­məz. F.Engelsin sözləri ilə desək: “Elmin yüksəkliyində dur­maq istəyən millət nəzəriyyəsiz ötüşə bilməz”. Ona gö­rə də ölkənin müasirliyini və qüdrətini xarakterizə edən gös­təricilərdən biri də onun elmi-texniki işçilərinin sə­viy­yəsi və sayıdır. ABŞ-a Avropa, Asiya və Afrika ölkə­lərin­dən alimlərin axını indi bu ölkələr üçün milli bəlaya çev­ril­mişdir. Bu axını mətbuatda “beyin axını” adlandırırlar. Başqa ölkələrdən ABŞ-a keçən minlərlə ixtisasçının sayı hər il artır. Qəribə burasıdır ki, bu axının çox hissəsi in­ki­şaf etməyə başlayan ölkələrdəndir; halbuki öz ölkələrinin belə adamlara daha çox ehtiyacı var. Söz yox ki, Avropa ölkələrindən olan axının səbəbi ilə bu ölkələrdən olan axı­nın səbəbi eyni deyildir. İngilis qəzetlərinin birinin yaz­dı­ğı­na görə, yeni inkişaf etməyə başlayan ölkələrdə mütə­xəs­sislərə ehtiyac olmasına baxmayaraq, onların ölkədən get­məsinə bir sıra hallarda siyasi əmin-amanlıq kimi ba­xır­lar və bu hadisənin bir milli bəla olduğunu belə hiss etmirlər. Göstərmək lazımdır ki, “beyin axını” məsələsi heç də yeni deyildir. Vaxtı ilə bu axın üçün mərkəz, Av­ro­pa, xüsusilə İngiltərə olmuşdur. Hələ indi də İngiltərə uni­ver­sitetlərində çalışan başqa ölkələrdən gəlmiş mütəxəs­sis­lərin sayı az deyildir. Onların çoxu Asiya və Afrika öl­kə­lərindəndir. Mən onların böyük əksəriyyətində vətən­daş­lıq duyğusu görmədim, çünki bu adamlar öz sənətlərinə utilitar münasibət bəsləyir və heç bir ictimai məqsəd güd­mürlər. Onlar özlərinə bəraət qazandıraraq deyirlər ki, biz və­təndaşlıq duyğusuna gərəksiz bir yük kimi baxırıq. Əl­bəttə, vətənsiz ixtisasçıların beynini istismar etmək üçün be­lə bir fikrin təbliği əlverişlidir. Lakin bu o demək de­yil­dir ki, bu ölkələrdə mütərəqqi sənət yoxdur.

Mən İngiltərədə elektronika sahəsində ixtisaslaşan bir pakistanlı ilə tanış oldum və sevinərək qeyd etdim ki, si­zin kimi mütəxəssislər Pakistana indi daha çox lazımdır. O məni başa saldı ki, heç Pakistan haqqında düşünmür, gü­nü harada xoş keçirsə, ora vətənidir. Onun heç bir əzab çəkmədən dediyi bu sözlər məni heyrətə gətirdi. Axı belə adam­la adi maşın arasında nə fərq var?!

Belə meyllər Qərbdə ciddi-cəhdlə təbliğ olunur. Əl­bəttə, bu, “köçmüş beyinlərin” sayını artırmağa xidmət edir.

Hind alimi Roman Leninqradda olarkən ona sual ve­rir­lər:


  • Sizinlə birlikdə oxuyanların bir çoxunun elmi nailiy­­yətlərini nə ilə izah edə bilərsiniz?

O :

– Biz orta məktəbdə oxuyarkən and içdik ki, yaxşı oxuyub İngiltərədən Hindistana gələn müəllimləri əvəz edək, – deyə cavab vermişdir. Bu müsahibə vətəndaşlıq duy­ğusunun elmi nailiyyət üçün çox böyük stimul ol­du­ğu­nu göstərən yaxşı bır misaldır. Belə misallardan çox gə­tir­mək olar. Ancaq özlüyündə də aydındır ki, aləmdə öy­rə­ni­lə­si sualların sayı çoxdur, lakin alim onların arasından bi­rin­ci növbədə öz xalqı, öz vətəni üçün birbaşa lazım ola­nını seçməlidir. Bu, eyni zamanda dünya üçün də qiymətli ola­caqdır.

Mümkündür ki, hind aliminin işlədiyi elmi prob­le­min nəticəsindən istifadə etməyə hələ Hindistanın öz im­ka­nı olmasın. Bu nəticədən İngiltərə bəhrələnirsə, deməli, beynin istismarı üçün hindlinin İngiltərəyə keçməsi yox, onun İngiltərə sənaye və texnikasına lazım olan bir məsələ ilə məşğul olması kifayətdir.

Bir sözlə, alimin öz yaradıcılıq imkanından düzgün is­tifadə etməsi üçün onun vətəndaşlıq duyğusunun güclü olması həlledici rol oynayır.

Dediklərimizdən belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, insan bir coğrafi mühitlə həmişəlik bağlı qalmalı, vətə­nin­də elmin inkişafı naminə başqa daha münasib imkandan istifadə etməməlidir. Əksinə, bu onun həm vətəndaşlıq, həm də alimlik borcudur. Eynşteynə görə “alim elə olma­lı­dır ki, öz borcuna ağır bir vəzifə kimi yox, qiymətli bir hə­diyyə kimi baxsın”.

İnsanlıq borcumuzu şirin bir arzuya, qiymətli və əvəz­­siz bir hədiyyəyə çevirən sənətdir!

Sənətin bilavasitə elmi yaradıcılıqda rolu nədən iba­rətdir?

Nə üçün Bolsman özünü Şillerə borclu hesab et­miş­dir?

Elm adamı üçün ən çətin və mənasız vaxt beynin qarmaqarışıq fikirlərin təsiri altında olduğu anlardır. O xarici aləmdə axtardığı, tapmaq istədiyi qaydanın ahəngini hiss etmirsə, xəyal xaosda dolaşırsa, bu üzücü boşluğu mu­siqidəki, tablo və ya şeirdəki ahəng doldura bilər. Be­lə­liklə, sənət alimi dərk olunmuş qaydaya ehtiyacını, onu gör­məyə həssaslığını artırmaqla birlikdə itirilən qaydanın gö­zəllik ağrıları üçün bir dərman, yeni qaydaların tapı­la­ca­ğına ümid verən bir vasitə olur.

Heç təsadüfi deyildir ki, insanın ilk elmi nailiyyətləri göy cisimlərinin yerləşmə və hərəkət qanunları ilə əla­qə­dardır. Biz sadə ahəngin ilkin səbəbini göydəki ulduzların, planetlərin yerləşməsində və hərəkətində duya bilmişik.

Qədim yunanlar elə hesab edirdilər ki, göy cisim­lə­ri­nin qanunauyğun hərəkəti mürəkkəb bir musiqi yaradır. İn­san bu “musiqinin səsini eşitmir, ancaq onu duya bilir”. Ulduzlar təkcə okeanlarda gəmilərə, səhralarda karvanlara deyil, habelə insan zəkasına yol göstərmiş, onu müasir el­min nailiyyətlərinə qədər yüksəldə bilmişdir. Göy cisim­lə­ri­nə Şərq poeziyasındakı münasibəti onun yalnız karvan yol­ları üçün əhəmiyyətli olması ilə bağlayanlar nə dərə­cədə haqlıdırlar? Qədim insan naşı xəyalının gözü ilə göy­dəki nizama yerdəki qaydaların əksi kimi baxırdı.

Kepler öz tanınmış qanunlarına göydəki bu ahəngin səbəbini izləyərək gəlib çıxdı. O hesab edirdi ki, göy ci­sim­ləri düzgün həndəsi çoxüzlünün təpələrinə uyğun gəlir və bu oxşarlıq göydəki ahəngin səbəbidir. Axtarış onu da­ha mürəkkəb səbəbə gətirib çıxartdı. Çətin və qəribə taleli Kepler “kainatın sirrini” tapmaq arzusu ilə münəccimlik et­məyə də məcbur olmuşdur. Qəribə burasıdır ki, onu belə bir addım atmağa mənəvi aləminin tələbi məcbur etmişdir. Kep­ler öz vəziyyətini düşünərək deyirmiş: “Allah yarat­dıq­larını saxlamaq üçün hərəsinə bir vasitə fikirləşib. Astro­nomlarınkı isə münəccimlikdir”.

Keplerin elmi axtarışlarına gözəlliyin təsiri danıl­mazdır.

Pifaqorun musiqi ilə ədədlər arasında tapdığı bağlı­lıq onun musiqiyə heyranlığının nəticəsi deyildimi?

Sonralar bütün kainatı ədədlərlə görmək bir düşüncə tərzinə çevrilmişdir. Dünyanın miqdari təsvirindəki bu­gün­­kü qaydalar öz başlanğıcını, çox güman ki, elə buradan almışdır.

Deyildiyinə görə, müasir fizikanın görkəmli yaradı­cı­la­rından Şredinqer dalğa tənliyini yaratmaq fikrinə musi­qi haqqındakı düşüncələrinin təsiri altında gəlmişdir. Şre­dinqer dünyanı vəhdət şəklində görməyə can atan alim­lə­rin tipik nümayəndəsi idi. Sanki onun bütün həyat fəaliy­yəti qay­da­sız­lıqdan doğan intellektual narahatlıqla müba­ri­zəyə yönəl­miş­dir. Dalğa tənliyinin ehtimalla əlaqələn­diril­mə­si onun na­ra­zı­lığına səbəb olmuşdur. (Əlbəttə, haqsız ola­raq!) Axı, o hər şeydə müəyyənlik, qayda görmək istə­yir­di. Həyat kimi mürəkkəb bir sistemdə qayda – “təbiət mənzərəsinə” oxşar bir şəkil görmək arzusu da ona mən­subdur. Hitler Alma­niyasından İngiltərəyə keçən Şredin­qer – dünyada məşhur bu fizika alimi, burada bir tələbə ki­mi biologiya öyrənməyə başlayır və “Həyat fizika ba­xı­mın­dan” kitabını yazır. Bu əsər müasir biologiyanın təməli idi. Bir sözlə, sənət öz genişliyini pərəstişkarından əsir­gə­mir, ona təfəkkür sərbəstliyi, düşüncə incəliyi bəxş edir. Bir qayda olaraq məşhur alimlər ya sənətkar, ya sənət hə­vəskarı, ya da böyük sənətsevər olmuşlar. Bu halların hər bi­risi alimi elə yüksəkliyə qaldırır ki, oradan onun görmək arzusunda olduğu qayda daha aydın seçilir. Belə bir uçuş olmadan, təkcə biliklə yalnız məlum qaydaların ətrafında dolanmaq olar.

Elmi axtarışda məsələ qəribəliyi hiss etməklə bitmir. Onun səbəbini aramaq şirin bir arzuya çevrilməlidir. Bu­nun üçün alim axtarışların nəticəsini xəyalən görə bilməli, onun musiqisinə xəyalən heyran olmalıdır. Başqa sözlə onda şair xəyalı, rəssam təxəyyülü olmalıdır. İstəsəniz onu bizim dastanlardakı aşiqlərə bənzədin. Aşiqə “vergi” veri­lər­kən uzaq ölkədəki sevgilisi də gözünə görünür. O, vü­salı xəyalında canlandıra bilməsəydi, uzaq səfərdəki əziy­yət­lərə necə dözərdi?

Sənət xəyalı, fantaziyanı gücləndirən vasitədir. Ya­ra­dıcılığın bu cəhəti üçün folklorun xüsusi əhəmiyyəti var­dır. Gələcək alim nağıllardan fantaziya zənginliyi, ardı­cıl­lıq, məntiqilik və təcrübə aparmaq vərdişi alır. Nağıllar onu gördüyünün əsiri olmamaqdan azad edir. Məlum qa­nunlar çərçivəsinə sığmayan, gözlənilməz yenilik nağılla tərbiyə olunmamış beyinlərin narahatlığına səbəb olur. An­caq nağılda tərbiyə olunmuş beyin hər cür yeniliyə ürəklə qol aça bilər. Yalnız ən böyük yenilikləri nağıla bən­zətmək olar, qalanları isə gördüklərimiz kimidir.

Qədim bir yapon nağılında deyilir ki, balıqçı Ura­si­mo Paro getdiyi vaxtdan 700 il keçdiyini görür. Belə bir nağılı uşaqlıqdan eşitmiş bir adam üçün Eynşteynin səya­hətçi əkizlər paradoksu qəribə görünə bilməz. Əkizlər pa­ra­doksunda deyilir ki, onlar 20 yaşına çatdıqda onlardan biri işıq sürəti ilə hərəkət edən raketlə səyahətə çıxır və 10 illik səyahətdən sonra qayıdıb qardaşını 60 yaşında görür.

Bu baxımdan xalq yaradıcılığı, eyni zamanda, elmi suallar mənbəyi kimi də qiymətli və maraqlıdır. Deyirlər ki, təbiət ancaq ağıllı suallara cavab verir. Çoxları haqlı ola­raq hesab edirlər ki, sualın qoyuluşu üçün onun həllinə lazım gəldiyindən daha çox istedad tələb olunur. Sualın qo­yuluşunu nəticəyə gedilən yolun planına bənzətmək olar. Sonra vasitə tapıb bu yolu getmək lazımdır.

Oxşarlıq uzaqsa da, elmi məsələnin həllini adi riyazi məsələ həllinə bənzətmək olar: nələrsə məlumdur, nəyi isə tapmaq lazımdır. Belə bir məsələni həll etmək üçün mə­lu­mat­larla məlum olmayanlar arasındakı əlaqələr müəyyən edil­məlidir. Məsələdəki əlaqələr ilk baxışdan hiss olunur­sa, o sizi daha tez cəlb edir və siz onu həll edənə qədər ra­hat­lıq tapmırsınız. Bu prosesdə bildiyiniz əlaqələri, oxşar məsələləri, bir sözlə, beyninizdə bununla az-çox əlaqəsi ola biləcək nə varsa yadınıza salmağa çalışacaqsınız. Adi məsələ həlli üçün beyni çox araşdırmaq lazım gəlmir. Axı, məsələ tərtib olunarkən beynin hazırlığı nəzərə alınmışdır. Bəs sizin təbiətə verdiyiniz, ancaq özünə cavab axtarmalı olduğunuz suallar necə? Əlbəttə, müşahidə etdiyiniz ha­disədə qanunauyğunluq hiss etməyiniz və bu hissi suala çevirə bilməyiniz onu göstərir ki, beyninizin imkanı bu məsələ səviyyəsindədir. Lakin bu hələ o demək deyildir ki, siz suala cavab tapa bilərsiniz. Təbiətdəki şeylərin hansı his­sələrdən ibarət olması məsələsini insanlar hələ era­mız­dan əvvəl qoymuşlar. Həmin sualın indiki cavabını 2500 ilə yaxın bir vaxtda axtarmışlar. Hər hansı bir sualın indi və ya gələcəkdə həll olunub oluna bilməməsi öz-öz­lü­yün­də böyük elmi əhəmiyyətə malikdir. Eynşteyn ümumi nis­bi­lik nəzəriyyəsinin həlli üçün 30 il vaxt sərf etdi, lakin nəticə gözlənildiyi qədər də yaxşı olmadı. Buna görə də Eynşteynin və bir çox başqalarının yazılarında belə fikrə tez-tez rast gəlirik: “Elmin əsas qanunlarını kəşf etmək üçün məntiqi yol yoxdur. Yeganə yol fəhm yoludur. Bu yol hiss olunan aləm arxasındakı qanunauyğunluğun du­yul­masına əsaslanır”. Bəzən sadəlövhcəsinə belə hesab edir­lər ki, elmi nəticələr toplanmış faktların ümumiləş­mə­sin­dən alınır. Nəticənin xəyali bir şəkli, oxşarı məlum de­yil­sə bu faktları necə toplamaq olar. Elmi nəticəni qa­baq­cadan hiss etməyin nə dərsi, nə də qaydası var.

Məşhur yaradıcılar belə hesab edirlər ki, elmi sual müəyyən edildikdən sonra, asan yadda qalan bir şəklə sa­lın­dıqdan sonra onun cavabını axtarmaqla məşğul olmaq lazımdır. Bu o demək deyildir ki, sual unudulur. Beyin öz işini görür. Həmin sualla azacıq əlaqəsi olan bir şeyə rast gə­lən kimi o, yadınıza düşür. Günlərin bir günü sizə çaş­dırıcı bir xoşbəxtlik gətirir – evrika! – gözünüzə ümidli bir yol sataşır. Ümidin həqiqət olduğunu yoxlamaq üçün he­sab­lama aparmağa, sınaq qoymağa çox vaxt cürət çatmır. Bu cürətsizlik əsassız deyil. Axı, bir məsələni həll edib, sona çatdırınca necə gözəl ümidlərə rast gəlib, onların tez puça çıxdığını görürsünüz. Yalnız biliyə güvənərək belə bir təhlükəli səfərə çıxıb, tez qocalmaqdan başqa nə tapa bi­lərsiniz? Hələ o da yaxşı halda.

Suala cavab tapmaq üçün beyni alt-üst edib onun ən gizli döngələrini axtarmaq lazımdır. Əslində, bu da azdır. Axı, beyin qeydlər toplanmış qovluq deyil ki, siz onu adi qayda ilə alt-üst edib yoxlayasınız? Çox təəssüf ki, hələ biz beyin üzərində oxşar əməliyyatı necə aparmaq lazım gəldiyini bilmirik. Ən ümidli yol beyində qaydalı, həm də qeyri-adi fikir axını yaradılmasıdır. Bu axın yüksək dra­ma­tik – psixoloji gərginliyə malik söz sənəti, düşündürücü rəng­karlıq və musiqi əsərləri, kəskin relyefli yerlərə sə­yahət təsiri altında yarana bilər. Dostoyevskinin əsər­lə­rin­də nə nisbilik nəzəriyyəsi, nə də fizikanın başqa sahəsinə aid bir şey tapıla bilməz. Lakin orada insan beynində özün­dən xəbərsiz gizlənmiş fikirləri oyada biləcək bir qüv­və vardır, cazibəli bir mürəkkəblik vardır. Alim vacib bir iş arxasınca gedirmiş kimi dağ cığırlarında dolaşırsa, o bütün varlığı ilə bir romanın və ya bir musiqinin təsiri al­tında xəyala dalmışsa, sadəcə olaraq, öz suallarının, sorğu­larının arxasınca gəzir. Bir də az-çox elmlə tanış olanlar bi­lirlər ki, təbiət yeni qanunauyğunluq, yeni qayda “yarat­maqda” həmişə xəsisdir. Təbiət bir qaydanı mümkün ol­duğu qədər çox yerdə istifadə edir. Siz muğam din­lə­yər­kən oradakı qaydalar silsiləsində aradığınız qaydanın əsas rəs­mini tapa bilərsiniz. Beləliklə, kabinet sakitliyi diqqətin mər­kəzləşməsi məsələsinin texniki cəhətlərinin həllində, on­dan məntiqi nəticələr çıxarıldıqda və görülmüş işi mə­qalə şəklində tərtib etdikdə gərək olur.

Yeniliyin yaranmasını fantaziyasız təsəvvür etmək müm­kün deyil. Fantaziyasız yenilik axtarmaq cəhdi bil­dik­lərimizi yada salmaqdan ibarət olardı. Buna görə də məşhur kimyaçı Kekule “Gəlin xəyal etməyi öyrənək, ağalar!” – deyə dostlarına, tələbələrinə üz tuturdu. Axı, onu benzolun quruluşunu açmağa cəsarətli fantaziya gə­ti­rib çıxarmışdı. Səhv etmirəmsə, Mendeleyev fantaziyanı uçurum üzərindən körpü salmaq üçün o biri sahilə ip at­ma­ğa oxşadırdı. Bu həmişə müvəffəqiyyətli olmur. Lakin başqa yol da yoxdur. Uçurum dibsizdir, dirəklər üzərində kör­pü salmaq mümkün deyil. Sənət beyni elastikləşdirir, onun belə uçurumlar üzərindən körpü qurmaq qabiliy­yə­ti­ni, Nyutonun dediyi cürətli fərziyyələr yaratmaq bacarı­ğı­nı möhkəmlədir.

Müasir fizika üçün əyanilik anlayışı tamamilə başqa məna daşıyır – bir qədər adət olunmuş mücərrədlik kimi. İs­tər fizikada, istərsə də riyaziyyatın mücərrəd sahələrində tapıntıların həqiqiliyini sınaq və ya analitik yolla tez yox­lamaq həmişə mümkün olmur. Böyük cürət və zəhmət tələb edən bu iş üçün alınan nəticəyə etibar edilməsi çox vacibdir. Zəmanəmizin məşhur alimlərindən biri olan Di­rak nəticənin etibarlılığı üçün gözəlliyi ən əsas əlamət hesab edir. Gözəl nəticənin doğru olmasını Dirak öz ya­şın­da az görməmişdir. O hətta hesab edir ki, sınaq gözəl nəti­cə­ni təsdiq etmirsə, sınağı yoxlamaq lazımdır. Nəticə tə­biə­tin doğru qaydasını əks etdirirsə, o gözəl olmalıdır. Əlbəttə, bu gözəlliyi görmək qabiliyyəti hər kəsə qismət deyil.

Öz işini sənətkarlığa qədər yüksəldə bilmiş bir dostumun fikrincə, xarici aləmin dərk olunmasında, dün­ya­nın öyrənilməsində məsələni qoyan sənət, həll edən elm­dir. Onun obrazlı ifadəsinə görə sənət təbiətin öy­rə­nil­mə­sində strategiya, elm isə taktikadır. Ola bilər ki, bu fi­kir­lə razılaşmayanlar tapılsın. Ancaq mən şübhə etmirəm ki, dostum bir alim kimi həmişə sənətin qarşıya qoyduğu problemlərə qulluq edir.

Elmin mücərrəd məsələləri ilə məşğul olan adam­la­rın sənətin mücərrəd sahələrinə ehtiyacı daha çoxdur. Sə­nə­tin mücərrədliyi deyəndə onun qollarının bir-birinə nis­bə­tən mücərrədliyini nəzərdə tuturam. Məsələn, musiqi söz sənətinə görə mücərrəddir. Sənətin mücərrəd sahələ­ri­nə görə bu ehtiyacı akademik Y.Aleksandrova istinad edə­rək bir misalla göstərmək istərdim.

Məşhur riyaziyyatçılar – Xauzdorf və Brauer cavan­lıq­da musiqiçi olmaq istəyirmişlər: biri bəstəkar, biri pia­no­çu. Hər ikisi cavanlıqdan ömürlərinin sonuna qədər fəl­səfə ilə maraqlanmışdır. Hər ikisinin kabinetində royal var­mış və tez-tez işlərini “dayandırıb” royal arxasına ke­çir­mişlər. Hətta Xauzdorfun yazdığı pyeslər Almaniya səh­nə­lərində oynanılarmış. Xauzdorf və Brauer riyaziy­ya­tın mücərrəd sahələrində ölməz yenilikləri ilə məşhur­dur­lar. Bəlkə də hər bir yaradıcı öz həyatı ilə insanların fikir təmayülünü təkrar edir: gözəllik hissi, onun ifası – sənət; nə­hayət, bu gözəllik arxasında gizlənmiş ümumi qaydanın kəş­fi – elm! Nyutonun şeir yazması, rəssamlığı, orta əsr Şərq alimlərinin şairliyi (İbn Sina, Xəyyam, Tusi, Uluq bəy və s.) Luis Kerol, Norbert Viner və bir sıra başqa alimlərin bədii yaradıcılığı belə bir mülahizəyə əsas ola bil­məzmi?

Bütün bu dediklərimiz sənətin bilavasitə vəzifəsin­dən əlavə başqa bir vəzifəsidir.

Ümumiyyətlə, sənətin elmi yaradıcılıq üçün əhəmiy­yə­tindən bəhs edən yazıları oxumaq çox azdır, sənətin özü ilə tanış olmaq lazımdır.

İngilis alimi T.H.Haksleyin fikrincə, elmdə ən böyük faciə çirkin dəlillərin gözəl fərziyyələri məhv etməsidir. Yox! Əsla yox! Bu faciə deyil, elmin adicə inkişaf yolu­dur. Gözəl görünən fərziyyənin çirkin, çirkin görünən dəli­lin isə gözəl olduğu aşkara çıxarılırsa, buna faciə demək olar­mı? Məqsəd elmi gerçəkliyi üzə çıxarmaqdan ibarət­dirsə, elmi işçi öz fərziyyəsinin daxili çirkinliyini göstərə bilən “çirkin” dəlili müqəddəs hesab etməlidir. Bütün də­lil­lər bizim fərziyyələrimizi təsdiq etsəydi fikrin inkişafını necə təsəvvür etmək olardı? Əlbəttə, gözəl fərziyyənin çir­kin olduğunu görmək heç də ağrısız keçmir. Elm aləminə qədəm qoyanın mərdliklə qarşıladığı çətinliklərdən biri də bu olmalıdır.

Yazmağı bacarmaq üçün yazılandan imtina etməyi də bacarmalısan. Alimin böyük bəlalarından biri öz fər­ziy­yəsinin gözəlliyinə vurulub gerçəklik hissini itirməsidir. Söz yox ki, əsassız olaraq fərziyyədən əl çəkmək də düz deyil. Ümumiyyətlə, nə qədər səhv fərziyyə olursa olsun, yenisi düzələnədək, adətən, ondan əl çəkmirlər. Məşhur ri­yaziyyatçı Poyanın dediyi kimi, doğru olmayan fikirdən əl çəkmək üçün alimə ağıl mərdliyi lazımdır.

Paster deyirdi: “Mən öz ömrümü hədər itirdim”. Alimin özü üçün ən böyük faciə belə fikirdir. O səmimi ola­raq belə fikirləşirsə (əsil alim başqa cür fikirləşə bil­məz!), siz onu böyük işlər gördüyünə necə inandıra bilər­siniz? Axı o, nailiyyətlərini öz arzuları ilə tutuşdurur. Əldə etdikləri isə artıq ona adi şeylər kimi görünür. O: “mən bu­nu tapdım” deyə sevinməkdən çox “nə üçün mən bunu in­di­yə kimi anlaya bilməmişəm, burada nə var, neçə dəfə ya­nından ötüb keçmişəm...”, deyə haldan-hala düşür, “öz ümidsiz kiçikliyini” görür. Bir də o, axtarışlarını tərif eşit­mək üçün etmir, öz nailiyyətləri haqqında özünə hesa­bat verir. Bu cür faciələrin bədbəxt hadisələrlə nəticə­lən­diyi az olmamışdır. Belə hallarda həqiqətin qurbansız əldə edilə bilməməsini yada salan bir söhbət və ya yazı sizin vəziyyətinizi olduqca yüngülləşdirə bilər: nə üçün bu qur­ban mən olmayaydım? Başqa cür uzun-uzadı nəsihətlər vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Başqalarının musiqi ilə, rənglə, forma və sözlə söylənən dərdini dinləmək, ətrafa baxıb öz aləmindən kənarda saysız hesabsız aləmlər oldu­ğu­nu görmək lazımdır. Özün kimi ümidsiz düşüncələr alə­minə çəkilənləri oyatsan, onlar üçün buluddan çıxan bir gü­nəş olsan, öz qəlbin də işıqla dolacaq. Lakin daxili alə­min sənətlə, gözəlliklə qovuşmamışsa özün və ya özgəsi sənə necə təsir edə bilər?

Sənət öyrədir ki, həqiqət aşiqi bu yoldakı əzabları bö­yük bir mükafat kimi qəbul etməlidir.

Sənət öyrədir ki, görülən işin böyüklüyü imkanla öl­çü­lür. Qabiliyyətsiz olduğundan şikayətlənməyin elə özü də qabiliyyətsizlikdir. Qabiliyyət olanını əsirgəməməkdir.

Bəs xidmətləri “qiymətləndirilməyənlər”, – dərin ol­duqları üçün müasirləri tərəfindən başa düşülməyənlər ne­cə? Onların dərdi azdırmı? Bu da faciədir. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, elmdəki kütləviliklə əlaqədar belə “fa­ciələr” daha çoxdur. Lakin Pasterin faciəsi ilə müqayisədə bun­lar adicə ağrılardır. Axı onlar bir gün qiy­mətlən­dirilə­cək­lərinə, bir gün başa düşüləcəklərinə şübhə etmirlər. Ancaq şöhrət onlara bir az tez lazımdır.

Yüksək emosionallıq, müşahidəçi həssaslığı, xəyal­pə­rəstlik elmi yaradıcılıq üçün əvəzedilməz keyfiyyətlər ol­duğu kimi, eyni zamanda, elmi işçi psixologiyasındakı gər­ginliklərin əsas səbəblərindəndir.

Aylarla, illərlə üzərində baş sındırdığımız hər hansı məsələnin bir həftə və ya yüz il sizdən qabaq həll edil­di­yini eşitdikcə özünüzü necə hiss edərsiniz?

Bəzən adama elə gəlir ki, müvəffəqiyyətsizliklərin sə­bəbi sizi əhatə edən adamlar və mikromühitdir. Yara­dı­cı­lıq mühiti müvəffəqiyyətə şansı artırıb azalda bilər, ancaq onu bir yerdə yaradıb, başqa yerdə yox edə bilməz. Başqa sözlə, qabiliyyətsizə kömək etmək, qabiliyyətliyə isə maneçilik törətmək mümkündür, ancaq heç vaxt qa­bi­liyyətlini qabiliyyətsizə, qabiliyyətsizi isə qabiliyyətliyə çe­virmək olmaz!

Hər dəfə yeni elmi jurnallara baxarkən bir-birinə zidd olan iki hiss arasında qalırsan: bir tərəfdən sualının həll olunduğunu görmək qorxusu, digər tərəfdən də sualı­nın cavabını görmək qorxusu. Bəzən məsələni həll edə bi­lə­cəyinə ümidini təmiz itirib və yaxud onun həll olun­du­ğunu görüb qüssəli bir sevinc hissi keçirirsən. Yaradıcı, dün­yada yalnız müvəffəqiyyətlərini qoyub gedir, əzab­la­rını isə özü ilə aparır. Aylar ötür, illər keçir, tapmaq istə­di­yin cavabdan ümidverici bir nişan yoxdur. Fikirli getdiyin yerdə köhnə bir tanışın səni dayandırıb sorğu-suala tutur:



  • Güzəranın necədir? İşini qurtardınmı? Maaşın nə qədərdir? Ev-eşik düzəldə bilmisənmi?

Bəli, deməli sənin daxili dramın, yuxusuzluğuna sə­bəb olan düşüncələrin heç kəsi, hətta bu köhnə tanışı da ma­raqlandırmır, sənin axtardığına ehtiyac yoxdur, insanlar bunsuz da indiyə kimi yaşamış, bundan sonra da yaşaya bilirlər. Ümidsizliyin əsassız deyilmiş, daha səndən bir şey göz­ləyən yoxdur... Bəlkə də sadə bir işdə daha böyük xe­yir verə bilərdin, bir də ki, sualına cavab tapmaqla dünya­dan sual tükənmir. Elmin böyük dühaları işə başlarkən rast gəldikləri suallardan da çox-çox suallar qoyub getdilər. Sən­dən sonra gələnlərin biri elə bir ümumi məsələ həll edəcəkdir ki, sənin sualın onun kiçik bir hissəsi olacaq, bəlkə də sənin tapdıqlarını etibarsız bir şey kimi yada salan olmayacaq. Görünür ki, məhz belə anlarda, belə fi­kir­lərin təsiri altında Blez Paskal demişdir: “Zəkanın bü­tün cəhdləri dərk edilə bilməyəcək saysız-hesabsız şeylər ol­du­ğunu bilməklə qurtarır”.

Aylar ötür, illər keçir, ətrafında çox şeyləri səndən tez və yaxşı başa düşən təzə adamlar görürsən. Sənin hi­ma­yənlə böyümüş adamlar indi müstəqil sual meydana atıb sərbəst həll edirlər. “Artıq sən bir bilik qaynağı kimi öz rolunu itirirsən” kimi düşüncələr beynində tez-tez do­laş­mağa başlayır. Elmi işçinin daxili narahatlıqlarından bi­rinin də səbəbi budur. Çünki hər an köhnə ilə təzənin sər­hədidir. Əlbəttə, belə bir hal sevincə səbəb olmalıdır. Bu­nu hamı bilir və hərə öz reaksiyasına müxtəlif don geyin­di­rir. Qeyd etmək lazımdır ki, sənətlə yoğurulmuş ruhlar üçün belə bir hal sonsuz sevinc mənbəyidir. Sən artıq la­zım olmasan da, öz vəzifəni düzgün və vaxtında yerinə ye­tirmisən. Axı sən heç vaxt hesab etmirdin ki, elm səninlə qurtarır. Sən özünü qüvvətli düşmən qarşısında səngəri qo­ru­yan zəif bir əsgərə bənzədirdin, yeni qüvvələrin harayına gəldiyini görüb necə sevinməyə bilər­sən.

Atomun quruluşunu kəşf edən məşhur alim Nils Bor vəfatından bir az əvvəl Sovet İttifaqında olarkən ondan soruşurlar:


  • Necə oldu ki, siz bu qədər istedadlı adamları ətrafı­nızda toplayıb belə bir elmi məktəb yarada bildiniz?

O:

  • Mən onların yanında axmaq görünməkdən qorx­ma­dım, – deyə cavab verir.

Bor uşaqlıqdan sənət və fəlsəfə ilə tərbiyələnmiş güc­lü şəxsiyyətlərdən biri idi. O bilirdi ki, bir çiyin nə qə­dər böyük olur-olsun, insan fikrini düşdüyü çuxurdan çıxa­ra bilməz; çiyinlər – bir istiqamətə gücünü tətbiq edən çi­yin­lər lazımdır. O bilirdi ki, yenilik yaranmağa başlamışsa və zamanının tələbi ilə səsləşirsə, heç bir avtoritet onun qarşısını ala bilməz. Ya kənara çəkilmək, ya da yeniliyə kö­mək etmək lazımdır.

Aylar ötür, illər keçir, bir gün xoşbəxtlik üzünə gü­lür, adın qəzetlərdən, dillərdən düşmür, hər sözün, hətta 50 il sonra beynəlxalq vəziyyətin necə olacağı haqqındakı fik­rin maraqla dinlənilir.

Demək, sən kamalın zirvəsindəsən, başqalarının fikri ilə hesablaşmaya da bilərsən, hamı səndən dərs almalıdır. Sən yaradıcısan, xoşuna gəlməyən nə varsa uçura bilərsən. İş o yerə gəlib çatır ki, heç yuxuna belə girməyən məsə­lə­lə­rə aid məqalələrin müəllifi olursan.

Özündən xəbərin olsaydı heç olmazsa saatın xoş vaxt­larında özünə gülə bilərdin.

Bütün bu yuxarıda danışdığımız hallar ya ümid­sizli­yin, ya da özündən müştəbehliyin doğurduğu fəsadlardır.

Onların bir dərmanı varsa o da sənətdir, sənətin tə­si­ri­nə həssaslıqdır. Burada təəccüb doğuran bir şey yoxdur, mənəvi dərdlərin mənəvi dərmanı olmalıdır. Bir misra, bir musiqi ifadəsi, bir rəng keçidi, bir nisbət, bir söz sizi ən çıxılmaz anlarda ayağa qaldırıb irəli aparmağa qadirdir. Fikir vermisinizsə körpə uşaqlar da belədir. Onlar birdən elə ahəngdar ağlayırlar ki, necə və harada dayanacaqlarını təsəvvür etmək olmur. Lakin uşaq qəlbini oxşayan bir kəs, bir rəng bu fırtınanı gözlənilmədən şirin təbəssümə çevirir.

Deyilənə görə, iki alim təbiət qoynunda görüşür. On­lardan biri balıq tutmağa, o biri də dağa çıxmağa gəlibmiş. “Balıqçı” soruşur:


  • Nə üçün dağa çıxırsan? Burada maraqlı nə var?

  • İlk mədəni insan dağ zirvəsindən ətrafı seyr edən ol­muşdur! – deyə dağa çıxan cavab verir.

Sözün gücünə bax! Gələn il balıqçı dağa çıxmaq üçün ailəsini də özü ilə gətirdi.

Bütün yaradıcıların həyatında – mənəvi həyatında sənətin rolunu qədim zamanlardan izləyən olsaydı, Bols­ma­nın Şiller haqqında dediyi sözləri dəyişdirib, sənət haq­qında deyərdi: “Elm indiki nailiyyətlərinə görə sənə min­nətdar”dır.

Heç kəs açıq havada gəzməyin, dincəlməyin xeyirli ol­duğunu inkar edə bilməz. Çox vaxt həkimlər xəstənin el­mi işçi olduğunu bilib ona belə məsləhət verirlər. Bəlkə ara­sı kəsilməyən baş ağrısının, yuxusuzluğun səbəbi özünə ina­mın itirilməsidir? Nyuton ola bilmədiyinə bəlkə şübhən qal­madığındandır? Tez Eksüperini oxu. Lap balaca imka­nın­da dünyaya lazım olduğunu görəcəksən. Hər şey üzünə gü­ləcək, dünya ilə vəhdətin bərpa olunacaq. İnsanların mü­vəffəqiyyəti sənin olacaq, sənə doğma olacaq! Axı dün­yaya Nyutonla bərabər “adi” adamlar da lazımdır. Özü də müqayisəolunmaz dərəcədə çox. Əks halda Nyuton insan­lığın tarixində bu qədər nadir görünməzdi.

Anamız təbiət hər şeyin düzgün nisbətini bizdən yaxşı bilir. Ulduz tutmaq üçün göyə tullanmağın ziyanı yox­dur, lakin tuta bilmədinsə özünü yerə çırpıb, ağla­ma­ğın nədir. Uğursuzluğuna uşaq səmimiyyəti ilə gül və vaxtını itirmədən əlçatar istəklər dalınca qaç.

Həyatın xırda çətinlikləri səni böyük məqsədlərdən yayındırırsa, Füzulini oxu!

Məqsədin uğrunda çəkdiyin əzablar səni üzürsə, Fü­zu­lini oxu:



Ya rəbb, bəlayi eşq ilə qıl aşina məni...

Kim səni belə bir yol seçməyə məcbur etdi? Sənin öm­rün bu yolda “itirilmiş” ömürlər yanında heçdir.

Motsarta, Bethovenə, Qriqa, Çaykovskiyə qulaq as, sərgilərə get, başqalarının yaradıcılıq əzabları ilə tanış ol, sakitlik tapacaqsan.

Müvəffəqiyyətsizlik üz vermişsə “Koroğlu”nun öl­məz uvertürünə qulaq as, saz havalarını dinlə, sənə yeni­dən qalxıb irəli getmək həvəsi gələcək!

Sənə elə gəlirsə ki, xalq səni başa düşmür, lazımınca qiymətləndirmir, “Dədə Qorqud”u oxu, nağıllarımızı öy­rən, bayatılarımızı əzbərlə, xalq arasına çıx. Onda görə­cək­sən ki, sən ona borclusan, sən onu başa düşürsən, o da səni qiymətləndirir. Onda görəcəksən ki, insan səhv etdi­yinə də sevinərmiş.




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə