«s a m. S t r a t e j I tə h lil». № S.4 7



Yüklə 218,61 Kb.

səhifə1/7
tarix04.12.2017
ölçüsü218,61 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7


« S A M .  S t r a t e j i  tə h lil» .-2 0 1 2 .-№ 4 .-S .2 7 -4 7 .

S iy a si  m o d e r n lə ş m ə :   b e y n ə lx a lq   n ə z ə r iy y ə  v ə   m illi t ə c r ü b ə

E ln u r  A slan o v  - siyasi elm lər üzrə  fəlsəfə  doktoru

A ç a r  sözlər:  siyasi  m odernləşm ə,  vesternləşm ə,  qloballaşm a,  in k işaf m odelləri,  m illi  m odellər,  postm odern 

siyasi paradiqm a

K e y w o rd s:  political  m odernisation,  w esternization,  globalization,  develop  m ent  m odels,  national  m odels, 

postm odern political paradigm

К л ю ч е в ы е   сл о в а :  политическая  м одернизация,  вестернизация,  гло  бализация,  м одели  развития, 

национальны е  м одели, политическая парадигм а постм одерна

"Müasir nəsil tarixdə modernləşmənin ağlasığmaz 

sürəti ilə üzləşən ilk nəsildir.  Onun presedenti yoxdur.

Səbəb odur ki,  dəyişikliklər modelinin özü dəyişmişdir" 

Gary Hemel The Future o f Management, 2008.

G iriş


M üstəqillik  dövründə  A zərbaycanda  baş  verən  in k işaf və  transform asiyaların  dəyərləndirilm əsi  əldə  edilən 

tarixi təcrübənin  dünya siyasi  elm inin nəzəriyyələri,  daha dəqiq  deyilsə,  m odernləşm ə  aspektində  təhlilini  gündəm ə 

gətirm işdir.  M illi  dövlətin  keçdiyi  in k işaf  yolu,  siyasi  m odernləşm ə  m əsələləri  bütövlükdə  m üasir  siyasi  elm in 

m ühüm   nəzəri  istiqam ətlərindəndir.  Ö lkəm izdə  m odernləşm ə  həm   elm i,  həm   də  ictim ai  şüur  üçün  m ühüm   olan 

m əsələlərdən  biridir.  Belə  ki,  bu,  ölkənin  inkişafının  həm   orta  m üddətli,  həm   də  uzun  m üddətli  strategiyası  ilə 

bilavasitə  bağlıdır.

Son dövrlərdə problem ə  dair aparılan araşdırm alarda b ir sıra m ühüm  m əqam lar ortaya  çıxm ışdır:

1. X X   əsrin  sonlarında  m ü x təlif  ölkələrdə  reallaşan  m odernləşm ə  təcrübələri  m övcud  nəzəriyyələr 

çərçivəsində adekvat izah edilə bilm ir.

2.  Bu səbəbdən əvvəlki m üddəaların m əzm unca natam am  və köhnəlm iş  olduğu aşkara çıxır.

3. K lassik  və  ən  yeni  nəzəriyyələrdə  siyasi  m odernləşm ənin  m üqayisəli  təhlili,  m ahiyyət  fərqləri  nam əlum

qalır.


4 . Qlobal  m aliyyə-iqtisadi  böhran  fonunda  dünyada  in k işaf  edən  yeni  dövlətlərin  yaranm ası,  bu  prosesin 

Q ərbdən  Şərqə  doğru m eyllənm əsi,  siyasi m odernləşm ənin ənənəvi başa  düşülən m odellərinin təkrar və  tətbiqindən 

deyil,  yeni  və  çeşidli  yollarının  form alaşm asından  xəbər  verir.  Bu  isə  öz  növbəsində  fərqli  in k işaf yollarının  əsas 

xüsusiyyətlərinin  dünya  siyasi  elm ində  geniş  m üzakirə  m övzusuna  çevirm əklə  onun  m əzm unca  zənginləşm əsini 

m ühüm  m əsələyə  çevirir.

Q eyd  edilən  m əsələlər  m odernləşm ə  sahəsində  beynəlxalq  nəzəriyyə  və  təcrübəyə  postm odern  reallıqdan 

baxm ağı gündəm ə gətirm işdir.  İstənilən nəzəriyyə  dövlətin  qarşısında duran özünəm əxsus in k işaf yolunun m üəyyən 

edilm əsi  ilə  bağlı real m əsələlərin bütün m ürəkkəbliyini  əhatə  etm ək,  dəyişiklikləri  izah  etm ək  iqtidarında deyildir. 

B ununla belə,  dinam ik  in k işaf edən  ölkələrin  çoxşaxəli  təcrübəsinin  üm um iləşdirilm əsi  və  dəyişən  siyasi  reallığın 

tədqiqi prinsiplərinin yeniləşm əsi  siyasi elm in nəzəri əsaslarının zənginləşm əsini təm in edən am ildir.

M o d e rn lə şm ə  n ə z əriy y ə lə rin in  y a ra n m a s ın ı ş ə rtlə n d irə n   a m illə r

Y eniləşən  cəm iyyətlərin  inkişafında  qanunauyğun  dövr  olan  m odernləşm ənin  dərk  edilm əsi  m üasir  siyasi 

elm in  aktual  istiqam ətlərindən  biridir.  P ost  kom m unist  ölkələrin  transform asiya  təcrübəsi  göstərdi  ki,  dünya 

dövlətlərinin in k işaf yollarının eyni  və  y a  üm um i  bir m odelinin  form alaşm ası baş  verm ədi.  Əksinə,  çoxçalarlı  m illi 

siyasi-iqtisadi m odellər yarandı.  Bu gün  siyasi xəritədə  iki eyni in k işaf yolunu keçən ölkənin olduğuna dair nüm unə 

göstərm ək m üm kün deyil.  Ə vvəllər hesab  edirdi ki,  institutsional transform asiyaların m övcud Qərb m odeli  əsasında 

təm in  edilm əsi  in k işaf problem lərinin  həllində  üm um i  "açar"  rolunu  oynaya  bilər.  Lakin,  bu  gün  belə  düşünənlər 

getdikcə  azlıq təşkil edir.

Ö tən  yüzilliyin  sonunda  m üstəqillik  əldə  edən,  gələcəyini  düşünən  h ər  bir  ölkənin  in k işaf  strategiyasında 

onun  dünyada  yeri  və  rolunun  m üəyyən  edilm əsində  fundam ental  rol  oynayan  m odernləşm ə  siyasəti  üm umi 

xüsusiyyət kim i  çıxış  etm işdir.  E yni  zam anda,  bu  üm um i  cəhət çərçivəsində  m odernləşm ənin  m ü x təlif form alarının 

yaranm asında təzahür edən özünəm əxsusluq am ilinin m ahiyyəti bu günə kim i hələ  dərkedilm ə m ərhələsindədir.

S osialist  düşərgəsinin  çökm əsi  ilə  m odernləşm ə  yenidən  dünya  ictim aiyyətşünaslığında  ən  çox  araşdırm a 

predm eti  olan  m övzuya çevrilm işdir.  Sovetlər dövründə  bu nəzəri  paradiqm a yasaq  sayılan  m övzulardan  idi.  Səbəb 

kim i  o  göstərilirdi  ki,  m odernləşm ə  yalnız  in k işaf  etm əkdə  olan  ölkələrin  tədqiqi  üçün  yararlı  ola  bilər  və  onun 

ideoloji  əsasları qüsurludur. Y eni yüzilliyin əvvəllərindən m odernləşm ə  intensiv tədqiq edilm əyə  başladı.

M odernləşm ə  nəzəriyyəsi  elm də  özünə  qədər in k işaf dinam ikasına dair m övcud  olan  m akrosiyasi  (form asion 

və  sivilizasion) nəzəriyyələri  arxa plana keçirdi. N əzəriyyənin m eydana gəlm əsini  şərtləndirən  səbəblər diqqəti  cəlb




edir.  O nların  sırasında  nəzəri  boşluq  am ilinin  olm ası,  X X   əsrin  ortalarında  A vropadakı  kolonial  im periyaların 

parçalanm ası, 

A siya, 

A frika 


və 

Latın 


A m erikasında 

çoxsaylı 

"gənc" 

m illətlərin 



form alaşm ası 

da 


vurğulanır(13,17,18,19,20).  İlk  vaxtlar  A B Ş-da  universitet  elm inin  tərkibində  m eydana  gələn  m odernləşm ə 

nəzəriyyəsinin  (S.H antinqton,  D .A pter  və  c.)  həm in  dövrün  kom m unist  oriyentasiyalı  ideologiyalarına  alternativ 

kim i  yarandığı  qeyd  edilir.  Q ərb  ictim ai  elm i  üçün  tarixi  inkişafın  yeni,  daha  optim ist  paradiqm asının  yaradılm ası 

önəm li  idi.  Bu  paradiqm a  iki  dünya  m üharibəsi  arasında  m övcud  olan  "Q ərbin  qürubu  və  böhranı" 

nəzəriyyələrindən  fərqli  olm alı  idi.  Çünki,  həm in  konsepsiyalar tarixi  prosesə  nikbin  baxışdan  nəinki  m əhrum   idi, 

üm um iyyətlə  tərəqqini  inkar  edirdilər.  B una  görə  də  sosial  bədbinliyi  aradan  qaldıran,  gələcəyin  praqm atik,  eləcə 

də, üm um nəzəri planda üm idverici m ənzərəsini təqdim  edən alternativ baxış zəruri  idi  (11, p.13-24).

D igər tərəfdən,  Qərbdə  əsasən  m üstəm ləkə  və  yarım m üstəm ləkə  vəziyyətində  olan üçüncü  dünya  ölkələrinin 

tədqiqi  zərurətindən  irəli  gələn,  Qərb  ictim aiyyətşünaslarının  etno-m illi  aspektləri  arxa  plana  keçirm əsi  ilə 

səciyyələnən  sosial-siyasi,  ideoloji  am illər  də  v ar  idi.  Bu,  həm in  ölkələr  haqqında  yalnız  zəruri  m əlum atın 

toplanm ası  deyil,  həm   də  onun  əsasında  A B Ş-ın  və  m üttəfiqlərinin  m üvafiq  idarələri  üçün  praktiki  tövsiyələrin 

hazırlanm asını nəzərdə  tutan  inform asiya  am ili  ilə  sıx bağlı olm uşdur.  Bəhs  edilən  m əsələnin  vacibliyini  am erikalı 

tədqiqatçılar  da  vurğulayırdılar.  H arvard  universitetinin  professoru,  Y aponiyanın  ən  m əşhur  tədqiqatçılarından 

sayılan,  1961-1966-cı  illərdə  A m erikanın  Y aponiyada  səfiri  işləyən  Edvin  R eyşauer  A siya  ölkələrində  gedən 

sosial-siyasi  proseslərdən,  həyat tərzindən,  ən  vacibi,  düşüncə  tərzindən  üm um iyyətlə  xəbərdar  olm adıqlarını  ABŞ 

üçün fəlakətli hal  adlandırır və bu istiqam ətdə tədqiqatları vacib hesab  edirdi.  (3)

M odernləşm ə  anlayışının  m ü x təlif şərhləri  m övcuddur.1  Üm um i  m ənada  bu  cəm iyyəti  irəliyə  doğru  aparan 

bütün  m ütərəqqi  dəyişikliklərin  sinonim i  kim i  başa  düşülür.  B ununla  yanaşı,  m odernləşm ə  nəzəriyyəsinə  tətbiq 

edildikdə  anlayışın  iki  izahı  onun  m ahiyyətini  daha  yaxşı  ifadə  edir.  B irinci  m ənada,  "m odernləşm ə"  "müasirlik" 

sözü ilə  eyni olub,  Qərbdə X V I əsrdə baş verən və X IX -X X  əsrlərdə  ən yüksək həddinə  çatan  sosial,  siyasi,  iqtisadi, 

m ədəni  və  intellektual  transform asiyaların  kom pleksini  əks  etdirir.  B uraya  sənayeləşm ə,  urbanizasiya, 

bürokratlaşm a,  rasionallaşm a,  dem okratikləşm ə,  kapitalizm in  hakim   m eylə  çevrilm əsi,  individualizm   və  uğur 

fəlsəfəsi,  elm in  özünütəsdiqi  və  s.  də  daxildir.  Bu  m ənada  m odernləşm ə  m üasirliyin  nailiyyətlərini  ifadə  edir, 

"ənənəvi  cəm iyyətin  transform asiyaya  uğrayaraq,  texnoloji,  rasional  və  sekulyar  m ünasibətlərin  səciyyəvi  olduğu 

cəm iyyətə  çevrilm əsi,  eləcə  də  çoxtərkibli  differensiasiyaya  m alik  sosial  strukturların  form alaşm ası  prosesidir". 

(21)


D igər  m ənada,  "m odernləşm ə"  dedikdə,  ənənəvi  cəm iyyətdən  m üasir  cəm iyyətə  keçid  başa  düşülür.  Bu 

ənənələrdən  köklü  surətdə  fərqlənən  innovasiyalara  istiqam ətlənm ək,  sosial  həyatın  dünyəvi  xarakter  daşım ası, 

ardıcıl  inkişaf,  insan  fərdinin  özünü  reallaşdırm ası  yönündə  daha  fəal  olm ası,  əsasən  rasional  dəyərlərə  üstünlük 

verilm əsi,  kütləvi təhsil  və  m ədəniyyətin,  təşəbbüskarlığın  həyat  tərzinə  çevrilm əsidir"  [14].  H ər  iki  halda

m odernləşm ə  nəzəriyyələrində  əsas  kateqoriyalar  kim i  ən  çox  "ənənə"  (ənənəvi  cəm iyyət)  və  "m üasirlik"  (m üasir 

cəm iyyət)  anlayışları  tədqiq  edilir.  N əzəriyyənin  fortm alaşdığı  ilk  vaxtlarda  bunlar  bir-birinə  m ütləq  əks  olan 

kateqoriyalar kim i  şərh  edilm işdir.  M odernləşm ə-ənənələrin m üasirlik tərəfindən  ardıcıl olaraq  sıxışdırılm ası və  ya 

ənənəvi  cəm iyyətdən  inkar  edilərək,  m üasir  cəm iyyətə 

doğru  yüksələn 

xətt 


üzrə 

gedən  in k işaf  prosesi  kimi

anlaşılm ışdır. 

Ənənəvi cəm iyyətlərdən  m üasir  cəm iyyətə  keçid  və  dəyişikliklər  tərəqqiyə  istiqam ətlənərək,

bəşəriyyəti  irəliyə  aparır.  N əzəriyyənin yarandığı ilk vaxtlarda əksər m üəlliflər tərəfindən ənənə  m ənfi m ənada başa 

düşülür,  inkişafın  əngəli  kim i  səciyyələndirilir,  m üstəsna  olaraq  yeniliklərə  qarşı  duran  m ühafizəkar  qüvvə 

qism ində  şərh  edildiyi üçün  onun  m ütləq olaraq  sıradan  çıxarılm alı, yeni  olan h ər  şeyin tətbiqini təm in  etm ək üçün 

"yox  edilm əli"  am il  kim i  izah  edilirdi.  Ə nənələrin  təhlilinə  belə  yanaşm a  bir  sıra  m üəlliflər  istisna  olm aqla  X IX  

əsrə  qədər davam   etm işdir (2).  M odernləşm ənin tipoloji  fərqləri  ilə  yanaşı  (üzvi,  qeyri-üzvi,  konservativ,  liberal  və 

s.), 


digər 

anlayışlar 

"antim odernləşm ə", 

"kontrm odernləşm ə", 

"nonm odernləşm ə" 

"neom odernləşm ə",

"fövqəlm odernləşm ə"  kim i  term inlər  də  tətbiq  edilir.  Sonuncusu  lider-sivilizasiya  səviyyəsunə  çatm aq  və  onu 

ötm ək kim i başa düşülür.  B u halda m üasirləşm əni təm əl  dəyərləri özünəm əxsus yolla m ənim sənilir və nəticədə yeni 

lider  ortaya  çıxaraq,  başqa  sivlizasiyalar  üçün  cəlbedici  m odel  kim i  çıxış  edir.  (8)  M odernləşm ənin  subyektinə 

gəldikdə,  "m üasir  insan"  (m odern  m an)  Qərb  m ədəniyyətinin  təm silçisi,  m üstəqil  düşünən,  siyasi  fəal,  həyatda  öz 

taleyini  özü  quran  (self-m ade  m an),  fərdiyyətçi,  başqalarının  da  belə  davranm aq  hüququnu  tanıyan  insan  nəzərdə 

tu tu lu r (4).

Sözün  həqiqi  m ənasında,  "müasirlik"  anlayışı  insanların  sivilizasiya  ilə  identik  olduqlarını  dərk  etm ələri, 

m odernləşm ə  isə  bu  identikliyin  böhranının  nəticəsidir.  Qərb  üçün  bu  anlayış  "nail  olunm asına  çalışılan  ideal", 

yaxud  arzu  edilən  m əqsəd  deyil...  h ər  han sı  bir  ictim ai  nizam ın  əsasları  olan  qaydaların  laxlam ası,  yəni  yalnız 

neqativ qüvvədir"  (15).  Sadə  sözlərlə  desək,  daim  təkrar istehsal  olunan anti-ənənəvilikdir.  B urada m üasirlik -  onun 

özünəm əxsus  səbəbləri və  im kanları  ilə  bağlı  yaranan  dəyişikliklərin,  axarlılığın,  ictim ai  həyatın  tarixiliyinin

sinonim idir.  B u  prosesi  "m odernləşm ə"  də  adlandırm aq  olar.  Lakin,  bu  zam an  biz  boş  tavtologiya,  h ər  hansı  bir 

inkişafın  sinonim i,  tarixi  olan  h ər  şey  haqda  danışm ış  olarıq.  Belə  b ir  m əntiqlə  bütün  tarix   dərsliklərini

1  "Modern"  sözü Avropada ilk dəfə V əsrin sonlarında rəsmi status almış xristianlığı və keçmiş Roma bütpərəstliyini fərqləndirmək məqsədi 

ilə  istifadə  edilmişdi.  Sonrakı dövrlərdə  anlayışın  mahiyyəti  dəyişmiş,  yalnız  maarifçilik və  romantizm  dövründə  müasir  mənada  işlənməyə

başlanmışdır Həmin vaxtdan etibarən,  "modern"  anlayışı  müasirliyin, zamanın ruhunun təbii, labüd yeniləşməsini  ifadə edən proseslərin obyektiv 

səbəbi hesab edilir.





Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə