“Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 1,02 Mb.

səhifə35/43
tarix30.12.2017
ölçüsü1,02 Mb.
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   43

Yeraltı hasilat isə rus üsulu adlanan

üsulla aparılırdı. İlk qazma XIII–XIV əsr

sənədlərində qeyd olunub. XVI–XVII əsrdə

quyuların dərinliyi 150–200 m-ə çatırdı.

Duz istehsalı məsələləri ilə çox dahi

alimlər məşğul olub, o cümlədən M.V.Lomo -

nosov. Hökumət mütəmadi olaraq ondan

xörək duzunun keyfiyyətiylə bağlı məslə 

-

hətlər alırdı. 1764-cü ildə Staroruskiy yataq -



la rında tədqiqat aparmaq üçün alman

kim ya çısı və geoloqu İ.Q.Leman göndərildi.

Onun tədqiqatlarının nəticəsi həmin yataq -

larda işin təşkilinin yaxşılaşdırılması oldu.

1762-ci ildə Rusiyada işləmiş akademik

E.Q.Laksman xörək duzunun acı duzlardan

təmizlənməsini kəşf etdi. 1814-cü ildə

N.Y.Ozeretskovskiy duz emalının texniki

məsələləri haqqında məqalə dərc etmişdi.

1831-ci ildə Q.Qess İrkutsk quberni ya -

sında istehsal olunan xörək duzu haqqında

apardığı tədqiqatlarının nəticələrini dərc etdi.

Ən tanınmış daşduz yatağı Polşadakı

Veliçka şəhərindədir. O, dünya mədəniyyəti

və təbiəti xəzinəsi siyahısına daxil olub. Bu,

dünyada yeganə obyektdir ki, orta əsrlərdən

bu günə kimi fasiləsiz işləyir.

Ümumi uzunluğu 300 km, dərinliyi

327 m-dir.

İlk dövrlərdə duzu yerli duzlu

mənbələrdən alırdılar. XII əsrə

doğru yerüstü ehtiyatlar tükəndi və

duz hasilatçıları quyular qazmağa

məcbur oldular. Beləliklə, yeraltı

axtarışlar başlandı.

Yeraltı uçqunların qarşısını al-

maqdan ötrü işçilər kameralara

duz daşları qoydular. Sonrakı

dövrlərdə kameralar rəssamların

sənət əsərlərinin yaranmasına

şərait yaratdı. Belə ki, 300 il əvvəl

ilk yeraltı məqbərə – Müqəddəs Antoninin

məqbərəsi yarandı. Oranı duzdan kəsilmiş

Müqəddəs Məryəmin fiquru da bəzədi. Bu-

rada ilk ibadət 1963-cü ildə baş tutdu, bun-

dan əlavə, bu duz şaxtalarında bir neçə

müalicə sanato riya ları da mövcuddur. Bu-

rada bronxial asma, nəfəs yolları xəstəlikləri,

dəri xəstə 

likləri müalicə olunur. Müalicə

şaxtaların spesifik iqliminə, yüksək

rütubətliliyinə (69–70%), NaCl-un yüksək

mövcudluğuna, eləcə də maqnezium, kalium

elementlərinin olmasına əsaslanır. İndi

duzun illik dünya üzrə istehsalı 175 milyon

ton təşkil edir. NaCl-un istifadə dairəsi çox

genişdir: həm yeyinti məhsulu, həm

konservləşdirici, həm də 1500 adda

materialın alınmasında istifadə olunan

xammaldır.

Almaz Tağıyeva,  

kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 

dos., aparıcı elmi işçi

Sevda Rəfiyeva, 



kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 

dos., aparıcı elmi işçi

76

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013




XX əsrdə elmi ixtiralar nəticəsində məlum

oldu ki, davamlı hərəkət-dəyişiklik bütün kainat

sisteminə aiddir. Bu mənada fasiləsiz dəyişiklik

və sabitsizlik sistemin mahiyyətini təşkil edir.

Dünyada sabit bir şey yoxdur. Digər tərəfdən,

mütəmadi olaraq bədənimiz, düşüncələrimiz

və vərdişlərimizdə də dəyişikliklər baş verir. XX

əsrdə ortaya çıxan bu ixtiralar göstərir ki, təbiətin

əsas qanununu dəyişiklik prosesi təşkil edir.

1. Edvin Habll və genişlənən dünya

Edvin Habll digər korifey alimlər kimi öz

ideyalarının dəqiqliyinə inanırdı. Habll  kainatın

genişləndiyini sabitsizlik qanunları əsasında

müşahidə etmişdir. Spektroqrammaya dair

kəşfləri ilə Habll göstərdi ki, ulduzlu səma sabit

deyildir. Onun nəzəriyyəsinə görə,  qalaktikalar

güclü sürətlə hərəkət edir və kainatı təşkil edən

hissələr müxtəlif tərəflərə səpələnmişdir. Məşhur

Habll teleskopu alimin şərəfinə adlandırılıb. 

Habll 1953-cü ildə vəfat etmişdir. Üç il sonra

Hyunson və onun qrupu Habll qanunu olaraq

bilinən nəzəriyyənin əsasında 10–12 milyard il

bundan əvvəl sirli şəkildə baş vermiş

dünyanın yaradılışı ilə bağlı Böyük Partlayış

və ya Biq Bənq adlandırılan nəzəriyyənin

əsaslarını qoydular. Genişlənən kainatda  yeni

kosmik fəlakətlər və kataklizmlər baş verir. Biz

kainatda  məhv olan və yenidən əmələ gələn

ulduzlar sistemini mütəmadi olaraq müşahidə

edirik. Nəticədə Habll kainatda qalaktikaların

hərəkət etdiyini sübut etdi. Habllın bu ixtiraları

hal-hazırda da öz yeniliyini və funksionallığını

mühafizə edir. 



2. Albert Eynşteyn və işığın yayılma möcüzəsi

Eynşteyn təsadüflərə inanmırdı və təbiətin

ciddi qanunlar ilə idarə olunduğunu düşünürdü.

Məhz məşhur sözü də bunu təsdiq edir: “ Tanrı

zər atmaz”.

77

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

XX əsrin

10

möhtəşəm


ixtirası

Edvin Habll

Albert Eynşteyn


Albert Eynşteyn bizə zaman və uzaqlığın

nisbi olduğunu göstərdi. Onun nisbilik nəzəriy -

yəsi iki əsasa istinad edir. 1– Hərəkət nisbidir,

2 – Kainatdakı ən yüksək sürət işığın sürətidir.

İşıq enerjinin bir növüdür. İşıq, eyni zamanda

ən yüksək sürətli foton cərəyanı olmaqla

birlikdə, elektromanietik dalğadır. Nəticə ola -

raq  heç bir cisim işıqdan daha sürətli hərəkət

edə bilməz. 

Eynşteyn çox sadə və insanlarla isti

münasibət yaradan biri idi. Harvard Universite-

tinin elm tarixi üzrə professoru İ.Kohen

Eynşteynlə bağlı maraqlı bir məqamı açıqlayır.

Belə ki, bir vaxtlar Amerikanın məşhur nəşr

evlərindən biri nisbilik nəzəriyyəsi haqqında

populyar kitab nəşr etmək istəyi barəsində

elan verdi. Məqsəd anlaşılan  bir şəkildə nis-

bilik nəzəriyyəsinin açıqlanması idi. Müsabi -

qəyə  göndərilən yazılar geniş oxucu kütləsinin

başa düşə biləcəyi tərzdə yazılmamışdı.

Ancaq bir yazı var idi ki, o müxtəsər və

anlaşılan şəkildə yazılmışdı. Burada fikirlərin

açıqlığı, mövzunun dərinliyi və arqumentlərin

dəqiq olması yazının mahiyyətini ortaya

qoyurdu. Təəccübedici o oldu ki, bu yazının

müəllifi Albert Eynşteyn idi və komissiya onun

yazısını ən yaxşı elmi-populyar yazı olaraq

qəbul etmişdi.  

Eynşteynin məşhur ifadələrindən biri də bu

idi – “Mütləq zaman olmadığı kimi mütləq

məkan da yoxdur”. 

Deyilənlərə  görə,  cavan  yaşlarından  eti -

barən Nils Bor öz həmyaşıdlarından hərtərəfli

şəkildə fərqlənirdi. Sakit, atletik bədənə sahib

və zarafatcıl biri idi. Sirli və qorxuducu ada

malik olan (kvant fizikası, atomdaxili hissələr)

kvant mexanikası nisbilik nəzəriyyəsindən

fərqli olaraq,  formaca çox sadə və istifadə

imkanları çox olan nəzəriyyədir. Ancaq bu

nəzəriyyənin təsvir etdiyi dünya qəribə

görsənir və hətta bəzən qorxuducudur. Kvant

nəzəriyyəsinin başlan ğıcı məşhur alim Maks

Plankın 1900-ci ildəki tədqiqatlarına əsaslanır.

O, kəşf etmişdi ki, işıq və digər işığabənzər for-

malar kvant adlandırılan enerji hissəciklərini

özündə cəmləşdirir. Borun ilk nəzəriyyəsi

İngiltərədə nəşr olunur, lakin çox tənqidə

məruz qalır. Eynşteyn kimi, digər elm adamları

da bunun ixtira olduğunu qəbul edirlər və

1922-ci ildə o, Nobel mükafatı alır. 

İlkin olaraq, qeyd edə bilərik ki, kvant

mexanikası İsaak Nyuton nəzəriyyəsini əsaslı

şəkildə qəbul etmir. Rezerford Kembric

Universitetində klassik atom nəzəriyyəsini

tənqid etdiyində  Nyuton nəzəriyyəsinin müda -

fiəçi ləri olan professorlar ona qarşı çıxırdılar.

Kembricdə bu professorları “köhnə öküzlər”–

old bulls adlandırırdılar. Nils Bor 2 il sonra

atoma dair Rezorford təli mindən sonra özünün

elmi hipotezini təqdim etdi. Ona görə elektron-

lar atomun daxilində  onlar üçün müəyyən

olun muş enerjiverici vəziyyətdə mövcuddurlar. 

Kvant fizikası  dünyanı iki hissəyə ayırır.

Makrokosm (daha böyük atomların obyekti) və

mikrokosm (atom daxili hissələr). Bu mənada

biz heç bir zaman dəqiq olaraq elektronların

hərəkət kordinatlarını müəyyən edə bilmərik.

Biz ancaq onun vəziyyətini və ölçülərini

müəyyən edə bilərik. Bor ilə Eynşteyn arasında

olan dialoq da bu kontekstdə çox maraqlıdır. 

Eynşteyn: – Kvant mexanikası çox böyük

nəzəriyyədir. Ancaq daxili səsim mənə deyir ki,

o son ixtira deyil. Bu nəzəriyyə çox şeyi əhatə

edir, ancaq biz yenə də əsas cavaba

yaxınlaşmırıq. Bütün hallarda mən inan mıram

ki, Tanrı zər atır. 

Bor:  – Bizim işimiz Tanrıya dünyanı necə

idarə edə biləcəyini göstərmək deyil.

Kvant mexanikası atomdaxili dünyaya

enərək oradakı həqiqətlərin bizdən asılı

olmadığını, kainatdakı hər şeyin bir-biriylə

bağlı olduğunu göstərdi. Beləliklə, Nyuton fizi -

kasından fərqli olaraq, yəni maddənin bilyard

topu kimi qatı, sərt, ölçülə bilən və bir-birindən

müstəqil obyektlər olduğu fikri də öz mahiyyətini

itirdi. Kvant mexanikası sonsuz ehtimallar

daxilində qeyri-müəyyənliyi müdafiə edir. 

Davamı növbəti nömrəmizdə

78

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

 Nils Bor





Dostları ilə paylaş:
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   43


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə