“Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 1,02 Mb.

səhifə17/43
tarix30.12.2017
ölçüsü1,02 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   43

Həm də kimyəvi kinetika ilə məşğul olan

böyük İsveç alimi reaksiya sürətinin temperatur

asılılığının izahı, aktiv, izafi enerjiyə malik və

kimyəvi qarşılıqlı təsirə daxil ola bilən

molekullar haqqında təsəvvürlər kimi mühüm

kəşflərini etmişdir.

Nobel laureatı alim aktivləşmə enerjisi AE

anla 


yışını irəli sürdü və reaksiyanın sürət

sabitinin A molekulların toqquşmalarını sayı

faktorundan, temperaturdan və AE-dən asılılıq

tənliyini təklif etdi.

Arrenius fizikanın bir çox sahələrində də

tədqiqatlar aparmışdır: 1883-cü ildə kürəvari

ildırım haqqında məqalə çap etdirdi, atmosferə

günəş radiasiyasının təsirini öyrəndi, buzluqlar

dövrünün iqlim dəyişmələrinə izah axtardı,

vulkanik  aktivliyin öyrənilməsinə fiziki-kim -

yəvi nəzəriyyələri tətbiq etməyə cəhd gös tərdi.

Arrenius, ilk dəfə olaraq, belə bir nə zə riyyə

irəli sürdü: atmosferdə  karbon qazı nın toplan -

ması orta temperaturun yüksəl mə sinə şərait

yaradır, başqa sözlə, istilikxana effekti

haqqında hipotezi söylədi. 

1901-ci ildə o özünün bir neçə əməkdaşı ilə

Ceyms Klerk Maksvellin kosmik radiasiyanın

hissəciklərə təzyiq etməsi haqqında hipotezini

təsdiq etdi. Arrenius bu hadisəni öyrənməkdə

davam etdi və bundan istifadə edərək Şimal

qütb şəfəqlərinin və günəş tacının təbiətini izah

etməyə cəhd göstərdi. O, həmçinin ehtimal

edirdi ki, kosmik fəzada işığın təzyiqi hesabına

sporlar və digər canlı toxumlar yarana bilər. 

Arreniusun bir sıra işləri təkamül astrofizi -

kasına həsr olunmuşdu. O, hesab edirdi ki,

Günəş sistemi ulduzlararası toqquşmalar

nəticə sində  yaranmışdır.

1902-ci ildə Arrenius immunokimya sahə -

sində tədqiqatlara başladı, canlı orqanizmlərdə

kimyəvi reaksiyaları öyrəndi. Həmçinin o, süni

dillər üzərində  düşünmüş, özünün ingilis dili

modifikasiyasını təklif etmişdir. 

Qeyd edək ki, Arreniusun  nəzəriyyələri

onun dövrünün alimləri tərəfindən tez-tez

tənqid olunurdu. Onu tənqid  edənlər arasında

məşhur kimyaçı alim Dmitri İvanoviç

Mendeleyev də var idi (məhlulların fiziki-

kimyəvi nəzəriyyəsini yaratmışdı). Mende 

-

leyev Arreniusun təkcə dissosiasiya haqqındakı



ideyasına qarşı çıxmamışdı, həmçinin məhlul -

ların təbiətinin başa düşülməsinə: həll olan və

həlledici maddələr arasında kimyəvi qarşılıqlı

təsirləri (su olduqda hidratasiya və ya ümumi

halda solvatasiya) nəzərə almayan təmiz

“fiziki” yanaşmanı da tənqid edirdi.

Arreniusun nəzəriyyəsi qatı elektrolit

məhlullarında özünü tam doğrultmurdu, çünki

o, ionlararası (elektrostasik) qarşılıqlı təsiri

nəzərə almamışdı.

Sonralar İ.A.Kabulkov, V.A.Kistyakovski,

Q.Lyuis, P.Debay və E.Hükel ionlararası qarşı -

lıqlı təsir faktorunu nəzərə alan düzəlişləri dis -

sosiasiya nəzəriyyəsinə daxil etdilər. 

Arrenius və Mendeleyevin baxışları sonra -

lar turşuların və əsasların proton nəzəriy 

-

yəsində birləşdirildi. Arrenius çoxlu sayda



təl tif  lərə və mükafatlara layiq görülmüşdü:

Nobel mükafatı;



London Kral Cəmiyyətinin Devi adına

medalı (1902);

Amerika Kimya Cəmiyyətinin Villard



Gibs adına ilk medalı (1911);

Britaniya Kimya Cəmiyyətinin



Faradey medalı (1914);

İsveç Kral Elmlər Akademiyasının üzvü;



London Kral Cəmiyyətinin xarici üzvü;

Almaniya Kimya Cəmiyyətinin xarici



üzvü;

Peterburq Elmlər Akademiyasının



xarici müxbir üzvü (1903-cü ildən);

SSRİ Elmlər Akademiyasının fəxri



üzvü (1926-cı ildən).

Arrenius 1927-ci il oktyabrın 2-də

Stokholmda vəfat etmişdir.

36

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013




37

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Danimarka fizioterapevti Nils Finsen 1860-cı

ildə Britaniya adalarından 300 km şimalda yer -

ləşən Farer adasında qulluqçu ailəsində anadan

olmuşdur. Həmin adada yerləşən Tors xavn əyalə -

tində ibtidai təhsilini bitirdikdən sonra o, Herluf s -

holmda hazırlıq məktəbinə daxil olmuşdur.

Burada aşağı sinif şagirdlərinə olan münasibət

onu qane etmədiyindən  dərs lərin çoxuna get -

məmişdir. 

Finsen Reykyavikdə orta məktəbə keçdikdən

sonra təhsilində dönüş yaranmışdır. Onun sağ -

lam lığının zəifliyi ucbatından hərəkət aktivli -

yində ciddi məhdudiyyətlər yaranmışdı. Qütb

zonasından azacıq aşağıda İslandiyada yaşayan

Nils hələ uşaq yaşlarından günəş enerjisinin can -

lı 


ların həyatında əhəmiyyətli rol oynadığını

anlamağa başlamışdı. Gələcəyin Nobel mükafat -

çısı hiss etmişdi ki, günəş şüalarının altında nə

qədər çox dayanırsa, bir o qədər özünü yaxşı hiss

edir. Buradan gəldiyi qənaət bu olur ki, canlı

varlıqlar günəş şüala rının dəyişməsinə çox həssas

olurlar.  

O yazırdı: “Buludlu havada günəşə imkan

verin ki, qəflətən buludların arasından özünü

göstərsin və bundan sonra ətrafda hər şeyin necə

dəyişdiyini görəcəksiniz. Yuxulu həşərat 

lar


dərhal qanadlarını düzəldəcək, kərtənkələ və

ilanlar sürünməyə, quşlar isə oxumağa başlayacaq”.

1852-ci ildə Kopenhagen Universitetinə daxil

olan Nils tibbi tədqiqatlarını davam etdir məyə

başlayır. Bu illərdə artıq Lui Paster və Robert

Kox xəstəliklərin bakterial nəzəriyyə sini kəşf

etmişdilər. O, Kopenhagenə gəldiyi birinci ildə

onda xəstəlik simptomları aşkar edilir. Ona

əvvəlcədən qoyulan ürək xəstəliyi diaqnozu səhv

idi. Sonradan məlum olur ki, o, qaraciyərin

psevdosirrozundan (yunanca Sirros “kürən”)

əziyyət çəkir və bu xəstəlik qara ciyərin şiddətli

şəkildə sıradan çıxmasına səbəb olur. Səhhətinin

get-gedə pisləşməsinə baxma yaraq, Finsen 1891-ci

ildə Kopenhagen Univer si tetini tibb dərəcəsi üzrə

bitirir. Ali təhsildən sonra o, cərrahiyyə

kafedrasında prozektor (anato miya və cərrahlıq

kafedralarının assis 

tenti) vəzifəsini tutur. Bu

illərdə onda inkişaf edən astit (qarın yatalağı)

xəstəliyi böyük tədqi 

qatçını əlil kreslosuna

bağlayır. 

Buna baxmayaraq, Finsen 1892-ci ildə Lyuteran

rahibinin qızı İnqeborq Balslevlə ailə qurur və bu

nikahdan onların 4 övladı dünyaya gəlir.

Elə bu illərdə o, işığın terapevtik təsirini

öyrənməyə başlayır. Əvvəlki tədqiqatlardan ona

məlum idi ki, işıq bir sıra bakteriya dəstə sinin

inkişafını ləngidir, yaxud onları məhv edir. 1889-cu






Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   43


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə