Щяр ики тайын эерчяк айнасы – «Азярбайъан» дярэиси



Yüklə 2,81 Kb.

səhifə8/67
tarix18.06.2018
ölçüsü2,81 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   67

 
 
 
Щяр ики тайын эерчяк айнасы – «Азярбайъан» дярэиси 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ərəb filosoflarından Məabəd İbin Xalidvəlcəhninin yarat-
dığı qədriyə firqəsi yüz illərdən bəri İslam şərqinin böyük bir 
hiss
əsini təsiri altına almışdı.  
Qüdr
ət əlhiyə üzərində qurulan bu firqə İslamın əsas qa-
nun
larını geridə buraxaraq təzə əqidələr və təzə şöbələr yaratdı-
ğı zaman Cəhm İbin Süfyanın yaratdığı cəbriyə firqəsidə bütün 
varlığı ilə qədriyə firqəsini yalanlayır və onun fikirlərini tənqid 
edirdi.  
Lakin bu t
ənqidə baxmayaraq cəbriyə firqəsi də üstünlük 
qazana bilmirdi, çünki M
əhəmməd İbin Kəramin düzəltdigi sə-
fatiy
ə firqəsi həm qədriyə, həm də cəbriyə firqəsinin təliminə 
qarşı çəkib:  
-
 
Bu fikirl
ərin heç birisi doğru fikir deyil – deyirdi. Şəm-
s
əddin Təbrizi və onun fikir və əqidə yoldaşları yalnız səfatiyə, 
q
ədriyə, cəbriyə  və  vəhdəti vücud təriqətlərilə  deyil,  İslam 
şərqində  böyük bir mövqe tutan mətzlə  firqəsinin töküntüləri 
il
ə də mübarizə aparmaq məcbiryəti qarşısında idilər.  
B
əsrə şəhərinin məşhur filosoflarından Həsən Əlsəbrinin 
m
ədrəsəsindən çıxan Vasel İbin Əta, yuxarıdakı firqələrin əle-
hin
ə olaraq İslam şərqində təzə bir fikir yaymışdı, o deyirdi:  
“İnsan fəal və hərakatında sərbəstdir. O, xeyri də, şəri də 
öz şəxsi təşəbbüsü ilə icra edir, ona heç bir xarici qüvvə hakim 
deyildir”.  
Vasel 
İbin Ətanın bu fikri əlehiyat islamyə üzərində fikir 
yürüd
ən  bir  çox  filosofların  fikrinin  əlehinə  olaraq mütərəqqi 
v
ə mədəni bir fikir idi. Bu firqə başqalarının təfəkkürünə bax-
ma
yaraq öz fikrini islam şərqində yaya bildi. Lakin Vasel İbin 
Ətanın  dini  fəlsəfəsi də  bir  əsas və  bir mərkəz təşkil  edə 
bilm
ədi.  Onlar  da  şöbələrə  ayrılıb  əsas fikrin əlehinə  olaraq 
mübariz
əyə başladılar.  
Firq
ə  və  təriqət mübarizələri məqaləmizin mövzusuna 
daxil  olmadığından  onların  haqqında  təfsilat verməkdən vaz 
keç
dik,  şübhəsizdir ki, vəhdəti vücud və  təsəvvüf fikrinin 
 
 
24 


 
 
 
Щяр ики тайын эерчяк айнасы – «Азярбайъан» дярэиси 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

əssisələri arasında tərəqqipərvər və mədəni fikirlər yürüdən 
alim v
ə  filosoflar  az  deyildir.  Bizim  bunlar  haqqında  qısa 
m
əlumat verməkdən məqsədimiz  Şəmsəddin Təbrizinin nə 
kimi  şərait və  nə  kimi mühitdə  mübarizə  səhnəsinə  atıldığı 
göst
ərməkdən ibarətdir. Şəmsəddin Təbrizi öz xalqını dörd yüz 
ild
ən bəri  şüur  və  zehinlərə  yerləşmiş  olan  təriqət  ixtilafının 
p
əncəsindən qurtarmağa çalışırdı.  
Əmir İbin Əbidin, Əbulhəzil Əlafin, İbrahim İbin Əlsyar 
Əlzamin təriqət və məzhəb fəlsəfələrinə aid yazdıqları yüzlərcə 
əsərləri ifşa etmək üçün təzə fəlsəfi fikir və fəlsəfi əsərlər mey-
dana g
ətirmək lazım idi ki, bu da Şəmsəddin Təbrizi kimi tək 
bir n
əfərin qüvvəsi xaricində idi. Onun bir məğlubiyyət və bir 
faci
ə ilə taclandırılacağı şübhəsiz idi. O bunu bilirdi, buna görə 
d
ə  əsrin  ən  açıq  fikirli  filosoflarından  Cəlaləddin Rumi ilə 
əlaqə  düzəltməyə  çalışırdı.  O  təsüfin  banilərindən olsa belə 
olduqca müt
ərəqqi fikirlər meydana atmaqda idi.  
Şəmsəddin Təbrizinin elmə və həyata aid nəzəriyyəsinin 
xülas
əsi bundan ibarət idi:  
“Elm, t
əkcə ilahiyatdan, əsuldan və fiqədən ibarət deyil. 
Bunlar hazırda yaşadığımız dünyaya aid elmlər deyil, axirət el-
midir. H
əyatı idarə etmək üçün başqa elmlər lazımdır ki, onada 
dünya elml
əri deyilir”. 
Şübhə yoxdur ki, bu mədəni nəzəriyyə möhumatçı şeyx-
l
ərə, məridbaz ruhanilərə xoş gəlməyəcəkdi. Onlar Şəmsəddini 
bu fikirl
əri üçün islamiyətdən xaric hesab edirdilər, halbuki, 
Şəmsəddin təriqət və firqə mübarizələrini tənqid etdiyi zaman 
islamın əsas qanunlarını və onun orjinallığını müdafiə edir və 
dini möhumat v
ə təriqət yığınına döndərənlərə qarşı atəş açırdı.  
Bu gün biz m
əşhur  şərq alimlərindən Məhəmməd 
Şəhəristaninin “Miləl və  nəhl”  adlı  əsərini və  ya inki Qazi 
Əzdin  müvaqif  ünvanlı  xülasələrini  oxumuş  olarsaq  eyni 
zamanda  orada  islam  şərqindəki firqə  və  təriqət 
mübariz
ələrinin  şəkil və  cərəyanlarıyla  tanış  olarsaq, 
 
 
25 


 
 
 
Щяр ики тайын эерчяк айнасы – «Азярбайъан» дярэиси 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəmsəddin Təbrizilərin nə  kimi qorxulu bir qüvvəyə  qarşı 
müharib
ə elan etdiyini görə bilərik.  
Yuxarıdan  bəri  saydığımız təriqət və  firqələrdən  əlavə 
Bağdad xilafətinin dövründə  təzə  bir məzhəb dəxi islam 
şərqində  meydana  çıxdı  ki,  bu  da  otuz  ildən  artıq  qanlı 
m
əsadmələrə səbəb olan ismaliyyə məzhəbindən ibarət idi. Bu 
firq
ənin zühura gəlməsi nəticəsində  ilahiyat məsələləri 
üz
ərində gedən mübarizələrin üstünə bir də imamət məsələləri 
əlavə  olundu. Xususən böyük Səlcuq səltənətinin  dağılması 
n
əticəsində  islam  şərqinin siyasi orqanizimində  böyük bir 
qarşılıqlı  zühura  gəldiyi kimi əqidələrdədə  təzə  bir hərc-
m
ərclik törəmiş oldu.  
Xar
əzım  şahlar  dövlətinin  yaradılmasıla  Bağdad  xilafəti 
ətrafında  yaradılan  ərəb mahiyyətli və  ərəb fikrinin məhsulu 
olan t
əriqətlər öz nüfuz və təsirini Orta Asiyaya köçürməyə və 
orada v
ətəndaşlıq hüququ qazanmağa başladı. Təsəvvüf təzə və 
ey
ni zamanda daha öldürücü bir şəkildə meydana çıxdı və nəq-
şəbəndilər təriqəti kimi bir çox təriqət yaradıldı.  
Şəmsəddin Təbrizi bu cərəyanlara qarşı tamaşaçı qala bil-
mir
di.  O  zamanlar  Şərqin məşhur  şair  və  filosofu Cəlaləddin 
Rumi Koniyada mol
əvi təriqətini enteşar etdirir və mədrəsəsinə 
dörd yüzd
ən  artıq  tələbə  toplaya  bilmişdi.  Şəmsəddin birinci 
gün mübariz
ə  səhnəsinə  atılarkən Cəlaləddin Rumi ilə  görüş-
m
ək istədi.  
C
əlaləddin Rumi hicrətin altı yüz dördüncü ilində Xora-
san vilay
ətinin Bəlx  şəhərində  doğulub  təhsil və  tərbiyəsini 
m
əşhur alimlərdən Fəxrəddin  Razi,  şair  və  filosoflardan 
F
əridəddin Ətar və Seyid Bərhanəddindən almışdı.  
Şəmsəddin Koniya şəhərinə gəlib Cəlaləddin Rumi tərə-
find
ən böyük hörmətlə qəbul olundu. 
Şəmsəddin Koniyaya gəlməsi şəhərin alimləri, ruhaniləri 
v
ə müridləri tərəfindən bir hadisə kimi qarşılandı.  
 
 
26 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   67


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə