Согласно историческим описаниям, когда-то в Авлабаре – центре старого Тифлиса, откуда, начинается его история, стояла албанская церковь посвящённая и монастырь Ходжаванк



Yüklə 2,96 Mb.
tarix26.09.2018
ölçüsü2,96 Mb.
#70750
növüYazı

Yengi Ögə

Bəxtiyar Tuncay

Bəzi xalça və sikkələrdəki runik işarə və yazılar haqqında

Arxeoloqlar hər hansı bir abidəni qazarkən bir-birinin üzərində qərar tutan müxtəlif minilliklərə aid mədəni təbəqələrdən keçərək daha qədim dövrlərə aid təbəqələrə çatır və beləcə bir xalqın minilliklər boyu yaratdığı maddi mədəniyyət nümunələrini üzə çıxarırlar. Burada müxtəlif dövrlərə aid mədəni qatlar bir- birinin üzərinə qalanmış vəziyyətdə olur. Aşağı getdikcə daha qədim mədəniyyətin izlərinə rast gəlinir. Xalçalarda isə məsələ bir qədər sadədir. Burada da ən azı eneolit dövründən başlayaraq müxtəlif dövrlərə aid naxışlara rast gəlinir. Onların içərisində minillər öncəyə aid qaya təsvirlərindəki motivlərin analogiyalarını belə görmək olur (Yengi Ögə, 2016, s. 106-113). Fəqət burada onların hamısı eyni müstəvi üzərində qərar tapır və bir-birini ahəngdar şəkildə tamamlayır. Arxeologiya, etnoqrafiya və folklorşünaslıq sahəsində aparılmış tədqiqtlar Azərbaycan və Doğu Anadolu ərazisində türk kültürünü ən azı Neolit-Eneolit dövründən açıq-aşkar şəkildə izlənməyə başladığını söyləməyə əsas verir (Tuncay B., 2011, s. 81-93). Təsadüfi deyil ki, türk kültürünün ayrılmaz atributlarından biri olan kurqan mədəniyyəti də məhz həmin dövrdə, daha dəqiq desək, son eneolit dövründə məhz Quzey Azərbaycanda peyda peyda olub (Müseyibli N., 2010), sonradan buradan Quzey Qfqaz (Мунчаев Р. М., 1994; Мунчаев Р. М., Нечитайло А. Л., 1966) və Güney Azərbaycan (Muscarella O. W., 2003; Трифонов В. А., 2000) istiqamətlərində yayılıb.

Arxeoloqlar çox vaxt qazıdıqları mədəniyyətin hansı etnosa və ya etnik qrupa aid olduğunu söyləməkdə çətinlik çəkirlər. Xalçaçılıqda isə bu və ya digər xalçanın hansı boy və ya soy tərəfindən toxunduğunu müəyyən etmək elə də böyük çətinlik törətmir. Bu işdə tədqiqatçılara onların üzərində rast gəlinən əski soy və boy damğaları yardımçı olur (Bax: Şəkil 1-9) (Yengi Ögə, 2016, s. 106-113).


Şəkil 1. Orxon-Yenisey əlifbasında «R» səsini bildirən işarə



Şəkil 2. Orxon-Yenisey əlifbasında qalın «K» səsini bildirən işarə, «u» və «o» saitlərindən sonra işlənir, «ok», «uk» kimi də oxunur



Şəkil 3. Orxon-Yenisey əlifbasında «T» səsini bildirən işarə


Şəkil 4. Orxon-Yenisey əlifbasında yumuşaq «K» səsini bildirən işarə, «e» saitindən sonra işlənir

Şəkil 5. Orxon-Yenisey əlifbasında yumuşaq «B» səsini bildirən işarə


Şəkil 6. Orxon-Yenisey əlifbasında «A» və «Ə» səslərini bildirən işarə


Şəkil 7. Orxon-Yenisey əlifbasında «Ş» səsini bildirən işarə


Şəkil 8. Orxon-Yenisey əlifbasında «D» səsini bildirən işarə


Şəkil 9. Orxon-Yenisey əlifbasında yumuşaq «K» səsini bildirən işarə, «ö» və «ü» saitlərdən sonra işlənir
Azərbaycan xalçalarında təkcə soy və boy damğalarına deyil, eyni zamanda, əski türk runik işarələrinə də rast gəlinməkdədir. Bu isə sözügedən işarələrin Azərbaycanda çox-çox qədim zamanlardan istifadə edildiyini göstərir.

Dilçi alim Firidun Ağasıoğlu bildirir ki, XlX əsrdən üzübəri V. Tomsen, A. Şiner, İ. A. Aris­tov, N. Q. Malitski, E. D. Polivanov, A. C. Emre, İ. A. Bat­ma­nov, A. Bek­mı­radov və bir çox başqa alimlər runik əlifbanın qə­dim türk damğa­larından yaranması fikrini bəzən güman, bəzən də qəti şəkildə söyləmiş və bir neçə örnəklə bu fikri əsas­lan­dır­maq istəmişlər. Lakin onlardan daha əvvəl damğa → əlifba xəttini türk­mən şairi Əndalip "Oğuznamə" əsərində qələmə almışdır, çünki xalq arasında qədim çağlardan yazının 24 boyun dam­ğasından törəməsi, boylara isə damğaların Oğuz xan tərəindən verilməsi inamı vardır.

Türk runik hərflərinin damğalardan törəməsi fikrinin bir çox türkoloqlar tərəfindən müdafiə edildiyini S. Klyaştornıy da təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, bu fikrin tarixi hələ qədim türk yazı­la­rı­nın tam deşifrə edilməmiş olduğu dövrə qədər uzanır. Məsələn, bu sahədə söz sahibi olan alimlərdən Q. İ. Spasski, M. A. Kasteren və Q. Vamberi hələ o dövrdə Yenisey yazılarının işarəlrinin Sibir ta­tarlarının soy damğaları ilə üst-üstə düşdüyünə diqqət çəkərək, sözü­gedən yazıların həmin damğalardan törədiyi fikrini irəli sür­müş­dülər. Onlarla həmrəy olan N. A. Aristov isə yazmışdır ki, çox-çox qədim zamanlardan mövcud olmuş soy dam­ğa­ları Orxon-Yenisey əlifbasının hərfləri qismində tətbiq olunub.

Onun bu fikrinə N. Q. Malitski də şərik çıxmışdır (Ağasıoğlu F., 2000).

Burada mövzumuz baxımından son dərəcə böyük önəm da­şımaqda olan bir məqama xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Mə­sələ burasındadır ki, bir çox nəhəng dilçi alimlər təkcə türk yazı­sı­nın deyil, ümumiyyətlə, ilk fonetik yazı işarələrinin damğa­lar­dan yarandığını və onlar üçün qaynaq rolunda isə Kür-Arz mə­də­niy­yəti dövrünə aid damğa və işarələrin çıxış etdiyini bildi­rirlər.

Nino Şanşaşvili özünün “Kür-Araz mədəniyyəti kera­mi­kasında işarə və simvollar” adlı çox dəyərli tədqiqat əsərində ya­zır ki, Kür-Araz mədəniyyətinin yayılması ilə Güney Qafqazın ən qədim əhalisinin tarixində yeni mərhələ başlanmışdır. Həmin dövrdə keramikada, necə deyərlər, “piktoqrafik” işarələrin peyda olması müəyyən sosial təkanlarla bağlı idi. Onun sözlərinə görə, “Kür-Araz mədəniyyətinin yayıldığı ərazidə naxışları ənə­nəvi olanlardan fərqlənən bir neçə qab aşkar edilib. Bu qab­la­rın naxışlarımı ritmə və elementlərin təkrarlanmasına əsaslan­mır. Görünür, bu qablar müəyyən məqsədlər üçün ha­zırlan­mışlar və üzərlərindəki işarələr də sadəcə dekorativ ma­hiyyət daşımır”.

Tədqiqatçı yazır ki, bu naxışlar üzə çıxar-çıx­maz, dər­hal alimlərin diqqətini çəkmiş və elə həmin andaca sö­zügedən damğa və işarələrin ən qədim yazı nümunəsi olduğu fikri ortaya çıx­­mışdır. Məsələn B. A. Kuftin Oznidən tapılan damğaların protoelam işarələrinə bənzədiyini dilə gətirmişdir. Q. Qobicişvili onları hett-luviya piktoqrafik yazısı ilə, boşqab üzə­rindəki yazıları isə ta­bal yazısı ilə müqayisə etmişdir. Ş. Ami­ra­nişvili Amiranis təpəsin­dən, 36 saylı qəbirdən tapılmış işarələri şumer yazısı ilə bağlamaqdadır.

Üzərində bənzər işarələr olan bir qab Urmiya gölü ya­xın­lı­ğındakı Kür-Araz mədəniyyəti dövrünə aid Yanıq Təpə adlı ya­şayış məskənindən tapılmışdır. S. Barneyinin sözlərinə görə, bu qabın üzərində cızılmış işarələr yerli tayfaların öz yazısını ya­rat­maq cəhdindən başqa bir şey deyil. Onun fikrincə, e.ə. III min­il­likdə İran yaylasında yaşayan yerli əhali yazıdan istifadə edib. Bu yazı Erkən Tunc dövrünə aid keramikada rastlanan dam­ğa­lardan təşəkkül tapıb. S. Barneyi həmin yazını Urmiya gölünə yaxın ərazidə yerləşən Təpə-Sialkdan tapılmış protoelam yazısı ilə müqayisə etmiş onların fərqli yazılar olduğunu dilə gətir­miş­dir (Tuncay B., 2015a, 68-69).

Türk-run əlif­bası­nın hərflərinin məhz lo­qo­qram (ideoqram) → fo­netik işarə istiqamə­tində təbii təkamül et­di­yini və heç də bəzi­lə­ri­nin iddia etdiyi kimi, hansısa baş­qa bir əlif­ba­dan törəmə­diyini sübut edən bir çox önəmli və təkzibedilməz dəlil var­dır. İlk öncə ondan baş­layaq ki, Orxon-Yenisey abidələrində bəzi işarələrin fonetik işarə kimi çıxış etməklə yanaşı, bəzi hallarda ideoqrafik işarə kimi çıxış etdiyi, yəni bütöv bir sözü ifadə etdiyi müşahidə edilmişdir. Türkoloq alim Yadigar Əliyev haqlı olaraq tazır ki, Orxon-Yenisey abidələrində bəzi qrafemlər piktoqrafik yazı növünün işarə-loqoqramlarını xatırladır: ↑ k (ok, ox), "yüz artuk okun urtı" (yüzdən artıq oxla vurdu). Bütöv sözü bildirən b(baş) işarəsi də hər hansı mənanın şərti işarəsini verən loqoqramlarla ma­hiy­yətcə daha yaxındır (Tuncay B., 2015a, 77-78) .

Orxon-Yenisey əlifbasının qrafemlərinin qədim türk damğalarından törədiyini elə həmin mətinlərdə həmin runik qrafemlərin məhz «tamka», yəni «damğa» kimi təqdim edilməsi sübut edir: «Yigirmi gün olurıp bu taşka kop Yolığ Tigin bitidim» (İyirmi gün oturub bu daşa bu damğanı bütünlüklə Yoluğ Tigin yazdım) (Məmmədov Y. Q., Rəcəbov Ə., 1993, s. 76, 83).

Runik işarələrin Azərbaycanda çox-çox qədim zamanlardan istifadə edildiyini Azərbaycan, o cümlədən Qərbi Azərbaycan (Ermənistan) ərazisindən tapılmış çoxsaylı runik yazı nümunələri də sübut etməkdədir. Bu baxımdan Qərbi Azərbaycanda (Zəngəzurda) yerləşən Nüvədi kəndi yaxınlığından tapılmış yazını misal çəkmək olar (Bax: Şəkil 10).


Şəkil 10. E.ə. II-I minilliklərə aid Nüvədi-Qarqadaşı yazısı
Qarqadaş yazılı abidələri ilk dəfə 1985-ci ildə Nüvədi kənd sakini Həmzə Vəli tərəfindən elm aləminə tanıdılmışdır. Konkret olaraq, runik yazıya gəlincə, o, Göytürk yazılarından, demək olar ki, heç nə ilə fərqlənmir, Diqqəti daha çox çəkən əsas fərq Qarqadaş yazısında Orxon-Yenisey abidələrində  söz ayrıcısı kimi işlənmiş qoşa nöqtədən istifadə edilməyib, əvəzində isə bəzi sözlər arasında məsafə saxlanılıb.

Təqribən e..ə. II minilliyin sonları - I minilliyin əvvəllərinə aid olan bu yazı dilçilik baxımından qədim mətnlər kateqoriyasına aid olsa da, orada anlaşilmayan bir söz və ifadə yoxdur, mətnin dili, fonetik və leksik tərkibi bütünlüklə Göytürk yazılarının dili ilə səsləşlir. Mətn belə səslənir:



ONı  UÇUK  eRiNÇ  AS  YeLiNÇ  əSRi  UDSuN  KaN  əNGRiZ  GÖÇü  BOK eRiNÇ aRZ(J)uLa BaRÇa (Önünüz uçqun olsun, yırtıcılara yem olun, bəbir qovsun, qan ağlayasınız, köçünüzə nəcis olsun, çaqqallar leşinizə toplaşsın!) (Rəhbəri M., Türkün…; Tuncay B., 2015a, 128-130).

Bu sırada elm aləmində «Manna yazısı» kimi tanınan yazını da xüsusi qeyd etmək lazımdır.

Məlum olduğu kimi, qədim Manna-Midiya ərazisindən üzərində fonetik işarəli yazılar olan bir neçə gümüş qab da tapılmışdır ki, bu yazıları Ön Asiya dillərinin heç birində oxumaq mümkün olmayıb. Mütəxəssislərin çoxu məhz bu yazıları və onların dilini midiyalılara aid edirlər (Nylander C., 1968, s. 123-127). İ. M. Dyakonov da məhz həmin yazılardan birini, daha dəqiq desək, Ziviyyədən (Zeyvədən) tapılmış və Manna dövrünə aid edilən (e.ə. lX-Vlll əsrlər) gümüş boşqabın üzərindəki kiçik bir xətt nümunəsini öz kitabına daxil etmişdir (Rəhbəri M., 2011a).

Boşqab üzərində əslində iki xətt növü vardır ki, bunlardan birincisi mənşəyi və mahiyyəti məlum olmayan heroqliflərlərdən ibarətdir və onların hansı məqsədlə çızıldığını müəyyən etmək çox çətindir. Aşağıdakı xətt isə birmənalı olaraq, fonetik yazı nümunəsidir və Yenisey yazılarından tanıdığımız türk runlarının analoqudur. Yenisey işarələrinin verdiyi səslər məlum olduğundan Manna yazısının fonetik səs düzülüşünü müəyyən etmək heç də çətin deyil. Xəttin istiqamətini müəyyənləşdirmək, onu təşkil edən kəlmələri bir-birindən ayırmaq da heç bir çətinlik törətmir. Çünki yazının müəllifi   kəlmələri bir-birindən paralel üfiqi xətlərlə ayırmış və həmin xətlərin sayını sözlərin sıra nömrəsinə uyğunlaşmışdır (Rəhbəri M., 2011b). 

Əldə olan məlumatlar bu yazı sisteminin və ənənəsinin Midiya dövründə də davam etdiyini söyləməyə əsas verir. Söhbət təqribən e.ə. VII əsrə aid olan, fəqət bəzi tədqiqatçılar tərəfindən Əhəmənilər dövrünə (e.ə. VI əsr) aid edilən, üzərindəki yazıların da guya arami əlifbası ilə aramicə yazıldığı iddia edilən iki Midiya möhüründən gedir. Bu möhürlərdən birinin, daha doğrusu onun gilbasması üzərində həkk edilmiş təsvir və 5 işarəlik qısa yazı böyük ma­raq doğurmaqdadır. Türkiyənin Kappadokiya vilayətindən tapıl­mış bu möhürdə əlindəki bıçaqla qanadlı bir mifik (demo­nik) məxluqu qətlə yetirən insan təsvir olunmuşdur. Onun başında tac olması bu şəxsin hökmdar olduğunu düşünməyə əsas verir. «Qeyd etmək lazımdır ki, bu motiv çox qədim köklərə ma­likdir və onun izlərinə qədim Şumer və Elam mədəniyyətlərində də rast gəlinməkdədir. İnsanın mifik-demonik məxluqu qətlə ye­tirməsi səhnəsi sonrakı minilliklərdə də Yaxın və Orta Şərq in­cəsənətində, o cümlədən Manna və Midiya sənət nümunələrində, eləcə də sonrakı dövrlərdə Əhə­məni incəsənətində tez-tez rast gəlinən motivlərdəndir» (Tuncay B., 2015a, s. 158).

Araşdırmalar nəticəsində belə məlum olur ki, sözügedən işarələr qədim türk işarələridir. Yəni buradakı işarələrin Orxon-Yenisey əlifbası ilə müqayisəsi buradakı ya­zı­nın əski türk yazısı olduğunu və burada sağdan sola sıra ilə “l”, “t”, “ş”, “r” və “nq” (sonor “n” // səğir “nun”) səslərini ifadə edən işarələrin qeyd edildiyini söyləməyə əsas verir. Yəni sözü­gedən işarələrin hamısı samit səslərdir. Odur ki, bu təsvir və yazının erkən Midiya, hətta Manna dövrünə, bəlkə də daha əski çağlara, yəni sait səslərin yazı sistemlərində hələ işlədilmədiyi dövrə də aid olduğunu söyləmək olar. Fikrimizcə, bu yazı e.ə. II minilliyə aiddir (Tuncay B., 2015a, s. 160-163).

II möhürün, daha dəqiq de­sək, onun gilbasmasının üzərindəki yazıdakı ilk söz sağdan sola oxuduqda “tiz”dir. Tiz “Di­vani-Lüğət”də “qala” anlamında qeyd olunub. M. Kaşğarlının yazdığına görə, təmiz türk sözü olan bu kəlmə fars dilinə ke­çə­rək, “dej” (qala) formasını almışdır. «İkinci söz “paranq” (paran) kimi oxunur. Bu kəlmə qədim türk soylarından birini ifadə edən etnonimdir, yəni qədim mən­bələrdə adı “abaren”, “barean”, “parn”, “aparn” və s. formalarda qeyd edilən “baran” (baranlu, barani) tayfasının adıdır və bu halda o, etnotoponim kimi çıxış edir.

Məlumat üçün bildirək ki, Aşşur çarı II Aşurnasirpalın kita­bəsində oğuz tayfalarından olan baranluların (baranların) adına “barean” formasında rast gəlirik. Sonrakı əsrlərə aid yazılı mən­bələrdə onlardan “abaren”, “aparn”, “parn” adları altında Alba­ni­ya sakinləri kimi söz açılmaqda, Parfiya dövlətini qurmuş Ar­saklar sülaləsinin həmin etnik qrupa aid olduğu bildirilməkdədir. Strabon da onları “parn” adı ilə Xəzərin şərqində qeyd etmişdir. XlV-XV əsrlərdə Van gölü yaxınlarında yaşamış bu xalq Azər­baycan Qaraqoyunlu dövlətinin yaranmasında yaxından iştirak etmişdir. V. Minorski və Q. Rabinota görə, bu türkmən boyunun adı yer adından, F.Sümər və İ. Artukun fikrincə isə, qədim türkcədəki “baran” (qoç) sözündən yaranmışdır.

Mövzu ilə bağlı Xalıq Koroğlu yazır: «…Başqa variantlarda olduğu kimi, Oğuzun 6 oğlu, hər oğlundan da 4 nəvəsi dünyaya gəlir. Böyük oğluna Cəmşid xan adını qoyurlar, o, Baran adlı yerdə yaşadığı üçün Qayı xan ləqəbini alır və Osmanlıların əcdadı olur. Ənvəri Oğuz eli ilə bağlı bir neçə dəfə Baran adını çəkir. Bu gün də…Van gəlünün cənubu…Daru-Baran adlanır» (Tuncay B., 2015a, s. 165-166).

Möhürdəki “paranq” (paran) kəlməsi özündən əvvəlki “tiz” (qala) sözü ilə birlikdə bu gün “Baran-qala”, “Deze-Baran”, “Ba­ran-düz”, “Qala-Maran” və s. adlarla məşhur olan bir neçə qə­dim qalanın adı ilə eyni semantik cərgədə durur, başqa sözlə, “tiz” kəlməsinin zamanla ərəbcədən alınma “qələ” (qala) sözü ilə əvəz olunmasından əvvəlki şəklini ifadə edir və etnotoponim kimi çıxış edir. «Bu tip etnotoponimlərə bu gün vaxtilə Maday (Midiya) im­pe­ratoluğuna daxil olmuş fərqli-fərqli ərazilərdə – Güney Azər­baycan, Doğu Anadolu, Xorasan, eləcə də Əfqanıstan və s. yerlərdə rast gəlinməkdədir. Bu halda söhbətin bu yer adlarının məhz han­sından getdiyini bilməsək də, dəqiq bildiyimiz odur ki, möhürdə baran tayfasının adını daşıyan hansısa bir qalanın adı həkk olunub. Ad türkcə və Orxon-Yenisey əlifbasıyla yazılıb».



Fikrimizcə, üçüncü kəlməni - sağdan sola “sy” kimi qeyd oxunan, sait səsin və ya səslərin qeyd edilmədiyi sözü “say” (hesab) və ya “söy” (söz) kimi oxumaq olar. Dördüncü söz isə “arqz” kimi yazılıb, “arqız” // “arqiz” kimi oxunur və “Divani-Lüğət”dəki “arkış” // “arqış” sözünün (karvan, elçi, xəbərçi, məktub) cüzi fərqlə başqa bir fonetik va­ri­antıdır. Üçüncü və dördüncü kəlmələrin bir neçə mənaya sahib ol­ması möhürün üzərində yazılanları və onunla nəyin təsdiq edil­diyini dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verməsə də, aşağıdakı iki versiya bizə daha ağlabatan görünür:

  1. Bu möhürlə “Baran” adlı qaladan başqa bir yerə, ya da başqa yerdən sözügedən qalaya göndərirlən və sözlü mesaj (xəbər) aparan elçilərin səlahiyyəti təsdiqlənərmiş;

  2. Bu möhürlə “Baran” adlı qalaya daxil olan karvanların mal-mülk varlığının sayma prosesindən (gömrük qeydiyya­tın­dan) keçdiyi təsdiqlənərmiş (Tuncay B., 2015a, s. 166).

Manna və Midiya dövrünə aid bu yazı ənənəsi, görünür, xristianlığın qəbuluna qədər Qafqaz Albaniyasında da davam etmişdir. Belə düşünməyə bizə Albaniyada hakimiyyətdə olmuş Aranşahlar sülaləsindən Azo adlı bir hökmdara aid olan və üzərində türkcə yazı nümunələrinə rast gəlinən sikkələr əsas verir (Bax: Şəkil 11-14).


Şəkil 11. Aranşahlar sülaləsindən Azo adlı hökmdara aid sikkələr


Şəkil 12. Aranşahlar sülaləsindən Azo adlı hökmdara aid sikkələr


Şəkil 13. Aranşahlar sülaləsindən Azo adlı hökmdara aid sikkələr

Şəkil 14. Aranşahlar sülaləsindən Azo adlı hökmdara aid sikkələr
Üzərindəki yazıların arami yazısı olduğunun iddia edilməsinə rəğmən, “Orxon-Yenisey yazıları”nın yerli variantı olduğu heç bir şübhə oyatmayan maddi mədəniyyət nümunələri içərisində eyni dövrə və eyni şəxsə aid olan, müəyyən bir qismi Azərbaycan, o cümlədən Qərbi Azərbaycan (bugünkü Ermənistan) və Gürcüstandan tapılan çox sayda gümüş sikkəyə də rast gəlinməkdədir. Söhbət elm aləmində Əhəmənilərin bəzi mənbələrə görə Kilikiya, digər mənbələrə görə isə Babil satrapı, başqa sözlə, canişini Mazaeusa (e.ə. 385-e.ə 328). aid olduğu iddia edilən müxtəlif gümüş sikkələrdən gedir (Tuncay B., 2015b).

Bu sikkələrin hamısının üz tərəfində taxtda oturan və beldən yuxarı çılpaq olan adam, qarşısında isə şahlıq quşu, sünbül və üzüm salxımı təsvir edilmiş və hamısında eyni işarələrdən ibarət eyni yazı yazılmışdır. Sözügedən sikkələrdən bəzisinin üz tərəfi digərlərinin cüzi fərqlə eyni olsa da, arxa tərəfində qədim yunan hərfləri ilə yazılmış yazılar olan sikkələrə də rast gəlinməkdədir ki, onlar haqqında bir qədər sonra danışacağıq. Bu məsələ tədqiqatımız baxımından olduqca böyük önəm daşıyır. Çünki ortada bilinqva var və bu da oxunuşun dəqiqliyini təmin etmək baxımından çox önəmlidir (Tuncay B., 2015b).

Sikkələrin üzərindəki yazıların işarələrinin “Orxon-Yenisey əlifbası”nın işarələri ilə müqayisəsi  onların əski türk-run hərfləri ilə yazıldığına heç bir şübhə yeri qoymur. Yazıları bu hərflərlə sağdan sola oxuduqda onların üz tərəflərində “SULTRS”, arxa tərəflərində isə “ZSRNq” yazıldığı görünür. 

Bu yazılar daha öncə oxunuşunu gerçəkləşdirdiyimiz Manna-Midiya yazılarını xatırlatdığı üçün həm sikkələrin, həm də yazıların Midiya dövrünə aid ola biləcəyini ehtimal etməyə əsas yaradırdı. Çünki, qəbul olunmuş fikrə görə, pul tədavülünün və ilk sikkələrin tarixi e.ə. 685-ci ildən başlayır və onun əsasını Lidiya kralı Ardis qoymuşdur. Bu isə Midiyanın mövcud olduğu dövrlə üst-üstə düşür. Üstəlik də tarixi mənbələrdən Midiya və Lidiyanın qonşu olduqları, onları Qalis (Qızıl İrmaq) çayının ayırdığı və bu iki ölkə arasında müharibələr olduğu məlumdur. Deməli, Midiyada da puldan, daha dəqiq desək, sikkələrdən istifadə edilə bilərdi.

Daha öncə oxuduğumuz gilbasmalar üzərindəki yazılarda olduğu kimi bu yazılarda da, “u” saiti istisna edilməklə, yalnız saimit səslər qeyd edilmiş, sözlər bitişik yazılmışdır. Sikkələrin üz tərəfində yer alan yazı (SULTRS), saitlər artırılarsa, fikrimizcə, “SU” (ordu, qoşun) və “(i)LT(e // ə)R(i)S”, yəni “İltəris” sözlərindən ibarətdir.

Məlum olduğu kimi, “İltəris” kəlməsi əski türk mətnlərində həm şəxs adı, həm də “el qurtaran” (eli xilas edən) mənasını verən kəlmədir. Məsələn, Bigə xaqanın atasının adının İltəris olduğu məlumdur. Ola bilsin ki, burada kəlmə məhz antroponim kimi işlənib və hansısa yerli hökmdarın adıdır. Amma o da ola bilər ki, kəlmə “el qurtaran” (xilaskar) anlamında işlənib. Bu halda həmin kəlmə özündən əvvəlki “su” (qoşun) sözü ilə birlikdə “eli qurtaran qoşun” mənasını verəcəkdir (16).

“ZSRNq” formasında olan yazıdakı ilk hərf (sağdakı) sikkələrdən bəzisinin üz qabığındakı taxtda oturmuş şəxsin taxtının altında tək işarə şəklində təkrarlanır. Bu da bizə həmin işarənin taxtda əyləşmiş şəxsin adının göstərcisi olduğunu düşünməyə əsas verir. Belə isə, arxa üzdəki “ZSRNq” kəıməsinin “Z” (şəxs adı) və “SRNq” hissələrindən ibarət iki sözə ayırmaq lazım gələcək.

Öncə addan başlayaq. Bir samit səslə yazılmış bu şəxs adına çatışmayan saitləri əlavə etməklə onu rekonstruksiyaya çalışsaq, qədim Manna şahlarından olmuş Azanın adına bənzər bir ad ortaya çıxmış olacaq. İkinci kəlməyə – “SRNq” kəlməsinə gəlincə, onun sonundkı “Nq” (səğir nun) qarışıq səsini yiyəlik hal şəkilçisi kimi, yəni “(ı)Nq” kimi  qəbul etsək, o zaman məntiq kəlmənin kökünü “sar” (qədim Aşşur dilində “çar”, padşah”) kimi oxumağı tələb edir. Belə isə, sikkələrin arxa tərəfində “Aza sarınq”, yəni “Aza padşahın” (hökmdar Azaya məxsus) sözləri yazılıb. Bunun məhz belə olduğunu bəzi sikkələrin ön tərəfindəki yunan hərfləri də tam təsdiqləyir. Orada qədim yunan hərfləri ilə şaquli formada (yuxarıdan aşağıya) iki dəfə təkrarlanan “Azo” (“Aza” şəxs adının başqa bir fonetik variantı) və üfiqi formada “Aka” (türkcə “ağa”) yazılıb (Manna və Midiya dövrünə aid bu yazı ənənəsi, görünür, xristianlığın qəbuluna qədər Qafqaz Albaniyasında da davam etmişdir. Belə düşünməyə bizə Albaniyada hakimiyyətdə olmuş Aranşahlar sülaləsindən Azo adlı bir hökmdara aid olan və üzərində türkcə yazı nümunələrinə rast gəlinən sikkələr əsas verir (Bax: Şəkil 14).

Oxuduğumuz yazıları birləşdirsək, söhbətin Aza (Azo) padşahın xilaskar ordusundan getdiyini düşünə bilərik. Bu adın etimologiyasından söz açan Q. Qeybullayev bu adı türkmənşəli sayaraq, erkən orta əsrlərdə xakasların  xaqanı Ajonun, uyğur xaqanlarından Açonun adları ilə müqayisə etmişdir. Müqayisəyə çəkilən “Ajo” və “Aco” adlarının sonunun eynən yunan yazısında olduğu kimi “o” ilə bitmiş olması, adın əslində “Aza” deyil, “Azo” şəklində olduğunu söyləməyə tam əsas verir (Tuncay B., 2015b).

Yunan əlifbasının bölgəmizə Makedoniyalı İskəndərdən sonra, yəni e.ə. IV əsrdə yol tapdığı məlumdur. Yazılarından birinin yunanca olduğu bilinqvalar da məhz həmin dövrdən geniş yayılmağa başlamışdır. Deməli, sikkələrdə adı keçən çar Azo Ağa (Aka) e.ə. IV əsrdən öncə yaşamış olmamalı idi. O zaman ortaya sual çıxır: Azo kimdir?

Sualın cavabını XI əsr gürcü salnaməsi “Kartlis Tsxovreba”da tapırıq. İ. Cəfərsoy həmin əsərə istinadən yazır ki, “Aran  həm ölkənin (Albaniyanın – B. T.), həm də ölkənin hakim nəslinin adıdır. Həmin nəslin böyük qanadları Albaniyanı, kiçik qanadları İberiyanı idarə edirdi. İberiyanın ilk çarı Aran nəslindən Azon olmuşdur. O, eradan qabaq IV əsrin sonlarında makedoniyalıların vassalı kimi İberiyanı idarə etmişdir. Sasanilərin zamanında İberiya Aran hakimi tərəfindən idarə olunurdu. İberiya çarı Vaxtanq Qorq Aslan (446-499) Aran hakiminin bacısı oğlu idi O Qorq Aslan ki, onu Mari Brosse və İ. O. Senkovski hansısa türk tayfasının başçısı adlandırırlar” (Cəfərsoy İ., 2014).

İlhami Cəfərsoy kitabının başqa yerində isə bunları yazır: ““Kartlis tsxovreba”da göstərilir ki, Aran Kartvellərin çarı idi. Aranın oğlu Azon Makedoniyalı İskəndərin vassalı kimi Metexdə çar oldu və İberiyanı 24 il idarə etdi. Azonın ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Parnauz (Farnavaz) Aran nəslinin Metexdəki bütlərini sındırmadı. Öz bütlərinin yanında Aran nəslinin bütlərini saxladı” (Cəfərsoy İ., 2014).

Amma bir məsələ var ki, İber hökmdarları arasında Azo adında birisi olmayıb. “Kartlis tsxovreba”da sadəcə bildirilir ki, bugünkü Gürcüstanın önəmli bir hissəsi Azoya tabe olub. Azonun haranın çarı olduğunu isə biz sikkələrin birinin üzərində yazılmış başqa bir yazıdan öyrənirik (Tuncay B., 2015b).

Bu sikkənin ikinci üzündə “Orxon-Yenisey” əlifbası ilə yazılmış aşağıdakı mətndə bunları oxuyuruq:  ZSRNg SNg ULU SR SKRNg P LT LR (Transkripsiya M. Rəhbəriyə aiddir).

Çatışmayan saitləri əlavə edib, mətni kəlmələrə ayırdıqda isə belə bir yazı alınır: aZo SaRıNg (Azo padşahın)   SiNgi (süngü, söngü-ölçü vahidi)    ULU   SaRı (ulu padşahı)    SaKaRıNg (sakar türkmən boylarından birinin adıdır)   aPa (böyük ?)   aLTı   LıRə.

Beləliklə, Azo türkmənlərin sakar boyuna aid olmuş. Hakimi olduğu ölkə də bu soyun adı ilə Sakar adlanmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, qədim Urartu mənbələrində Mannanın böyük əyalətlərindən biri Saqarta kimi qeyd edilib. Aşşur mənbələrində adı Zikertu kimi keçən həmin əyalətin paytaxtının Parta (Bərdə) olduğu bildirilir (Tuncay B., 2015b).

Dövrümüzədək Parfiya Arşaklarına (Арсакиды; Луконин В. Г., 1987, с. 241) aid edilən çox sayda sikkə də yetişmişdir (Bax: Şəkil 15, 16). Onlardan birinin I Arşaka aid olduğu söylənilir. Bunun da səbəbi həmin sikkənin üzərində yunan hərfləri ilə «Arsak» yazılmış olmasıdır. Əski yunan dilində «ş» səsi olmadığından onu «s» hərfi ilə yazardılar. Odur ki, sikkədə «Arşak» əvəzinə «Arsak» yazılmışdır. Lakin sikkənin arxa tərəfində taxtda oturan və əlində qədim yay tutan şahın sol tərəfində başqa yazı da var. Bu yazının guya arami hərfləri ilə yazıldığı, mənasının anlaşılmadığı söylənilir. Əsil məsələ də elə bundadır.


Şəkil 15. II Arşak ləqəbini daşıyan Parfiya hökmdarı I Tiridada aid sikkə

Şəkil 16. Arsaklar sülaləsindən Anaka aid sikkə
Məsələ burasındadır ki, sol tərəfdəki yazılar arami yazısı yox, türk yazısıdır. Yazı elm aləmində «Orxon-Yenisey əlifbası» və ya «türk runik işarələri» adları ilə tanınan hərflərlə yazılıb və orada yazılanlar sikkənin I Arşaka deyil, onun oğlu Tiridada aid olduğunu göstərir.

Burada «TRTT» yazıldığı anlaşılır. Buradakı birinci «T» qalın, üç və dördüncü yerlərdə gələn «T»-lər isə incə «T» hərfləri ilə yazılıb. Saitlər isə göstərilməyib. Çatışmayan «i» və «a» saitlərini yerinə qoyduqda adın yunan mənbələrində «Tiridad», erməni və alban mənbələrində isə «Trdat» (Афиней, кн. 4, 38, 153а) kimi qeyd ediləm «TiRiTaT» olduğunu söyləyə bilərik. Deməli, sözügedən sikkə I Arşaka deyil, onun oğlu, II Arşak ləqəbli I Tiridada aiddir.

Sikkənin arxa tərəfindəki şəkildə taxtda oturmuş I Titidadın əlində yay tutması da çox maraqlıdır. Məsələ burasındadır ki, əski türklərdə yay hakimiyyət rəmzi idi (Bax: Şəkil 15).

Qeyd etmək lazımdır ki, Türk tarixinin ən böyük sülalərindən biri də elm aləmində “Parfiya (Parta) Arşakları” adı ilə məşhur olan (Дибвойз Н. К., 2008), fəqət elmi ədəbiyyatda adları daha çox yanlış olaraq “iranlı” kimi hallandırılan sülalə olub. Bu yanlışlıq bəzi elm adamlarının iskitləri irandilli hesab etməsindən qaynaqlanmaqdadır. Fəqət iskitlərin türklüyü məsələsi o qədər açıq-aşkardır ki, bu barədə artıq söz demək, nəyi isə sübut etməyə çalışmaq belə əbəsdir.

Parfiya Arşakları barədə Strabonun yazdıqlarından belə aydın olur ki, tarixçinin yaşadığı dövrdə bu sülalənin hakim olduğu torpaqlar öz böyüklüyünə görə dövrün ən böyük ərazilərindən biri hesab olunurmuş: «Hazırda onlar elə böyük bir ölkəyə və o qədər çox sayda xalqlra hakimdirlər ki, öz dövlətlərinin qüdrətinə görə romalılarla rəqabət aparırlar. Bunun səbəbi onların barbar və iskitlərinkinə oxşar həyat tərzi və adətləri, hər şeydən öncə isə hərbi uğurları ilə bağlıdır» (Страбон, кн 11, гл. 13-8).

Pompey Troq isə onları belə xarakterizə etmişdir: «Bütün dünyanı... özləri və romalılar arasında bölüşdürən Parfiyalılar hazırda Şərqin hakimidirlər» (Марк Юниан Юстин, 41, 4).

Sülalə öz adını I Cəsur Arşakdan alır. O, əslən iskitlərin parn // aparn (barani // baranlu) boyunun daq (təkə) soyundan idi (Дибвойз Н. К., 2008, с. 816). Bu boy iskitlər (türklər) arasında çıxan qarşıdurmalar zamanı köç etməyə, Van gölü ətrafındakı doğma torpaqlarını tərk edərək, Xəzərin şərqindəki torpaqlara, daha dəqiq desək, bu günkü Türkmənistan ərazisinə yerləşməyə məcbur olmuşdular. Qaçqın olduqları üçün onlara “bardıq” (əski türk dilində “köçkün”) deyirdilər. Yunanlar bu sözü “part” kimi tələffüz edir və ölkələrini də “Part ölkəsi” və ya “Partlar ölkəsi” adlandırırdılar. “Part” ifadəsi rus elmi ədəbiyyatında “Parfiya” kimi tələffüz edilir və yazılır. Azərbaycan elmi ədəbiyyatına da bu şəkildə daxil olmuşdur.

Makedoniyalı İskəndərin dövründə onun imperatorluğuna daxil olan Parfiya sonralar Selevkilərin hakimiyyəti altına keçmişdir. E.ə. III əsrdə Selevkilərin hakimiyyətinin zəifləməsindən istifadə edən I Cəsur Arşak e.ə. 230-227-ci illərdə Selevkilərə qarşı savaşaraq, e.ə. 246-cı ildə Parfiyanı yunan işğalından azad etməyi və sonrakı illərdə öz ölkəsinin sərhədlərini Selevkilərin ətraf torpaqları hesabına genişləndirməyi bacardı (Дибвойз Н. К., 2008, с. 816).

I Arşakdan sonra hakimiyyətə keçən və II Arşak ləqəbini qəbul edən oğlu I Tiridat Gürganı ələ keçirərək Parfiya dövlətinə qatdı (Страбон, кн 11, гл. 13-8).

E. ə. 171-ci ildə taxta çıxan Prfiya hökmdarı I Mitridat anasının fars-Əhəməni soyundan olmasından istifadə edərək, əski Midiya və Fars ərazilərinə iddia etməyə başladı və e.ə 150-147-ci illər arasında, yəni çox qısa bir zamanda bugünkü İranın bütününü, eləcə də Anadolunun şərqini, İraq və Suriyanın şimalını, Güney Qafqazı Selevkilərdən azad edərək Parfiya dövlətinə qatdı və keçmiş Midiyanın paytaxtı olmuş Həmədan şəhərini özünə paytaxt seçdi. Beləcə Azərbaycan Böyük Part İmperatorluğunun mərkəzi əyaləti halına gəldi. İmperatorluq adı çəkilən ərazilərdən başqa Əfqanıstan və Hindistanın şimalını da əhatə edirdi. Türkmənistan və Özbəkistan əraziləri də həmin dövlətin tərkibində idi (Страбон, кн 16, гл. 1-18).

Parfiyalılara aid olan, üzərindəki türkcə yazılar yanlış olaraq, arami yazısı hesab edilən, bu üzdən də Sasanilərə aid edilən başqa bir sikkə mövzumuz baxımından daha böyük önəm kəsb edir. Çünki onun arxa tərəfində əski türk hərfləri ilə yazılmış 4 yazı vardır. Bunlardan 3-ü şaquli istiqamətdə, biri isə üfiqi istiqamətdə yazılmışdır (Bax: Şəkil 16).

Şaquli yazıları sağdan sola və yuxarıdan aşağı oxuduqda, aşağıdakı hərflərin yazıldığını görürürük:

PRT

SR

NK



Birinci sikkədə olduğu kimi burada da saitlər qeyd edilməyib. Yazıları oxuyan və transkripsiyasını tərtib edən Mənsur Rəhbəri 1-ci sözə «a» saitini artıraraq onu «PaRT» (Parfiya) kimi, ikinciyə də eyni saiti artıraraq onu «SaR» (çar) kimi bərpa etmişdir. İlk hərfi sonor «N» (Nq), ikincisi isə «K» kimi oxunan hərflərə tərəfimizdən eyni sait əlavə edilərk, söz «aNaK» (Anak) kimi bərpa edilmişdir.

Şaquli istiqamətdə yazılmış yazının (sağdan sola) isə ilk 3 hərfini aydın sezmək olur: PRT… Yəni bu halda da Part (Parfiya) dövlətinin adı diqqət çəıkir.

Tarixi mənbələrin heç birində Anak adlı Parfiya şahından söhbət açılmasa da, Arşaklar sülaləsindən bu adda adamın olduğu məlumdur. Onun 258-ci ildə aramilər ölkəsində (Armeniyada) hakimiyyətdə olan əmisi oğlu Xosrova Sasani şahı I Şapurun təhriki ilə Albaniyanın Uti vilayətində, daha dəqiq desək, Bərdədə sui-qəsd təşkil etdiyi, bir müddət sonra isə Xosrovun tərəfdarları tərəfindən ailə üzvləri ilə birlikdə öldürüldüyü məlumdur. O da məlumdur ki, Anakın tərəfdarları onun sağ qalan övladlarından Qriqorini (Müqəddəs Georgi) Qeysəriyyəyə, digər oğlu Sureni isə xalasının - qaytaq hakimi Cavanşirin arvadının yanına göndərmişdilər. Sonralar Suren Dərbənddə hakimiyyətə yiyələnərək, Albaniyanı düz 39 il idarə etmişdir.

Mənbələrdə Anakın taxt-taca sahib olduğu barədə bir söz deyilməsə də, görünür, o bir müddət Sasanilərin yardımı ilə hakimiyyəti əlində saxlamağı və hətta öz adından pul da kəsdirməyi bacarmışdır.

Sikkənin üzərində Həmədandakı məşhur Midiya sarayının və üzərindəki 3 buynuz rəsminin çəkilmiş olması da çox böyük maraq doğurur. Sikkəni Sasanilərə aid edən bəzi mütəxəssislər təsvirdəkinin guya atəşgədə, buynuzu xatırladan üç qoşa çıxıntının da guya alov dilimləri olduğunu iddia edirlər. Fəqət dövrümüzədək Həmədan sarayının bir Aşşur kitabəsi sayəsində yetişmiş rəsmi bu versiyanı heçə endirir (Bax: Şəkil 17).

Şəkil 17. Həmədan sarayının Aşşur kitabəsindəki rəsmi əsasında rəngli rekonstruksiyası


Şəkil 18 a. Güney Azərbaycandan tapılan və üzərində Parfiya sikkəsindəki bayrağın eynisi təsvir edilmiş sənət nümunəsi (e.ə IX-VIII əsrlər)



Şəkil 18 b. Üzərində Parfiya sikkəsindəki bayrağın eynisi olan Naxçıvan xalçası. Qaşqay türklərinin ənənvi etnoqrafik bayrağı


Şəkil 18 c. Güney Azərbaycandan tapılan və üzərində Parfiya sikkəsindəki bayrağın eynisi təsvir edilmiş sənət nümunəsinin (e.ə IX-VIII əsrlər) üzərindəki təsvirin naxışa çevrilmiş forması

Sikkədəki rəsmdə diqqət çəkən bir məqam da orada bayraq rəsminin olmasıdır. Bu tip bayraqlara Güney Azərbaycandan tapılan və Londondakı Sorbi hərracının kataloqlarına düşən sənət nümunələri üzərindəki rəsmlərdə (Bax: Şəkil 18 a), eləcə də xalça naxışlarımızda da rast gəlmək olar. Eyni bayraqlar bu günə kimi qaşqay türkləri arasında yaşamını sürdürməkdədir (Bax: Şəkil 18 b).

Maraqlıdır ki, Güney Azərbaycandan tapılan və üzərində Parfiya sikkəsindəki bayrağın eynisi təsvir edilmiş sənət nümunəsindəki (e.ə IX-VIII əsrlər) təsvirin naxışa mevrilmiş bir qədər başqa formasını bir Azərbaycan xalçasında da müşahidə etmək mümkündür. Buradakı bayraq formasını bir qədər dəyişmiş şəkildədir ki (Bax: Şəkil 18 c), bu da toxuma texnologiyasından qaynaqlanır.

Məlumat üçün bildirək ki, dövrümüzədək Göytürklər dövrünə aid çox sayda sikkə yetişmişdir ki, onların üzərindəki damğalar, eləcə də bəzilərindəki yazılar xüsusi diqqət çəkir (Gaybullah Babayar, 2007).

Bütün bu deyilənləri ümumiləşdirərək əminliklə deyə bilərik ki, ilk başda bir sözü ifadə edən damğaların sonrakı mərhələdə iki fərqli istiqamətdə təkamülü olmuşdur: 1) naxışa çevrilmişlər; 2) fonetik işarə rolunda çıxış etmişlər.

Xalçalarda bunlardan birinci, sikkələrin üzərlərindəki yazılarda, eləcə də digər epiqrafik abidələrdə isə ikinci istiqaməti müşahidə edirik. Onu da tam əminliklə söyləmək olar ki, naxışlar mənalarının hələ tam unudulmadığı ilkin mərhələlərdə özünün ideoqram-loqoqram xarakterini saxlamaqda və müəyyən bir kəlməni ifadə etməkdə idi. Bu baxımdan «Baftaçı şah» Abbas nağılında söylənilənlər deyilənləri təsdiq etmək üçün ən gözəl sübutdur.

Sözügedən nağılın süjetinin bir hissəsini aşiq olduğu qızın tələbi ilə Şah Abbasın baftaçılıq sənətini öytənməsi, sonra dara düşməsi, toxuduğu baftaya vurduğu naxışla dara düşməsi barədə xəbər çatdırması təşkil edir:

«…Şah Abbasın əlacı kəsildi, oturdu bunlarnan bir yerdə. Zindan görməyən adamın dünya başına dar gəlir. Bu dəmdə aşpaz qapını açıb, əlində bıçaq içəri girdi. Yapışıb Şah Abbasın yaxasından istədi ki, başını kəsə. Şah Abbas dedi:

– Əl saxla. Sən bu adamları kəsib neyləyirsən?

Aşpaz dedi:

– Kəsib pul qazanıram.

Şah Abbas dedi:

– Gəl, mən sənə gündə yüz tümən qazanc verim, sən bu adamları kəsmə.

Aşpaz dedi:

– Hardan verəcəksən?

Şah Abbas dedi:

– Mənə bir az sap ver, bafta toxuyum, apar ver Şah Abbasa. O sənə üç yüz tümən versin.

Aşpaz dedi:

– Razıyam, amma sözün yalan çıxsa, atanı yandıracağam.

Aşpaz tez bafta sapının tədarükünü gördü. Çoxlu sap gətirib Şah Abbasa verdi. Şah Abbas başladı bafta toxumağa. O elə naxışlar açdı ki, nə təhər. Baftanı verib aşpaza dedi:

– Apararsan bu baftanı verərsən vəzirə. O sənə pul verər.

Aşpaz baftanı alıb, özünü yetirdi paytaxda. Eşit vəzir Allahverdi xannan Banıdan.

Neçə gün idi ki Şah Abbas getmişdi, heç bir xəbər yox idi, vəzir çox nigarandı. Banı xanım da durub gəlmişdi vəzirin yanına, oturub Şah Abbasın yolunu gözləyirdi.

Bu dəmdə adam gəlib xəbər verdi ki, bir nəfər Şiraz şəhərindən gəlib, vəziri görmək istəyir. Vəzir dedi:

– Buraxın gəlsin. Allah eləsin ki, Şah Abbasdan xəbər gətirsin. Bu dəmdə aşpaz girdi içəri, vəzirin qabağında ikiqat olub, baftanı uzatdı vəzirə dedi:

– Bunu Şiraz şəhərindən bir dərviş gətiribdi.

Vəzir Allahverdi xan baftanı alıb uzatdı Banıya. Qız baxıb gördü ki, Şah Abbas bu baftaya darlıq naxışını vurub, dedi:

– Şah Abbas dardadı.

Vəzir Allahverdi xan tez aşpazı tutub, əl-qolunu bağlayıb dedi:

– Bu saat məni gərək dərvişin yanına aparasan.

Vəzir qoşun götürüb, aşpazı saldı qabağına, Banı xanım da qoşuldu bunlara. Birbaş gedib çıxdılar Şiraz şəhərinə. Aşpaz əlacı kəsilib, Şah Abbasın yerini göstərdi. Şah Abbas oturmuşdu, bir də gördü ki, qoşun töküldü içəri. Tez durub başına gələni vəzir Allahverdi xana danışdı. Əmr verdi aşpazın boynunu vurdular.



Şah Abbas gəlib çıxdı vilayətinə, təzədən toy vurdurub, şəhərdə şadlıq elədi…» (Baftaçı Şah Abbas).

Qaynaqça

  1. Ağasıoğlu F. Azər xalqı. Seçmə yazılar. Bakı, Çaşıoğlu, 2000. 320 s.

  2. Baftaçı Şah Abbas // Vikimənbə (https://az.wikisource.org/wiki/Bafta% C3%A7% C4%B1_%C5%9Eah_Abbas).

  3. Cəfərsoy İ. İber və Hay folklorunda türk mifik təfəkkürünün izləri”. Bakı, 2014.

  4. Gaybullah Babayar. Köktürk Kağanlığı Sikkeleri Kataloğu. The Catalogue of the Coins of Turkic Qaghanate. Ankara, Tika, 2007.

  5. Məmmədov Y. Q., Rəcəbov Ə. Orxon-Yenisey abidələri. Bakı, 1993.

  6. Muscarella O. W. The Chronology and Culture of Se Girdan: Phase III // Ancient Civilizations from Scythia to Siberia. V. 9. 2003, № 1, 2.

  7. Müseyibli N. Soyuqbulaq kurqanlarının qazıntıları // Azərbaycan arxeologiyası və etnoqrafiyası, № 1, Bakı, 2010.

  8. Nylander C. Assiria grammata. Bemarke on the mistokies. “Opescula Altenasia”, vol. 8, 1968, p. 119-136.

  9. Rəhbəri M. 2800 il öncəyə aid yazı nümunəsi (l hissə). “Olaylar” qəzeti, № 203 (2903), 26 noyabr 2011a.

  10. Rəhbəri M. 2800 il öncəyə aid yazı nümunəsi (ll hissə). “Olaylar” qəzeti, № 204 (2904), 29 noyabr 2011b.

  11. Rəhbəri M. Türkün oxunmamış bəlgələri : Nüvədi - Qarqadaşı kitabəsi (https://bextiyartuncay.wordpress.com/2012/03/15/turkun-oxunmamis-b%C9%99lg%C9%99l%C9%99ri-nuv%C9%99di-qarqadasi-kitab%C9%99si/).

  12. Tuncay B. Azərbaycanın Eneolit dövrü əhalisinin mifik təsəvvürləri və folklor yaradıcılığı. AMEA Folklor İnsti­tu­tu, "Dədə Qorqud" jurnalı, 2011, № 2, s. 81-93.

  13. Tuncay B. Azərbaycan türklərinin islamaqədərki dili və ədəbiy­yati (şifahi və yazili ədəbi nümunələr əsasında), Bakı, Elm və təhsil, 2015a, 288 səh.

  14. Tuncay B. Xalçalarda mövcud olan sirli aləm. “Cümhuriyyət”, 7 oktyabr, 2015b.

  15. Yengi Ögə. Xalça naxışlarında yaşayan ulu tariximiz // Azərbaycan xalçaları. Cild 6, № 21, 2016, s. 106-113.

  16. Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь.— М.: «Мысль», 1998.— 334 с.Аорсы; Смирнов К. Ф., Савроматы, М., // Большая советская энциклопедия, 1964.

  17. Арсакиды // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.).  СПб., 1890—1907.

  18. Афиней. Пир мудрецов.

  19. Дибвойз Н. К. Политическая история Парфии / Пер. с англ., науч. ред. и библиографич. приложение В. П. Никонова. СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2008.  816 с.

  20. Луконин В. Г. Древний и раннесредневековый Иран. М.: «Наука», 1987. 295 с. 

  21. Марк Юниан Юстин. Эпитома сочинения Помпея Трога.

  22. Мунчаев Р. М. Майкопская культура. Археология, ч.2. Эпоха бронзы Северного Кавказа. Москва, 1994.

  23. Мунчаев Р. М., Нечитайло А. Л, Комплексы майкопской культуры в Уст – Джегутинском могильнике // СА, № 3, 1966.

  24. Страбон. География.

  25. Трифонов В.А. Курганы майкопского типа в северо-западном Иране // Судбьа ученого. К 100 – летию со дня рождения В. А. Латынина. С.-Петербург, 2000.



Yüklə 2,96 Mb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə