Sotsiologiyaning metodologiyasi



Yüklə 23,93 Kb.
tarix04.11.2017
ölçüsü23,93 Kb.

Aim.uz

Sotsiologiyaning metodologiyasi
Sotsiologiyaning metodologiyasi fundamental, maxsus, amaliy va empirik tadqiqotlar asosida vujudga keladi. U an'anaviy fanlar va ularning metodologiyasi bilan o‘zaro hamkorlikda ishlab chiqiladi va bunda falsafaning bilish nazariyasining o’rni beqiyosdir. Sotsiologiya metodologiyasining bosh vazifasi—bu sotsial jarayonlarni tadqiqot prinsiplari, shakllari va metodlarini ishlab chiqishdir.

Amerikalik olim T. Kun tomonidan fanga kiritilgan «paradigma» termini sotsiologiya metodologiyasini tadqiq qilishda muhim rol o’ynadi. Paradigma deb, muallif o’zida ma'lum bir tushuncha, prinsip, yondoshuv va metodlarni mujassamlashtirgan ma'lum bir konsepsiyasini tushunadi uni fanda muammolarni hal qilishlik modeli yoki namunasi deb e'tirof etadi.

Sotsiologiya metodologiyasi taraqqiyoti tarixni turli xil paradigmalarning almashuvi, ya'ni: pozitivistik, psixoanalitik, sitsiyontistik, funksional, fenomenologik paradigmalarni deb ta'riflashsa, mubolag‘a bo‘lmaydi.

Funksional paradigma ssentizm tadqiq qilgan turli o‘zaro aloqalarni birlashtirishga harakat qilib umumiy yondoshishni tashkil qilmoqchi bo‘ladi. Funktsionalizm metodologiyasi universal funksiyalar va maxsus funksiyalar tushunchalar asosida qurilib, jamiyatdagi hodisalarning ahamiyatini aniqlashga intiladi. Agarda yuqorida sanab o’tilgan metodologiya yo’nalishlar sotsial voqelikni pozitivistik tasavvur talqin qilish natijasida barpo bo’lgan bo’lsalar fenomenologiya: paradigma esa butunlay boshqacha xarakter va xususiyatga egadir.

Fenomenologiya metodologiya turli voqealarni tushunish, ahamiyat kasb qilishlik tadqiqotlarni, individlarining xarakterlarini sub'ektiv ma'nolarini o’rganadi va ishlab chiqadi. Bunda u sotsiologik jarayonlarni taxlil qilishda sub'ektiv omilga asosiy rolni ajratadi.

Funksional va fenomenologik paradigmalar sotsiologiya metodologiyasida XX asr ikkinchi yarimida yetakchi mavqeni egallaydilar, lekin keyingi o’n yillikda yangi yo’nalishlar ham shakillanmoqdalar.

Shunday qilib hozirda sotsiologiya metodologiyasining yagona va umumiy shakli mavjud emas. Binobarin ob'ekt va muammolarni o’rganish xususiyatiga ko’ra turli xil metodologiq yo’nalishlar faoliyat ko’rsatmoqdalar.

Har bir paradigma ijtimoiy hayotning ma'lum tomonlarini taxlil qilishda o’zlarining xissalarini qo’shmoqdalar, lekin jamiyat hayotini hamma tomonlarini universal qamrab oladigan metod hali yaratilganicha yo’q. Vaxolanki bunday urinishlar ko’zga tashlanyapti.

Tadqiqotlarda qo’llanadigan asosiy metodologik turlarni alohida taxlil qilib chiqishlik muhum ahamiyatga ega. Metodologiya turlarini turli mezonlar asosida ajratish mumkin. Metodologiyaning turlarga ajratishning eng keng tarqalgan mezoni bu taxlil qilish va tadbiq qilish darajasi mezonidir. Bu mezon asosida umumiy metodologiya, maxsus metodologiya va emperik metodologiyani ajratib ko’rsatish mumkin.

Umumiy metodologiya fundamental tadqiqotlar (sotsial voqelik mohiyatini, inson borliq va madaniyat muammolari yechimi) asosida shakllanadi. U sotsial jarayonlarning bilishni yalpi prinsiplari va shakllarini ishlab chiqish, nazariy va empirik bilimlarning mohiyati umummetodologik muammolarini hal qilish, bilishning turli shakllari va metodlarining ahamiyatlarini aniqlashga intiladi.

Umummetodologik tushunchalar va prinsiplar tadqiqotlarning barcha darajalarida ishlatadilar, ya'ni ham yalpi yaxlitlik tahlili darajasida — jamiyatda, ham uning alohida sohalari va xususiy voqealar tahlili darajasida.

Yalpi metodologiya roliga o‘z vaqtida naturalizim va psixologizm XX asr o‘rtalarida funksionalizm va strukturalizm, keyingi o‘n yilliklarda realizm da'vogarchilik qildilar. AQSH da funksionalizm o‘zining yetakchi o‘rnini saqlab kelmoqda va hozirda u akademik sotsiologiya deb ataladi.

Umumiy metodologiya bilan bir qatorda sotsiaolognyada maxsus metodologiya ham shakillandi. Bu metodologiya ob'ekt tadqiqotning ma'lum bir soqasiga tadbiq qilish uchun ishlab chiqilgan maxsus metodologiya bo‘lib, u sotsiologiya fanining kamroq rivojlangan sohasidir. Uning shakllanishi sotsiaologiyada maxsus va tarmoq, yo‘nalishlarining rivoji bilan bevosita bog‘liqdir. Jamoatchilik fikri, mehnat munosabatlari, guruh, sotsial struktura tadqiqotlarning maxsus metodologiyasi chuqurroq ishlab chiqilgan.

Maxsus metodologik yo’nalish sifatida rollik yondoshish, statusli tahlil, qadriyatli yoki aksiologik yondoshishni, sotsiometriyani e'tirof etish mumkin. Sotsiometriya asoschisi Dj. Moreno o‘zining ta'limotini umum sotsiologik deb ta'kidlagan bo‘lsa ham, ammo sotsiologiya taraqqiyoti etaplarida sotsiometriya shaxslararo munosabatni tadqiq qiladigan metod sifatida tan olindi. Amaliy tadqotlar aloqida metodologiyani talab qiladilar, chunki bu metodologiya nafaqat yangi bilimlarga erishish uchun, balki bu bilimlarni sotsnal amaliyotda qo‘llash yo‘nalishlari bo‘lib ham xizmat qilishi darkor.

Empirik tadqiqotlar ham o‘zlari uchun alohida bir metodologiyaga ega bo‘lishga erishdilar. Empirik tadqiqrtlarni oddiy bir ma'lumotlar yig‘ish haqidagi dastlabki tasavvurlar deb talqin qilishlik ko‘pgina metodologik muammolarni hal qilishlik zarurati bilan almashadi. XX asrning birinchi choragida amerekalik olimlar Dodd, Landberg, Lazersfel’d tomonidan ishlab chiqilgan metodologik muammolar empirik tadqiqotlarning predmeti, tushunchalari muammolari yechimining harakati edi.

P.Lazersfel’d metodologiyani tadqiqotlarda foylalaniladigan metodlarning oddiy bir to‘plami emas, balki tadqiqotlar metodini tanqidiy baholaydigan faoliyat deb tushunadi va bu faoliyat tushunchalar ma'nosini, nazariyalar mazmunini aniqlash darkor. P. Lazersfel’dning metodologiya tushunchasi empirik tadqiqotlarning umumiy, nazariy va konseptual masalalarni hal qilishga qaratilgan.

Tabiiy va aniq, fanlarning yutuqlarga asoslanib P. Lazersfel’d va Landberg empirik tahlilning quyidagi metodologik protseduralarini: tushunchalar interpretatsiyasi, opeeratsionalizatsiyani ishlab chiqdilarki, ular empirik tadqiqotlarning amaliyotda o‘zlarining muhim o‘rnini egalladilar.

Empirik tadqiqotlar metodologiyasini yaratish va ishlab chiqishda asosiy e'tiborga loyiq xizmat neopozitivizmga, aniqrog‘i uning vakillari — F. Znametskiy va P. Lazersfel’dga taaluqlidir.

Umumiy, maxsus va empirik metodologiyalarni ajratib ko‘rsatish ma'lum bir ma'noda shartlidir, chunki ko‘pgina xususiy yo‘nalishlar umumiylikka da'vo qilsalar, fundamental prinsiplar empirik tadqiqotlarga aylanadilar.

Sotsiologiya fanining ob'ektini turlicha tushunsh natijasida metodologiyaning uchta asosiy turi shakllanadi tushuntiruvchi, ta'riflovchi va tushunuvchi.

Tushuntiruvchi metodologiya umumiy qonunlarni yoki bo‘lmasa qonun shakliga ega bo‘lgan ob'ektning hislatlarni belgilaydigan mustahkam aloqa va munosabatlarni o‘rnatilishini nazarda tutadi.Bu metodologiya ijtimoiy jarayonlarni qonuniyati muvofiqligini, sotsial guruh va individlarning faoliyatini tan oluvchi yo‘nalish vakillari tomonidan ishlab chiqilgan. Ushbu yo‘nalishlar tomonidan ishlab chiqiladigan metodologiyaning umumiy ko‘rinishi bo‘lib ob'ektivizm, ya'ni voqealarni aniqlovchi ma'lum bir omilni ob'ektiv deb ajratish namayon bo‘ladi. Pozitivistik-naturalistik metodologiya shunday omil sifatida jamiyatning tabiiy asoslarini, psixologik metodologiya—psixologik mexanizmlarni, struktur funksionalizm yaxlit sistemaning funksiyalarini ajratib ko‘rsatadi.

Tushuntiruvchi metodologiyaning diqqat markazida sababiy- oqibatli, sistemalik, funksional va ijtimoiy jarayonlarnig boshqa determinantlarining maxsus muammolari o‘rin olganlar.

Ushbu metodologiya yordamida sotsiologiyada sababiy sistemali, struktur va funksional yo‘nalishlar ishlab chiqiladi. Bu tadqiqotlar tabiiy va ani, fanlarning prinsip metodlariga tayanadi va umumiy falsafiy aniqlashliklardan foydalanadilar.

XX asrning 40-yillaridan boshlab «fanda sistemali harakat» boshlanadi va u sistemaning umumiy nazariyasini yaratish uchun turli fan vakillarini o‘zaro birlashtiradi.

Bu harakat sotsiologiyani ham chetlab o‘tmadi va unda sistemali prinsip ishlab chiqish boshlanadi. Lekin sistemali yo’nalish g‘oyasi, jamiyatni sistemali asosda tadqiq qilish ilgariroq amalga oshirilgan edi. Ayniqsa marksizm bu muammo bilan chuqurroq shug‘ullandi.

Sistemali va funksional yondoshishlar g‘oyasini amerikalik olim Parsons o‘zining sotsial harakat nazariyasida ishlab chiqqan. U sistema tushunchasini ijtimoiy yahlitlikning turli darajasidagi harakatning natijasi sifatida ishlab chiqishga intiladi. U o‘ziga o‘zi savol beradi, qanday qilib yakka harakatlar bir-birlari bilan bog‘langanlar va bu aloqalarni qanday konseptual shaklda namoyon qilish mumkin?

Bu savolga T.Parsons quyidagi javobni topali: shaxsning, madaniyatning va jamyatning sistemali sifatlari instituttsionallash jarayonida namoyon bo’ladi. Ayni shu instituttsionalizatsiya o‘zaro harakatning uyushgan modelining ko’rinishi bo‘lib, u sotsial strukturani tashkil etadi. Sistema sotsial harakat integratsiya mexanizmlari faoliyat ko’rsatishi tufayli mavjud bo‘ladi.

Funksional metodni yanada takomillashtirib rivojlantirgan olim bu

R.Mertondir. u «disfunksiya urishbosarlik» tushunchalarini joriy etadi va buning natijasida sotsial voqealarni tahlili yanada chuqo‘rlashadi.

Funksional tahlil AQSh sotsiologiyasida yetakchi metod hisoblanadi va hozirda ham uning turli yo’nalishlari paydo bo’layapti va rivojlanayapti.

Tasvirlash metodologiyasi sotsiologiyadagi bilishning boshqa asoslaridan kelib chiqadi. Shunday asos deb, u tasvirlashga beriladigan empirik faktlarni hisoblaydi. Bilishning mezoni bo‘lib ishonchli sezgilar, ma'lumotlarni to‘liq qamrovi, qo’llanadigan empirik metodlarni xilma-xilligi hizmat qiladi. Ushbu metodologiyaning shakllanish davri

G. Spenserning faoliyatidan boshlanadi deyilsa mubolag‘a bo’lmaydi. U o‘zining «Sotsiologiya asoslari asarida ushbu muammolarni keng va chuqur tahlil qiladi.

Tasvirlash metodologiyasining tahlilini asosiy metodi—bu klassifikatsiya, guruhlash, taqqoslash, turlash, sistemalashtirishlardir.

Tasvirlash metodologiyasi XX asrning birinchi yarmidagi yetakchi yo’nalish bo‘lib shakllanadi. Sotsiologlar ma'lumotlar yig’ish, ularning tahlili va qayta ishlashlik bilan banddirlar. Metodologiya esa empirik metodlarni, o’lchov protseduralarini to’plami deb tushuniladi.

Empirik sotsiologiyannng barq, urgan davrida tasvirlash metodologiyasi umumsotsiologik metod holatiga da'vo qiladi, lekin vaqt o’tishi bilan sotsiologik tadqiqotning ma'lum bir etapi, darajasi va empirik metodologiya sifatida e'tirof etiladi metodologiyaning uchinchi turi bo’lmish «tushunuvchi» haqida fikr yuritiladigan bo’lsa shunga yaqqol amin bo’linadiki, u ssienistik yondoshishdan o’laroq prinsipial yondoshishlarni ishlab chiqishga harakat qiladi, ya'ni sotsial jarayonlarni tahlil qilishlikda pozitavistik-naturalistik metoddan tubdan farq qilladigan prinsiplarni shakllantirmoqchi bo‘ladi.

Tushunuvchi sotsiologiya asoslarini G. Zimmel, M. Veber, fenomenologik sotsiaologiya vakillari ishlab chiqishgan. Ular inson faoliyatani o’rganishda tabiiy fanlar tadqiqrtchilari foydalanadigan metodologik prinsiplardan umuman foydalanmaslik zarurligini uqtiradilar, chunki inson ongli mavjudotdir. Veberning fikricha sotsiologiya individlarning anglanadigan harakatlarini o’rganadi, shuning uchun «tushunuvchi» bo‘lishi lozim. Diqqat markazda kuzatilayotgan faktlar emas, balki sub'ektning ichki motivlari, maqadi harakatlarining ma'nosi turishi kerak. Bunday sharoit sotsiologiya madaniyat va insonning ruhi haqidagi haqiy deb hisoblanadi.

«Tushunuvchi» metodologiya individuallikni sotsiologii yondoshishni markaziy punktiga ulashga yo’naltirilgandir.

«Tushunish» sotsiologik metodologiya taraqiyotining muhim bir davridir. Bu yo’nalish hamon taraqqiy etayapti va empirik tadqiqotlarning sotsial harakat aspektlarini qamrab oladigan: ko’plab muammolar yechimiga javob izlayapti.

«Tushuntiruvchi», «tasvirlovchi», «tushunuvchi» metodologiyalar: sotsial voqeliknint turli tomonlariga murojaat qiladilar tushuntiruvchi mustahkam aloqa va munosabatlarda ifodasini topgan qonuniyatli aloqalarga, tasvirlovchi kuzatilayotgan fiksatsiya (qayd qilish) qilinayotgan jarayonlarga, esa inson faoliyatining sub'ektiv va ma'naviy aspektlariga o’z diqqat markazlarini qaratganlar. Ularning har birlari sotsial voqelik mohiyatini sotsiologiyaning ob'ekti sifatida tushunadilar. Buning natijasida esa bir-biriga qarshi bo‘lgan yo’nalish sifatida shakllanadilar va bir-birlarining yondoshish metodlarini inkor etadilar, o‘z prinsiplarini ustivorligini himoya qiladilar. Keyingi o’n yillikda turli hildagi metodologik yo’nalishlarni umumiy bir metod, birlashtirishni anglash jarayoni vujudga kelmoqda. Lekin bu murakkab ishdir, chunki buning uchun umumiy nazariy asos zarur va sotsial voqelik mohiyatini, insonning sotsial borlig’ini turli xil tomonlar, shakllar muammolarni yechimini topish lozim.

Metodologiyaning muammosi bo‘lib hozir ham ob'ektivlik va subektinvlik muammolarining baxslari sabab bo‘lib kelmoqda. Bu muammo o’ta muhim ahamiyatga ega, binobarin uni hal qilish jarayonidagi ob'ektivlik, sub'ektivlik va empirik aspektlarni keng qamrovli masalalarini oydinlashtiradi-e'tiborni shunday bir fakt o’ziga tortadiki, uzoq, vaqt davomida yetakchilik qilib kelgan «tushuntiruvchi», «tasvirlovchi metodologiyalarning ta'sirida sotsial jarayonlarni o’rganish ob'ektivizmga, ya'ni sotsial jarayonlar inson ongiga nisbatan birlamchilik pozitsiyasidadir degan aqida hukumronlik qilib keladi. Inson o’zining butun manaviy—madaniy hislatlari bilan sotsiologik taxlildan ajratib qo’yiladi. Inson muammosini qayta anglash zarurligini hozirda ko’pgina yo’nalishlar tan olmoqdalar.

Zamonaviy dinamik jamiyatda bozor mexanizmining ijtimoiy-madaniy modelini tadbiq qilish, turmush tarzi, sotsial munosabatlar va boshqaruvni tubdan o‘zgartirish darkor. Bu esa aniq bashoratlar qilish, amaliy tavsiyalar ishlab chiqish, zamonamizning eng aktual muammosi—«an'anaviy va «zamonaviy» turdagi jamiyatlar o‘zaro hamkorligining imkoniyatini yaratishga sabab bo‘ladi.

Yuqorida bildirilgan fikrlarga yakun yasab sotsiologiya metodologiyasi taraqqiyotining asosiy yo’nalishlarini quyidagicha belgilash mumkin:

1.Sotsiologik bilishning multiparadigmasini, ya'ni yagona universal metodologiyasini yaratish.

2.Ijtimoiy hayotning ijtimoiy, madaniy, ma'naviy tomonlarini bilish prinsiplarini ishlab chiqish,sub'ektivlik sohasiga chuqurroq e'tibor berish.

3.Sotsiologiyada fanning ilmiylik mezonini yaratish, turli xil tushuncha va yondashishlarni bilimning yahlit strukturasiga birlashtirish vositalarini ishlab chiqish.

4.Empirik tadqiqotlar metodologiyasini nazariyalar yutuqlari bilan boyitish va yashirin jarayonlarni ham tadqiq qilish imkoniyatlarini izlab topish.




Aim.uz




Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə