Soyqirimi: tarixin qanlı salnaməsi



Yüklə 3,15 Mb.

səhifə135/138
tarix08.03.2018
ölçüsü3,15 Mb.
1   ...   130   131   132   133   134   135   136   137   138

Mədəniyyətlə  tariximizin  qovuşduğu  belə  muzeylərdən  Ağ­

dam  şəhərindəki  Çörək  və  Tarix-Ölkəşünaslıq  muzeyləri  ilə 

yanaşı,  tarzən  Qurban  Pirimovun  xatirə  muzeyinin,  Ağdam  Şə­

kil  Qalereyasının  adlarını  çəkmək  olar.

Onu  da  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Ağdam  Tarix-Ölkəşünaslıq 

Muzeyi  rayonun  işğaldan  kənarda  qalan  Qaradağlı  kəndində 

bərpa  edilib.

Ağdamda  təkcə  maddi-mədəniyyət  ocaqları  deyil,  dini  mə­

bədlər  də  düşmən  tərəfindən  məhvə  məruz  qalıb.  Papravənd- 

dəki  Şeyx  Nigar,  Seyid  Miriş  ağa,  Qara  Pirim  və  digər  ziyarət­

gahlar  da  işğala  məruz  qalmışlar.

Ağdamın  mərkəzində  yerləşmiş,  qədim  memarlıq  abidəsi 

sayılan  məscid  və  onun  minarələri,  həmçinin  Çörək  muzeyi 

də  dağıdılıb.  Lakin  qoca  tarix  çox  belə  talanların  və  dağıntı­

ların  şahidi  olub.  Qarabağın  bütünlüklə  tarixini,  onun  maddi- 

mənəvi  sərvətlərini  özündə  m inilliklər  boyu  qoruyub  saxla­

yan  Ağdam  işğaldan  azad  olunacaq,  dağıdılmış,  talan  edilmiş 

qədim  yaşayış  məntəqələrindəki  tariximizin,  mədəniyyət  və 

mənəviyyat  abidələrimizin  yenidən  bərpası  isə  bir vətəndaşlıq 

borcu  kimi  bugünkü  nəslin  üzərinə  düşür.

Ağdam  rayonunda  erməni  vandalları  tərəfindən  darmadağın 

edilmiş  tarixi  və  maddi-mədəniyyət  abidələrindən:  Çıraqtəpə 

yaşayış  yeri  -   tunc  dövrü  (Ağdam  şəhəri),  Qarahacı  yaşayış 

yeri  -   ilk tunc  dövrü  (Ağdam-Xankəndi  yolunun  sağ tərəfində), 

Qarahacılı  nekropolu  -  tunc  dövrü  (Ağdam  şəhəri),  Vəlixanpə- 

tə  yaşayış  yeri  -  eneolit  dövrü  (Ağdam-Ağcabədi  şosesinin  1,5 

km-də),  Kurqan  -  tunc  dövrü  (Üzümçülük  sovxozu),  İlanlıtəpə 

yaşayış  yeri  -   eneolit  -   dəmir  dövrü  (Baş  Qərvənd  kəndi), 

Dəyirmantəpə  kurqanı  -   tunc  və  dəmir  dövrü  (Orta  Qərvənd 

və  Mirəşəlli  kəndlərinin  arasında),  Yaşayış  yeri  -   antik  dövrü 

(Qərvənd  kəndi),  Şomulutəpə  yaşayış  yeri  -   eneolit  dövrü 

(Mirəşrəfli  kəndindən  1  km  şimal-şərqdə),  Bənövşələr  təpəsi 

yaşayış  yeri  -   eneolit  dövrü  (Mirəşəlli,  Armudlu  kəndlərinin

427



arasında),  Gıiltəpə  yaşayış  yeri  -   eneolit  dövrii  (Mirəşəlli  kən­

dindən  300  m  şimal-şərqdə),  Yaşayış  yeri  -   e.ə.  Il-I  m inilliklər 

(Armudlu  kəndi),  Rəsultəpə  yaşayış  yeri  -  orta  tunc  dövrü,  orta 

əsrlər  (Armudlu  kəndinin  şimal-qərbində),  Rəsultəpə  kurqan­

ları  -   tunc  dövrü  (Armudlu  kəndi,  Rəsultəpə  yaşayış  yerinin 

30-40  m  şimalında),  İsmayılbəy  təpəsi  yaşayış  yeri  -   eneo­

lit  dövrü  (Armudlu  kəndi),  Kəbləhiiseyn  yaşayış  yeri  -   eneolit 

dövrü  (Kəbləhiiseyn  kəndi)...



KƏLBƏCƏR

İlk  insan  düşərgələrinin,  karst  mağaralarının  yayıldığı  əra­

zilərdən  biri  də  Azərbaycanın  şəfalı  və  səfalı  guşələrindən 

olan  Kəlbəcər  rayonudur.  Azərbaycan  Respublikası  Arxeo­

logiya  və  Etnoqrafiya  İnstitutunun  paleolit  arxeoloji  ekspedi­

siyasının  üzvləri  professor  Ə.Cəfərov,  M.Hüseynov,  V.Əliyev, 

M.Mansurov  və  başqaları  tərəfindən  Kəlbəcər  rayonu  ərazi­

sində  1981-87-ci  illərdə,  Tərtər,  Şordərə,  Qamışlı,  Qoşa  kaha, 

Dəhnə,  İstisu,  Orta  Şurtan,  Zar  mağaraları  tədqiq  edilmiş  və 

müəyyən  olunmuşdur  ki,  bu  ərazilərdə  qədim  insanlar  hələ 

paleolit  dövründən  yaşamağa  başlamışlar.

Tarix  elmləri  doktoru  Qüdrət  İsmayılovun  və  dissertantı  Ni­

yazi  İbrahimovun  apardıqları  tədqiqat  işlərinin  nəticəsinə görə, 

bura  ən  qədim  insan  məskəni  olmuşdur.  Rayonun  ərazisində 

eramızdan  çox-çox  əvvəlki  minilliklərdən  xəbər  verən  qaya 

təsvirləri  də  Kəlbəcərdə  az  deyildi.  «Qobustanın  qardaşları» 

kimi  tanınmış  sal  daşlar  da  Kəlbəcər  dağlarından  tapılmışdı. 

Soltan  Heydər,  Qurbağalı  çay,  Turşsu,  Ayıçınqılı,  Gəlinqayası, 

Böyükdəvəgözü,  Sərçəli  və  s.  yerlərdəki  qayaüstü  təsvirlərlə 

Qobustandakı  «yazılı  və  şəkilli  daşlar»  tamamilə  bir-birinin 

oxşarı  və  ya  «əkiz»ləridir.  Tarixçi  alim  Rəşid  Göyüşovun,  Xu- 

du  Məmmədovun  və  başqalarının  fikrincə,  bu  daşların  üzə­

rindəki  şəkillərin  yaşı  az  qala  bu  daşların  öz  yaşı  qədərdir.

---------  

428 

---------




Maraqlı  budur  ki,  bu  təsvirlər  bazalt  kimi  sərt  qayalar  üzərinə 

həkk  edilmişdir.  Kəlbəcər  Tarix-Diyarşiinaslıq  Muzeyinin  hə­

yətinə  gətirilmiş  28  ədəd  yazılı  və  şəkilli  daşlar  təkcə  Kəlbə­

cərin  deyil,  bütövlükdə  Azərbaycan  torpağının  qədim  insan 

məskəni  olduğunu  sübut  edən  dəlil  idi.

Kəlbəcərin  ərazisindəki  tarixi  qalalara  diqqət  yetirək.  Bura­

da  bir  çox  qalaların  qalıqları  hələ  də  qalmaqdadır.  Ermənilər 

həmin  qalaları  darmadağın  ediblər.  Belə  qalalara  misal  olaraq 

Löh,  Qalaboynu,  Comərdi  göstərmək  olar.  Nisbətən  salamat 

qalanı  Löh  qalası  idi.  Adı  qalanın  formasını  tamamlayırdı.  Qa­

lanın  beli  dəvə  boynuna  oxşayırdı.  Qalanın  başına  çıxmaq  o 

qədər  də  asan  məsələ  deyildi.  Qalanın  sinəsi  ilə  bir  adamın 

qayadan  tuta-tuta,  zorla  keçə  bildiyi  cığırdan  aşağı  baxmaq 

mümkün  deyildi;  uçurum  və  sıldırımlıqdır.  Qalaları  tədqiq 

edənlərin  fikrincə,  bu  qalalar  karvan  yollarının  üstündə  tikilir­

miş  ki,  bununla  da  həmin  yollara  nəzarət  olunurmuş.  Löh  qa­

lasının  başında  qayadan  yonulmuş,  dərinliyi  3-5  metrə  çatan 

quyular  var  ki,  burada  ya  ərzaq,  ya  da  su  saxlanırmış.  Həmin 

quyuların  içərisindən  nəhəng  palıd  ağacları  bitib  qalxmışdı  ki, 

hər  birinin  diametri  30-40  sm  olardı.  Hansı  bulaqdansa  bura  -  

qalanın  başına  su  çəkilib.  Qalanın  Lev  çayı  istiqamətində  iki 

mağara  aşkar  olunmuşdu  ki,  bura  da  ən  qədim  insan  məskən­

ləri  hesab olunurdu.  Yayda  olduqca  sərin,  qışda  isə  isti  olan  bu 

mağarada  istənilən  ərzaq  məhsulunu  bir  ay  saxlamaq  olurdu, 

keyfiyyəti  itmirdi.  Xos  meşəsi  adlanan  yerdəki  abidənin  və  bu­

radakı  məzar  daşlarında  alban  xaçı  olsa  da,  yaxınlıqdakı  Löh 

qalasında  belə  xaç  yoxdur.  Bu  da  onu  söyləməyə  imkan  verir 

ki,  Löh  qalası  hələ  albanlardan  qat-qat əvvəllər  mövcud  olmuş 

insan  məskənlərindən  biridir.

Kəlbəcər qalalarının  içərisində  ən  yüksəklikdə  yerləşən  Co­

mərd  qalasıdır.  Kəlbəcərin  ərazi  etibarilə  ən  böyük  sahəsi  sa­

yılan  Qoturluya  (sonralar  bu  dərə  Tutquçay  adlandırıldı.  Tutqu 

çayının  adı  ilə  -   red.)  gedən  yolun  üstündəki  Comərd  kən­

429





Dostları ilə paylaş:
1   ...   130   131   132   133   134   135   136   137   138


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə