Sonli ifodlar va ularni hisoblash reja: «Boshlang’ich sinf o’quvchilarini sonli ifodalar ustida ishlashga o’rgatish metodlari»



Yüklə 37,99 Kb.
səhifə1/5
tarix31.05.2022
ölçüsü37,99 Kb.
#88422
  1   2   3   4   5
Сонли ифода Мустақил иш
Flowers, мустақил иш, Yig

SONLI IFODLAR VA ULARNI HISOBLASH
REJA:
1.«Boshlang’ich sinf o’quvchilarini sonli ifodalar ustida ishlashga o’rgatish metodlari»
2. O'zgaruvchili ifodalar umumiy tushunchasi
3. Sonli ifodalar va ularni taqqoslashni o’rgatish metodikasi

1.«Boshlang’ich sinf o’quvchilarini sonli ifodalar ustida ishlashga o’rgatish metodlari»
Tartib munosabatiga asosiy misol qilib haqiqiy sonlar to'plamidagi «kichik» munosabati olinadi, bu munosabat (<) kabi belgilanadi. Bu munosabat qat'iy chiziqli tartib munosabati ekanligini, ya'ni bu munosabat nosimmetrik va tranzitiv ekanligini, shu bilan birga har qanday ikkita turli haqiqiy x va у sonlar uchun x < у yoki у < x munosabatlardan faqat va faqat bittasi bajarilishini isbotlash mumkin. So'ngra у - x > 0 bo'lgan holdagina x bo'lishini isbotlash mumkin. Bunda a > 0 va b > 0 lardan a + b > 0 va ab> 0 tengsizliklar kelib chiqadi.
Sonli tengsizliklarning qaralgan xossalaridan uning qolgan hamma xossalarini chiqarish mumkin.
1°. x tengsizlikning ikkala qismiga bir xil sonni qo'shish bilan x munosabat o'zgarmaydi (bu xossa qo'shishga nisbatan tartib munosabatining monotonligidir). Boshqacha aytganda, agar x< y bo'lsa, har qanday a son uchun x + a < у + a tengsizlik bajariladi.
Haqiqatan, x < у dan у — x > 0 kelib chiqadi. Ammo (y + a) — (x + a) = y — x > 0, shuning uchun
x + a < у + a
x - a = x + (-а), у - a = y+ (-a) bo'lgani uchun x < у dan x - a < у - a kelib chiqadi.
2°. Agar x < у va a < b bo'lsa, x + a < у + a bo'ladi.
Haqiqatan, u holda у - x> 0 va b - a > 0, shuning uchun (y+b) -(x+ a)=(y-x) + (b- a)> 0.
3°. x < у tengsizlikning ikkala qismini bir xil musbat songa ko'paytirish bilan x ya'ni x va a > о dan ax< a tengsizlik kelib chiqadi.
Haqiqatan, x < у dan e - x > 0 kelib chiqadi. Ikkita musbat sonning ko'paytmasi musbat bo'lgani uchun a(y - x) > 0 bo'ladi. A(yx) = ayax bo'lgani uchun ax

  • ay tengsizlik kelib chiqadi.

4°. Agar x1 y1 a1 bmusbat sonlar bo 'Isa, x < у va a < b tengsizJiklardan ax < by tengsizlik kelib chiqadi.
Haqiqatan, x < у va a ning musbatligidan ax ning musbatligidan ay < by kelib chiqadi. U holda tengsizlik munosabati tranzitiv bo’lgani uchun ax < ay va ax
у > x tengsizlik x < у tengsizlikka ekvivalent. Ikkala tengsizlik bir vaqtning o'zida rost yoki yolg'on. Tengsizlikning < va > belgilari (ishoralari) o'zaro teskaridir.
5°. Tengsizlikdagi sonning ishorasi o'zgarishi bilan bu tengsizlik teskari ma'nodagi tengsizlikka almashadi: agar x —x > —y bo ’ladi.
Haqiqatan, x < у tengsizlik у — x > 0 ekani anglatadi. Ammo у - x = (-x) - (y), shuning uchun (-x) - (-y) > 0, ya'ni —y <x bo'ladi.
6°. Tengsizlikning ikkala qismini manfiy songa ko'paytirish bilan tengsizlik ishorasi (belgisi) teskari ma 'nodagi ishoraga (belgiga) almashinadi: agar x < у va a manfiy bo 'lsa, ax> ay bo 'ladi.
Haqiqatan, a manfiy songa ko'paytirishni | a| musbat songa ko'paytirish bilan (bunda tengsizlik belgisi saqlanadi) va (—1) ga ko'paytirish bilan almashtirish mumkin, bunda bu belgi teskari ma'nodagi belgiga almashadi.
7°. x < у va x > у munosabatlar bilan bir qatorda x < у va x > у munosabatlar qaraladi. x < у tengsizlik x < у va x = у tengsizliklarning dizyunksiyasidir va shuning uchun ulardan bittasi rost bo'lsa, x < у rost bo'ladi. Masalan, 4 < 10 rost, chunki 4 < 10 rostdir. Xuddi shuningdek, 4 < 4 tengsizlik yolg’on, chunki 4 = 4 rostdir. 4 < 3 tengsizlik yolg'ondir, chunki 4 <3 va 4 = 3 laming ikkalasi yolg'on.
x < у < z qo'sh tengsizlik x < у va у < z tengsizliklarning konyunksiyasidir, tengsizliklarning ikkalasi rost bo'lsa, qo'sh tengsizlik ham rost bo'ladi. Masalan, 4

  • x < 10 qo'sh 'tengsizlik rostdir, chunki 4 < 8 va 8 < 10 tengsizliklarning ikkalasi ham rost; 4 < 10 < 8 qo'sh tengsizlik esa yolg'on, chunki 4 < 10 tengsizlik rost bo'lsa ham tengsizlik yolg'ondir.

Ikkita sonli ifoda A va В berilgan bo'lsin. Bu ifodalardan A = В tenglik va A > B, A< В va shunga o'xshash tengsizliklarni tuzishimiz mumkin. Bu tenglik va tengsizliklar jumlalar bo'lib, ular rost yoki yolg'on bo'lishi mumkin. A va В ifodalar bir xil sonli qiymatga ega bo'lsa, A = В rost hisoblanadi. Masalan, 2 + 7 = 3 • 3 tenglik rost, chunki bu tenglikning chap va o'ng qismlari 9 ga teng. 7 + 5 = 4

  • 5 tenglik esa yolg'on, chunki uning chap qismi 12 ga, o'ng qismi 20 ga teng. 6 : (2 - 2) = 5 tenglik ham yolg'on, chunki 6 : (2 - 2) ifoda sonli qiymatga ega emas.

Shuni eslatib o'tamizki, agar faqat natural sonlar to'plamini qarasak, 4-8+ 10 = 2-3 tenglik yolg'on, chunki N to'plamda 4-8 ifodaning qiymati aniq emas. Biroq natural sonlar to'plamini kengaytirib va manfiy sonlarni kiritgandan keyin bu tenglik rost bo'ladi, chunki uning ikkalasi qiymati 6 ga teng.
Sonli ifodalarning tenglik munosabati refleksivUk, simmetfiklik va tranizitivlik xossalariga esa, ya'ni bu munosabat ekvivalent munosabatdir. Shuning uchun barcha sonli ifodalar to'plami ekvivalentlik guruhlariga bo'linadi, bu guruhlarga bir xil qiymatga ega bo'lgan ifodalar kiradi. Masalan, bitta ekvivalentlik guruhiga 5 + 1, 9 - 3, 2 • 3, 12 : 2 va boshqa ifodalar (ulardan har birining qiymati 6 ga teng) kiradi.
Yuqorida berilgan ta'rifdan, agar A = В va C = D tengliklar rost bo'lsa (bunda, A, B, C, D — sonli ifodalar), u hold a tegishli amallarni bajarish natijasida hosil bo'lgan
(A) + (C) = (B) + (D); (A) - (C) = (B) - (D);

Yüklə 37,99 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə