“Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 1,02 Mb.

səhifə20/43
tarix30.12.2017
ölçüsü1,02 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   43

olunması daxildir. Problemi görmək onun həllini

tapmaqdan çətindir. Birinci üçün qavrayış, ikinci

üçün isə ağıl gərəkdir. Həqiqətən, elmdə ümumi

inkişaf, əsasən, həqiqi iqtisadi zərurətdən qoyulan

problemlərin ardıcıl həlli qaydasında baş verir.

İstənilən dövrlərdə elə adi və zəruri prob lemlər

mövcud olur ki, məsələn, kub formalı Delf

səcdəgahının iki dəfə böyüdülmə sin dən  kub kökaltı

hasil olmuşdur. Yaxud  Fransada bara 

maqurdu


xəstəliyinin müalicə olunması Lui Pasterin

xəstəliklərin mikrob nəzəriyyəsi haqqında kəşfinə

gətirib çıxardı. Elmdə qəbul olunmuş klassik

problemlərin kəmiyyətinin məhdudlaşdı 

rıl 

ması


təhlükəsi mövcuddur. Alimlər nəslinin toplanmış

əzmkarlığı hesabına bu problemlərin həlli və

gələcəkdə işlənməsi mümkün olmuşdur. Elmin

tarixinin böyük zaman kəsiyində məhz bu

tendensiya məhdud hüdudda qorunub saxlanıl 

-

mışdır. Elə bu hüduddan çıxan yeni problemləri



aşkar edən elm yeni sahələr zəbt etmişdir. 

Bernal yazırdı: “Keçmişin böyük alimləri,

məsələn, Nyuton, Faradey, Darvin, Qaliley və

başqaları problemləri tapmaq və həll etmək

məsələlərini öz planlarına uyğun olaraq, qarşıya

məqsəd qoyurdular. Məsələn, Faradey fəaliyyə tinin

ilk çağlarında ümumi problemləri – təbiətin ayrı-

ayrı qüvvələri sayılan işıq, istilik, elektrik və

maqnetizm arasındakı əlaqələri aşkar etməyi

qarşısına məqsəd qoymuşdu. O bunlara cüt-cüt

baxmaqla, demək olar ki, bütün planlarını yerinə

yetirə bildi”.



Elmi ənənələrin toplanması

Bernal yazırdı: “Biz elmə institut kimi baxan

zaman bir aspekti dəqiq ayıra bilmədik: elmi və

texniki inkişafın cəmiyyətin yerdə qalan

nailiyyətlər aspektindən fərqi nədən ibarətdir”.

Elmin bu xüsusiyyəti kumulyativ (latınca

cumulatio “toplamaq”) xarakter daşıyır. Alimlərin

metodları əvvəlcədən toplanmış zəngin bilik və

təcrübə ehtiyatına malik olmasa idi, kiçik dəyər

daşımış olardı. Elm – məlum faktlar, qanunlar və

nəzəriyyələr kompleksindən artıq bir şey deyil.  O

nə qədər tənqid olunsa, nə qədər dağıdılıb yaradılsa

belə, həmişə yeni faktları, qanunları və nəzəriy -

yələri kəşf edir. Bunun müqabilində bütöv quruluş

(korpus) dağılmağa məruz qalmır. Elmin məhz bu

kumulyativ xarakteri onu din, hüquq, fəlsəfə və

incəsənət kimi başqa bəşəri institutlardan fərqlən -

dirir. Söyləmək lazımdır ki, sonuncuların elmə

nisbətən daha qədim tarixi və ənənəsinin olmasına

baxmayaraq, prinsipcə onlar kumulyativ deyillər.

Dinin işi “əbədi” həqiqəti qoruyub saxlamaqdadır.

İncəsənətin mahiyyəti daha çox fərdin fəaliyyəti ilə

bağlıdır, nəinki məktəbin. Alim isə həmişə şüurlu

şəkildə qəbul olunmuş həqiqəti dəyişməyə çalışır.

Onun işi tez bir zamanda geniş vüsət alır və fərdi

fəaliyyət xarakterini itirir. Təkcə rəssamlar deyil,

şairlər və digər insanlar keçmişə xas olan incəsənət,

musiqi və ədəbi əsərləri orijinaldan, yaxud

tərcümədən çox həvəslə oxuyur və qulaq asırlar.

Əksinə, çox az sayda alimlər, elm tarixçiləri və

nadir hallarda başqaları elm sahəsində böyük tarixi

işləri öyrənirlər. Elmin hər bir köhnə və yeni

nailiyyəti istənilən vaxt təyin olunmuş material və

cihaz vasitəsilə yoxlanıla bilər. Elmdə həqiqət

kriteriyasını vaxtilə Bekon belə göstərirdi: “Elmin

maddi aləmə tətbiqi fayda gətirməlidir”. 

Maraqlıdır ki, elm və elm tarixi haqqında

məntiqi əsaslandırılmış fikirlər Azərbaycanın

dünyaya bəxş etdiyi üç görkəmli alimin də elmə aid

məqalələrində öz əksini tapmışdır. Bunlar əslən

bakılı olan Nobel mükafatı laureatı Landau, dünya

şöhrətli akademik, dünyada resirkulyasiya

nəzəriyyəsinin banisi Murtuza Nağıyev və Bernalın

elmi məktəbini keçmiş, AMEA-nın müxbir üzvü

Xudu Məmmədovdur. 

Elm, alim, elmin gələcəyi haqqında həmin

alimlərin dəyərli fikirləri elm təşkilatçıları və

gələcəkdə alim olmaq istəyənlər üçün çox faydalı

ola bilər. Digər tərəfdən hər bir ölkənin elm tarixi

zamanında, təhrifsiz, mübaliğəsiz, yaddaşlarda

qalacaq və öyrənilməsi istəniləcək şəkildə

yazılmalıdır. Bu həm vaxtilə yaşamış və yaratmış

alimlərin haqqının itməməsi, həm də bu gün

fəaliyyət göstərən hər bir alimin zamanında

dəyərinin qiymətləndirilməsi baxımından faydalıdır.  

Mütəllim Abbasov,

pedaqoji elmlər doktoru

42

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013




43

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Hal-hazırda dünyanın inkişaf etmiş

ölkələrinin əsas prioritetlərindən biri elmi-texniki

inkişafın dayanıqlılığının təmin edilməsidir.

Dünyada bu istiqamətdə çoxsaylı layihələr və

proqramlar işlənilir. “Elm dünyası” jurnalının 2-ci

sayında jurnalın baş redaktoru AMEA-nın prezi -

denti, akademik Akif Əlizadənin müsahibəsində

Azərbaycanda elmin gələcək inkişafından və

innovasiyaların tətbiqindən  mülahizələr dərc

edilmişdir. 

Elmi ictimaiyyət üçün son dərəcə maraqlı

olan bu müsahibədə akademik A.Əlizadə qeyd

edir ki, Azərbaycan Elmlər Akademiyası 2020-ci

ilin perspektivi baxımından öz fundamental

tədqiqatlarının prioritetlərini aydın və dəqiq

müəyyənləşdirməlidir. Həmin prioritetlərə

aşağıdakılar aid edilmişdir:

/

Respublikanın dayanıqlı inkişafının əsasını



təşkil edən,  ölkənin enerji təhlükəsizliyinin yük -

səl dilməsinə və enerji komplekslərinin səmərəli

fəaliyyətinə  yönəldilmiş elmi tədqiqatlar;

/

Ölkənin faydalı qazıntı yataqlarının aşkar



olun  ması,  yataqların  xammallarının  tərkibinin

elmi əsaslarla öyrənilməsi və səmərəli emal

texnologiyalarının işlənib hazırlanması;

/

Neft və qazın kimyası, bərpa olunan kom -



po nentər əsasında bioyanacaqların yaradıl ması

istiqamətində tədqiqatlar;

/

İnformasiya-kommunikasiya texno 



-

logiyaları sahəsində elmi tədqiqatlar;

/

Həyat elmləri (tibb və insan sağlamlığı);



/

Ölkənin milli təhlükəsizliyinə və müdafiə

qabiliyyətinin artırılmasına yönəldilmiş elmi

tədqiqatlar;

/

Ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində elmi



tədqiqatlar;

/

İctimai və humanitar elmlər – tarix,



ədəbiyyat, dilçilik sahəsində elmi tədqiqatlar;

Bununla yanaşı həmsöhbətimiz bildirmişdi

ki, dünya dövlətlərinin əksəriyyətinin elmi-

texniki siyasətində elmi tədqiqatların maliyyələş -

dirilməsi hakim mövqeyə malikdir. Sənaye baxı -

mın dan inkişaf etmiş ölkələrdə elmə qoyulan

xərc 

lərin dinamikasının təhlili göstərir ki,



cəmiyyətin tərəqqisi birbaşa elmə sərf olunan

vəsaitin həcmindən asılıdır. Bunu nəzərə alaraq

dövlət, bir qayda olaraq, elmə böyük vəsait ayırır.

Bu xərclərin yuxarı həddi ümumi milli məhsulun

2,2%-dən (Almaniya) başlayaraq 5% (İsrail)

arasında dəyişir. Amerika iqtisadçısı F.Şererin

formalaşdırdığı “texniki tərəqqinin təbii qanunu”

birmənalı olaraq elmi tədqiqatların maliyyələşdi -

rilmə həcmlərində dəqiq ifadə olunmuş tenden -

siya əyani olaraq izlənilir: ayrıca götürülmüş hər

bir ölkədə elmə sərf olunan xərc miqdarca milli

məhsul istehsalını qabaqlamalıdır.

Azərbaycanda iqtisadi inkişaf tempi heyrə -

tamiz olsa da, təəssüf ki, ölkəmizdə elmin maliy -

yə ləşdirilməsi hələ də “qalıq prinsipi” üzrə həyata

keçirilir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Sta -

tistika Komitəsinin rəsmi məlumatına görə, əgər

1980–1990-cı illər ərzində dövlət büdcəsindən

elmə ayrılmış maliyyə vəsaitinin həcmi ümumi

milli məhsulun  (ÜMM) 0,3-0,5 %-ni təşkil

edirdisə, bu rəqəm 1995-ci ildən başlayaraq,

ÜMM 0,2% səviyyəsinə enmişdir. Əlbəttə, bu

həcmdə vəsait  nəinki elmi inkişaf etmiş dövlətlər

sırasında texnoloji sıçrayışa nail olmaq, hətta

mövcud olan elmi potensialı, elementar olaraq

qorumaq üçün də əsla kifayət deyildir. Eyni

zamanda elmin maliyyələşdirmə həcminin sadəcə

olaraq artırılması bazar iqtisadiyyatı şəraitində

elmin rəqabət qabiliyyətinə nail olması üçün heç

də qənaətbəxş tədbir sayıla bilməz. Ayrılan

vəsaitlərin paylanmasında elə bir səmərəli me -

xanizm yaradılmalıdır ki, bu, vəsaitlərin az

əhəmiyyətli tədqiqatlara sərf olunmasına imkan

verməyib, milli maraqlara cavab verən prioritet

istiqamətlərə yönəldilsin. İnstitutlara vəsait

ayırarkən onların multidissiplinar elmi-tədqiqat



Dayanıqlı elmi-texniki 

inkişaf nə deməkdir?




Dostları ilə paylaş:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   43


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə