Sumqayit döVLƏt universiteti elmi İŞ №1 Fənn: Psixologiya Mövzu: Davamlı və davamsız maraqlar



Yüklə 261,1 Kb.
səhifə1/3
tarix26.09.2017
ölçüsü261,1 Kb.
  1   2   3



SUMQAYIT DÖVLƏT UNİVERSİTETİ

ELMİ İŞ №1

Fənn: Psixologiya

Mövzu: Davamlı və davamsız maraqlar

Rəhbər: dosent Tarıyel Məmmədov

Tələbənin S.A.A: Qədirov Cavid Şixəli oğlu

Fakültə: Tarix

Qrup: 823

Kurs: I

SUMQAYIT 2010

Plan:


  1. Giriş.

  2. Psixologiyada şəxsiyyət anlayışı. Şəxsiyyət ictimai münasibətlərin subyekti və obyekti kimi.

  3. Maraq nədir?

  4. Maraqlar necə formalaşır?

  5. Maraqların təsnifatı.

  6. Davamlı və davamsız maraqlar.

  7. Psixoloji münaqişələrin tipologiyası, onların xüsusiyyətləri.

  8. Nəticə.


GİRİŞ
Maraqlar insanın idrak təlabatlarının emosional təzahürləridir.

“Emosiya nədir?” sualı elmdə müxtəlif şəkildə cavablandırılmışdır. V.Ceyms emosiyanı hiss etməyə “cəhd” kimi müəyyənləşdirib, P.K.Anoxinə görə isə “emosiyalar orqanizmin fizioloji olaraq parlaq subyektiv iradəyə malikdirlər və insanın bütün hiss və yaşantılarını əhatə edirlər.” S.Z.Rubinşteyn emosiyaları subyektin vəziyyətinin və obyektə münasibətinin təzahürü kimi dəyərləndirir. N.S.Nemovun tərifi belədir: “emosiyalar orqanizmin ümumi vəziyyətinin və aktual təlabatlarının ödənilməsi prosesinin təsiri nəticəsində insanda yaranan elementar yaşantılardır”.

Psixoloqların fərqli şərhlərini ümumiləşdirən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, əksər hallarda emosiyalarcinsanın indiki anda nəyəsə və ya kiməsə (situasiyaya, başqa insanlara, özünə) münasibəti ilə əlaqədar keçirdiyi yaşantılar kimi anlaşılır.

Onalrın təmin olunması biliklərdəki çatışmamazlıqları aradan qaldırmağa, onları anlamağa, onlarla tanış olmağa kömək edir. Maraqlar subyektiv olaraq – insanın özü üçün – idrak prosesinin kəsb etdiyi müsbət, emosional tonda, onun haqqında daha çox bilmək, onu başa düşmək arzusunda təzahür edir.

Fəaliyyət proseslərində maraqların rolu müstəsna dərəcədə böyükdür. Maraqlar şəxsiyyəti onda əmələ gəlmiş bilmək və başa düşmək cəhdini təmin etdiyi üçün fəal surətdə yollar və vasitələr axtarmağa məcbur edir. Sabit əhəmiyyətə malik obyektə marağın təmin olması adətən, marağın sönməsi ilə nəticələnmir, əksinə onu daxilən yenidən qurmaq, zanginləşdirmək və dərinləşdirmək yolu ilə idrak fəaliyyətinin daha yüksək səviyyəsinə cavab verən yeni maraqların əmələ gəlməsinə səbəb olur. Öz şəhərinin keçmişi haqqında dərnəkdə məruzə etməklə tarixlə maraqlanan məktəblinin məruzənin məzmununu təşkil edən müəyyən faktlar qrupuna marağı tükənmir, lakin həmin maraq daha da dərinləşir, o, diyarşünaslıq problemlərinin tabe yer tutduğu daha geniş məsələlər dairəsini əhatə etməyə başlayır. Beləliklə, maraqlar – idrakın daimi təhrikedici mexanizmi kimi meydana çıxır. Maraqlar şəxsiyyətin fəaliyyətinin motivləşməsinin mühüm, lakin yeganə olmayan cəhətidir.

İntellektual emosiyalardan biri olan marağın insanın təkamülündəki rolu böyükdür. İnsan başqa insanlarla, ondan digər canlılardan, əşya və situаsiyalardan daha maraqlı gördüyü səbəbindən münasibət qurur və bu münasibəti qoruyub saxlayır. K.İzard marağın anadangəlmə emosiya olmasını qeyd etməklə yanaşı onun inkişafında sosializasiyanın rolundan, insan şəxsiyyətinin formalaşmasında marağın kəsb etdiyi əhəmiyyətdən danışır.



Maraq hər bir şeyə istiqamətlənə bilər, lakin insanlığa daha çox fayda vеrən intellektual, estetik və başqa yaradıcı fəaliyyət növləridir.

Psixologiyada şəxsiyyət anlayışı. Şəxsiyyət ictimai münasibətlərin subyekti və

obyekti kimi.
Həyat təcrübəsi göstərir ki, insanlar nə qədər müxtəlif və bir-biri üçün anlaşılmaz olsalar da, onların diqqətində əgər yaxınlarının sevinci və bundan sevinmək bacarığı olsa, onlar bir yerdə olacaqdır. Buna görə hər bir insan öz münasibətlərində plastik və çevik olmağa səy göstərməli, hakim vəziyyətdən asılı vəziyyətə, ürəkaçıqlılıqdan çox avtonomluğa və s. asanlıqla keçməyi öyrənməlidir. Belə keçidlər nə qədər asan olsa, insanlar onlara nə qədər az fikir versələr, onda qarşılıqlı inciklik, qıcıqlanma, narazılıq və münaqişələr də bir o qədər az olar. Yaxın qohumlarını, dostlarını, kolleqalarını daha yaxşı anlamaq, onlarla olan münasibətlərə yenidən baxmaq, qarşılıqlı anlaşma şəraitində çətinliklərin konstruktiv dəf edilməsini öyrənmək istəyi insanların cəmiyyətdə bir-biri ilə əlaqələrinin əsas amilləridir. Söhbət tək bir insan haqqında getdikdə isə, adətən fərd (individ), şəxsiyyət və fərdiyyətdən gedir. Onlar mənaca eyni olsa da, sinonim kimi üst-üstə düşmür, bərabər deyil. Onlar insan insan mahiyyətinin müxtəlif tərəflərini müəyyənləşdirir. Fərd canlı orqanizmdir, insan nəslinə mənsub olan bioloji varlıqdır, bu sifətdə onun dünyaya gəlməsi, onun fizioloji vəziyyəti və psixikası, sosial mühitə uyğunlaşma imkanları qeydiyyata alınır. Fərd varlıq subyekti, maddi istehsalın və istehlakın ictimai sisteminin elementi olmaqla yanaşı, fəaliyyət, həmçinin müəyyən tarixi hərəkatın gedişatı nəticəsində əmək və təsərrüfat üsullarıneın mənimsənilməsi və təkrar istehsalı prosesində formalaşır və inkişaf edir. Şəxsiyyət nisbətən həm bütün insanlara xas olan təbii xüsusiyyətlərin, həm də sosial amillərin təsiri altında təşəkkül tapmış daha geniş insan xüsusiyyətlərinin cəmini ifadə edir. Hər bir insan fərd kimi doğulur, amma özünün təbii, sosial və mənəvi varlığının nisbi sərbəstliyini və ziddiyyətini müəyyən dərəcədə dəf edərək, ətraf dünyanı dərk etmək və dəyişdirmək bacarığını göstərərək şəxsiyyət olur. Fərddən fərqli olaraq şəxsiyyət tarixi inkişafın statisti deyil, əksinə, ictimai münasibətlərin və əlaqələrin fəal hərəkətə gətirdiyi subyekti və obyektidir. Fərdiyyət konkret şəxsiyyətin özünəməxsus və təkrarolunmaz xüsusiyyətlərinin aşkarlanması, bir fərdin digər fərdlərdən fərqlənməsinin ölçüsüdür. İnsan özünün zahiri xüsusiyyətləri, xasiyyətinin spesifikası, intellektual imkanlarının orijinallığına görə sanki tək bir nüsxədə olan varlıqdır. Məsələn, qeyd ediləndə ki, siyasi iqtisadın klassiki kimi adı dünya tarixinin salnaməsinə yazılmış, dəyərin əmək nəzəriyyəsinin və bir sıra başqa iqtisadi təlimlərin banisi Adam Smit öz dövründə geniş biliyə və yüksək əxlaqi nüfuza malik olan ən savadlı adamlardan biri olmuşdur, bu zaman insanın fərdi xüsusiyyətlərinə ayrıca diqqət cəlb olunur. Xarici və Azərbaycan psixoloqları subyekt məfhumu altında həyat təcrübəsini zənginləşdirərək öz talelərini özləri yaradan, yüksək dərəcədə aktiv fəaliyyət göstərən, qarşısına qoyduğu məqsədə çatmaq üçün inadla çalışan şəxsi, yaxud insan birliyini nəzərdə tuturlar. Öz fəaliyyətinin ən kiçik nəticələri ilə kifayətlənərək passiv olan, xarici hadisələrə bütövlükdə tabe olan insanlar ictimai əlaqələrin obyekti kimi çıxış edirlər. Hər bir ayrı-ayrılıqda götürülmüş insan şüurlu, aktiv fəaliyyəti, yəni əmək, yaradıcılıq qabiliyyəti, ətraf aləmi məqsədəuyğun şəkildə dəyişdirmək bacarığı olan sosial varlıqdır. İlk əvvəl məqsəd, üsul, nəticə və məqsədəmüvafiq prosesin özü də daxil olmaqla, insanın əməyə və digər fəaliyyət növlərinə olan qabiliyyəti vacibdir. Məhz işdə, yaradıcılıqda insan özünü həm büruzə verir və göstərir, həm də bir şəxsiyyət kimi formalaşır və inkişaf edir. Hər bir insan dövlətin, millətin, sinfin və təbəqənin nümayəndəsidir və müvafiq olaraq vətəndaş, millətin nümayəndəsi, fəhlə, kəndli, yaxud ziyalı kimi çıxış edir. Sosial müəyyənliyə malik olaraq şəxs müvafiq birliklərin spesifik keyfiyyətlərinin daşıyıcısı kimi bu və ya digər ictimai münasibətlərə daxil olur. İctimai münasibətlərdən kənar şəxsiyyət ola bilməz, necə ki, sosial-sinfi münasibətlərdən kənar siyasi şəxsiyyət də yoxdur. Şəxsiyyət zaman daxilində yaşayır və özünü öz keçmişi və istənilən gələcəyi ilə müqayisə edərək qiymətləndirə bilir. Bir çox psixolqlar belə hesab edirlər ki, öz-özünə qiymət vermək üçün insanın ancaq özünün düşünülməsi azdır. Hər bir öz-özünə qiymət vermə həmin xüsusiyyətin insanda olmasına bir o qədər dəlalət etmir, nə qədər ki, onun hansısa bir etalonundan, qiymətləndirmədə hesablama nöqtəsindən kənara çıxmasının dərəcəsini göstərir.

1.Şəxsiyyət çoxölçülü hadisədir. Jorj Sand yazırdı: «Elə saatlar olur ki, mən öz-özümdən qaçıram, özümü at, quş, ağacın başı, bulud, axar su, üfüq, çiçək, ötüb keçən qeyri-müəyyən forma və duyğular şəklində hiss edirəm… mənim varlığımın genişlənməsi üçün inkişaf mühitini nə təşkil edirsə, onda yaşayıram».

2. Alimlər tez-tez sual verirlər: «Özünüdərkin ilk mərhələsi haradan başlanır, özünün digərlərindən daha xeyirxah görülməsinə nail olmuş «Mən»in özü harada yaranır…?» Materialist nöqteyi-nəzərindən şəxsiyyətin inkişafında onun başqa insanlarla münasibətlərinin təyinedici rolu ilk dəfə Lüdviq Feyerbax tərəfindən dərk edilmişdir. O, yazırdı: «Ayrı-ayrılıqda götürülmüş hər bir nsan nə əxlaqi, nə də düşünən bir varlıq kimi insan məğzinə malik olmur. İnsan məğzi ancaq ünsiyyətdə, insanın insanla birliyində, yalnız Mən və Sən arasında olan fərdlərin reallığına əsaslanan birlikdə mövcuddur».

3. Bu ideyalar marksizmin hakim «ideyalarından biri olmuşdur «…insan ilk əvvəl güzgüyə baxan kimi başqa insana baxır».



4.Öz insan ləyaqətində və hüquqlarında azad və bərabər doğulan insanlar reallıqda bir-birinə oxşamırlar. İnsanların müxtəlifliyi faktını şərtsiz qəbul etdikdə belə nəticəyə gəlmək olar ki, heç bir qüsuru və zəif cəhəti olmayan və yalnız yaxşı cəhətlərə malik olan insan yoxdur. İnsanları anlamaq, münaqişələrə və onları yaradan səbəblərə şüurlu yanaşmaq üçün ünsiyyətdə və qarşılıqlı əlaqədə olduğun insan barədə tam məlumat əldə etmək lazımdır. Unutmaq olmaz ki, hər bir insanın rəftarı, onun hərəkətləri və əməlləri bu və ya digər həyat vəziyyətində şəxsiyyətin reaksiyasını müəyyənləşdirir. Psixoloq-mütəxəssislər insanın əsas xüsusiyyətlərindən intellektual, iradi və emosional xüsusiyyətlərini qeyd edirlər. İntellektual xüsusiyyətlərə təfəkkür, insan biliklərinin cəmi, insanda həqiqət meyli kimi xassələr, həmçinin insanın görüşləri, prinsipləri və həyat mövqeyi daxildir. İradi xüsusiyyətlər ilk növbədə insanı hərəkətə sövq edən, onun bacarığını zahirə çıxaran, başqa insanların rəğbətini qazandıran motivlərlə bağlıdır. Emosional keyfiyyətlərə xeyirxahlıq, vəzifə borcu, ləyaqət, dostluq, məhəbbət və s. bu kimi mənəvi dəyələrlə bağlı ən müxtəlif əsəb gərginliyi, duyğu və hisslər aiddir. Bütün emosiyalar birlikdə həyat qüvvələrinin aktuallaşmasından, şəxsiyyətin insanlara xeyir verməsindən, cəmiyyət və özü qarşısında öz hərəkətlərinə görə cavabdehliyindən səmərəli şəkildə xəbər verə bilir. İnsanın ən vacib xüsusiyyətləri sırasında öz xüsusi sosial əhəmiyyətinə görə ədalət, məsuliyyət hissi və hüquq düşüncəsi seçilir. Şəxsiyyətin bütün bu xüsusiyyətləri şübhəsiz ki, münaqişələrin yaranmasında, onların sonrakı inkişafına və həllinə təsir göstərir. Mütəxəssislər insanın daha bir xüsusiyyətini qeyd edirlər ki, bu da refleksiyadır, yəni hər bir insanın öz bilik və hərəkətlərinin təhlil etməsi, onların sərhədləri və mənası, başqaları tərəfindən qavranılması və qiymətləndirilməsi barədə düşünməsi. İnsanın bir sıra genetik keyfiyyətləri xüsusi qeyd olunmalıdır. Əvvəla, münaqişəik və temperament – Hippokrat dövründən insan psixikasının dinamik xüsusiyyətlərini səciyyələndirən sabit keyfiyyətlərə görə onu sanqvinik, fleqmatik, xolerik və melanxoliklərə aid edilməsi arasında vasitəli qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Məlumdur ki, sanqvinik fəal və cəlddir, insanlarla asan dostlaşır, həyatsevər və fəaliyyətlidir, lakin yeknəsəq və usandırıcı işi sevmir. Fleqmatik davranışdan daha təmkinli və səbirlidir, özünü saxlaya bilir, lakin fəallığı bir qayda olaraq azdır. Xolerik tündxasiyyət və həddən artıq düzgünlüyü sevən olur, tez-tez yüksək işgüzarlıq nümayiş etdirir, amma onun fəallığı və enercisi gah həddən artıq çox olur, gah da müvəqqəti olaraq azalır. Melanoxolik həssas, emosional və xeyirxah olur, lakin çox vaxt qətiyyətsizlik və lənglik göstərir, yeni şəraitə çətin uyğunlaşır, uyğursuzluğa tab gətirə bilmir, tez ruhdan düşür. Şəxsiyyətin fərdi xüsusiyyətinin, aydın ifadə edilmiş psixoloji xüsusiyyətlərinin onun münaqişəli olmasına təsir etməsi daha çox gözə çarpır. İnsanın temperamenti şəxsiyyətlərarası münaqişələr zamanı onun hərəkətlərinə çox mühüm təsir göstərir. Məsələn, xoleriki münaqişədə cəlb etmək asandır, fleqmatiki isə əksinə, özündən çıxartmaq çətindir.Münaqişəin yaranmasında və inkişafında şəxsiyyətin xasiyyətinin xüsusiyyətləri, başqa xarakteristikaları vacib rol oynayır. Şəxsiyyətin iki əsas psixoloji meylləri mövcuddur: eksraniversiya – intraversiya; emosional sabitlik… Xarici mühitdən həmişə stimulyasiya, «qidalanma»nı tələb edən insanlar ekstravert adlanır. Bu tip insanlar ünsiyyəti sevən, yeni-yeni təəssüratlara can atan, risqə meylli, dəyişiklikləri sevən olur. Həyat fəallığı üçün öz daxilindən stimul götürən, əsasən öz daxili aləmi ilə yaşayan insanlar intravert adlanır. Bu tip insanlar qapalıdır, intizamı sevir, az adamla dostluq edir, lakin dostluqda sadiq olurlar. Emosional cəhətdən dəyişkən insanlar daimi emosional gərgindliyi, şəxsi təhlükəyə, uğursuzluğa və səhvlərə qarşı həddindən artıq həssaslığı ilə səciyyələnirlər. Emosional cəhətdən sabit insanlara emosional tarazlıq xasdır, onlar başqalarının həyəcanını dərindən hiss etməyə qadir deyil. Xarakter xüsusiyyətini göstərilən tipologiyası Karl Yung (1875-1961-ci illər) tərəfindən «Psixoloji tiplər» (1921-ci il) kitabında verilmişdir. Adı çəkilən kitab bu günədək ən əsaslı kitablardan biri sayılır, ondan həm nəzəri, həm də praktiki psixologiyada geniş istifadə edilir. A.Adlerin fikrinə görə xaraktrerin formalaşması insan həyatının ilk beş il ərzində baş verir. Həmin dövrdə insan onda keyfiyyətsizlik kompleksini yaradan mənfi amillərin təsirini öz üzərində hiss edir. Sonralar həmin kompleks şəxsiyyətin davranışına, onun fəallığına, təfəkkür tərzinə və s. mühüm təsir göstərir. Bu tipologiya inandırıcı surətdə göstərir ki, insanların xarakteri müxtəliıfdir (ən azı 16 tipli xarakter mövcuddur). Xarakter tiplərinin bir-birinə uyğun gəlməməsinə görə anlaşılmazlıqlar hər kəsin yalnız öz istəklərini heç bir güzəştlə yol vermədən müdafiə etdikdə başlanır. İnsanlar öz xarakterlərinin xüsusiyyətlərini nə qədər yaxşı bilsələr, bir o qədər başqa insanlarla onların qarşılıqlı əlaqələri xeyirli ola bilər. Erik Eriksonun (1902-1994-ci illər) nəzəriyyəsinin məğzi ondan ibarətdir ki, o, şəxsiyyətin psixososial inkişafında hər bir insan tərəfindən öz böhranının keçirilməsi ilə bağlı olan mərhələləri ideyasını irəli sürüb və əsaslandırıb. Lakin hər bir yaş dövründə böhran vəziyyətinin ya əlverişli, ya da əlverişsiz surətdə rəf edilməsi baş verir, şəxsiyyətin inkişaf səviyyəsi şəxsiyyətlərarası münaqişələrinin yaranmasına təsir göstərən daha bir vacib amildir. Şəxsiyyət özünün sosiallaşması, sosial təcrübənin fəal surətdə mənimsəməsi və təkrar istehsal etməsi prosesində inkişaf edir və təkmilləşir. İnsan öz hərəkətlərini hamı tərəfindən qəbul edilmiş normalara və ətrafdakıların davranış qaydalarına uyğun dəyişdirməyə məcburdur. Bunun üçün də o öz temperamenitinin və xasiyyətinin təzahürünü daim nəzarət altında saxlamalı olur. Sosiallaşma anlayışı sosiologiya, psixologiya, politologiya və digər bu kimi tədris fənlərinin mərkəzi anlayışlarından biridir. Sosiallaşma anlayışının bu fənnlərin hər birində öz mənasını daşımasına baxmayaraq, ümumilikdə sosiallaşma altında bütün sosial proseslərin cəmi kimi başa düşülür. Bu proseslər siyasətində hər bir fərd sosial təcrübəni mənimsəyir, ünsiyyət və fəaliyyət nəticəsində onun, cəmiyyətin üzvü kimi fəaliyyət göstərməsinə imkan verən müəyyən norma və dəyərləri əldə edir. Sosiallaşmanın çox nəzəriyyələri mövcuddur. Onların bir hissəsi oğlan və qızların sosiallaşdırmada fərqləndirilməsinə bir o qədər fikir vermir, digər hissəsi isə kişi və qadın eyniliyinin qazanılması prosesində fərqləri, nəzəri quruluşun mərkəzində saxlayır. Kişi və qadının sosiallaşmasına dair daha çox məşhurlaşmış nəzəriyyələrdən biri də, bioloji amillərə xüsusi diqqət yetirən Avstriya psixoloqu Z.Freydin nəzəriyyəsidir. Qender rolunun əsas psixoloji mexanizmi uşağın öz valideynləri ilə eyniləşdirilməsidir. Eyniləşdirmənin əldə edilməsinə digər yanaşmalara, Fransa psixoloqu Jan Piacenin sosialı öyrənmək nəzəriyyəsində rast gəlinir. Bu nəzəriyyədə tipləşdirmə mexanizminə xüsusi fikir verilir – valideynlərə fəal təsir göstərmək, öz cinsi barədə «düzgün» təsəvvürlərin formalaşması: adın seçilməsi, geyimdə və oyuncaqlarda, rəğbətləndirmə və cəzalandırmada fərqlər. Son onilliklərdə əvvəlki nəzəriyyələrdə (N.Çadorou, S.Bem və başqaları) olan qüsurların aradan qaldırılmasına can atan yeni sosiallaşma nəzəriyyələri meydana gəlmişdir. Belə ki, Z.Freydin davamçısı olan, amerikalı psixoloq Nansi Çadorou psixoanaliz əsasında hal-hazırda nüfuz qazanmış bir nəzəriyyə yaratmışdır. O, sübut etmişdir ki, inkişafın genital mərhələsində (4-6 yaş) ən çox çətinlik və əziyyət çəkən qızlar yox, oğlanlar olur. Deyilənlər onunla əlaqədardır ki, əvvəlcə bütün uşaqlar özlərini anaları ilə eynəlişdirirlər (1 yaşdan 3 yaşadək), və ancaq sonra oğlan uşaqları bu eyniliyi dəyişdirməyə məcbur olurlar, bu da onların həddən atıq fəal, qərarsız, xəstəliklərə nail olma kimi problemlərə gətirib çıxarır. Böyüməkdə olan nəsil üçün əxlaqi norma və dəyərlərin formalaşmasına üstün təsir göstərən qruplar və ya ayrı-ayrı şəxslər sosiallaşma institutları adlandırılır. Onlara aiddir: ailə, məktəb; məktəbdən kənar ictimai uşaq təşkilatları, yaşlılar, kütləvi informasiya vasitələri. Bu sosiallaşdırma institutlarının bir-birinə təsiri nəticəsində hər bir fərd müəyyən qender rolları və stereotipləri yığımını əldə edir. Lakin, bir çox müasir sosioloqların fikrinə görə, insanın sosiallaşması bununla başa çatmır və bütün ömrü boyu davam edir. Həyat təcrübəsini əldə etdikcə, kişilər və qadınlar maskulinlik və feminlik haqqında öz təsəvvürlərini əhəmiyətli dərəcədə dəyişə bilər və öz davranışlarını dəyişdirə bilərlər.
Maraq nədir?
Maraqlar insanın idrak təlabatlarının emosional təzahürləridir. Onalrın təmin olunması biliklərdəki çatışmamazlıqları aradan qaldırmağa, onları anlamağa, onlarla tanış olmağa kömək edir. Maraqlar subyektiv olaraq – insanın özü üçün – idrak prosesinin kəsb etdiyi müsbət, emosional tonda, onun haqqında daha çox bilmək, onu başa düşmək arzusunda təzahür edir. Başqa sözlə desək, maraq şəxsiyyətin, gerçək həyatının müəyyən bir sahəsinə, müəyyən bir fəaliyyətə, bu və ya digər biliyi əldə etməyə az və ya çox yönəlməsində ifadə olunan fərdi psixi xüsusiyyətdir. Şəxsiyyətin istiqaməti onun maraqlarında ifadə olunur.

Maraq bizdə müəyyən hisslər doğuran cisim və hadisəyə daha artıq və gərgin diqqət yetirilməsini təmin. Maraq hər hansı bir obyekti daha dərindən və dəqiq dərketmə meylindən doğur. Maraqların fizioloji əsasını bələdləşmə* - tədqiqat refleksləri təşkil edir. Gerşək aləmdə baş verən hər bir yeni, gözlənilməz dəyişiklik zamanı bələdləşmə refleksi baş verir və qıcıqlandırıcının daha tam və aydın inikasını təmin edir. Ətraf mühitdə ən kiçik bir dəyişiklik, yenilik baş verdiyi zaman insanda müvafiq reseptor aparatı bu dəyişikliyi törədən qıcığa doğru yönəlir. Maraqlar idrakın daimi təhrikedici mexanizmi kimi meydana çıxır.

İntellektual emosiyalardan biri olan marağın insanın təkamülündəki rolu böyükdür. İnsan başqa insanlarla, ondan digər canlılardan, əşya və situаsiyalardan daha maraqlı gördüyü səbəbindən münasibət qurur və bu münasibəti qoruyub saxlayır. K.İzard marağın anadangəlmə emosiya olmasını qeyd etməklə yanaşı onun inkişafında sosializasiyanın rolundan, insan şəxsiyyətinin formalaşmasında marağın kəsb etdiyi əhəmiyyətdən danışır.

Maraq hər bir şeyə istiqamətlənə bilər, lakin insanlığa daha çox fayda vеrən intellektual, estetik və başqa yaradıcı fəaliyyət növləridir.


Fəaliyyət proseslərində maraqların rolu müstəsna dərəcədə böyükdür. Maraqlar şəxsiyyəti onda əmələ gəlmiş bilmək və başa düşmək cəhdini təmin etdiyi üçün fəal surətdə yollar və vasitələr axtarmağa məcbur edir. Sabit əhəmiyyətə malik obyektə marağın təmin olması adətən, marağın sönməsi ilə nəticələnmir, əksinə onu daxilən yenidən qurmaq, zanginləşdirmək və dərinləşdirmək yolu ilə idrak fəaliyyətinin daha yüksək səviyyəsinə cavab verən yeni maraqların əmələ gəlməsinə səbəb olur. Öz şəhərinin keçmişi haqqında dərnəkdə məruzə etməklə tarixlə maraqlanan məktəblinin məruzənin məzmununu təşkil edən müəyyən faktlar qrupuna marağı tükənmir, lakin həmin maraq daha da dərinləşir, o, diyarşünaslıq problemlərinin tabe yer tutduğu daha geniş məsələlər dairəsini əhatə etməyə başlayır. Beləliklə, maraqlar – idrakın daimi təhrikedici mexanizmi kimi meydana çıxır. Maraqlar şəxsiyyətin fəaliyyətinin motivləşməsinin mühüm, lakin yeganə olmayan cəhətidir.
Maraqlar necə formalaşır?
Maraq - fərdin xüsusi cəhd göstərmədən öz istəyi ilə, zövq alaraq bir işə yönəlməsidir. Marağı bir insanın özü və çevrəsi tərəfindən təsdiq olunan davranışları kimi də qəbul etmək olar. Yəni maraq daxili və xarici təsirlə formalaşır. Bir işə sevgi ilə müəyyən müddət bağlanma da maraqdır. Kitab, futbol, musiqi və s. də bu maraqlara daxildir. Maraqlar bir çox səbəbdən asılı olaraq fərddən fərdə dəyişir. Şəxsin içində olduğu dairə, cinsiyyət, yaş, zəka, fiziki imkanlar, başqa bir çox qabiliyyətlər, sosial mühit, ailə mühiti və mədəni faktorlar və s. bu səbəblərə daxildir. İnsanın maraq dairəsi müntəzəm olaraq dəyişir. Ən çox dəyişkənlik yeniyetməlik illərində olur. Yeniyetməlik dövründə gəncin vücudu və yaşı ilə birlikdə qərarları da dəyişir. Bu gün bəyəndiyi bir müğənnini üç gündən sonra bəyənmir. Yeniyetməlik yetkinliyin astanası oloduğu üçün zehni yönlü də inkişaf edir. Vəzifə və məsuliyyət daşımaq istəyi artır. Məktəblərin birində aparılan bir araşdırma zamanı ibtidai siniflərin 95%-nin məktəbə oynamaq üçün gəldiyi halda, yuxarı sinif şagirdlərinin 93%-i yaxşı bir universitetə daxil olmaq məqsədilə məktəbə gəldiyi müəyyən edilmişdir. Maraq-məqsədlər müxtəlif zamanlarda fərqli ola bilər. Qızların maraqları oğlanlara nisbətən hər yaşda daha fərqli olur. Səbəbi odur ki, qızlar bioloji cəhətdən oğlanlardan fərqlənməklə yanaşı, ruhi-psixoloji cəhətdən onlardan daha tez yetkinləşirlər. Qızların maraq dairəsinin formalaşmasında mədəni faktorlarla birgə milli-mənəvi, ictimai dəyərlərin də böyük rolu vardır. Həmçinin maraq valideynlərin nümunəvi davranışları ilə də yaxından bağlıdır. Qız anasını nümunə götürərək ev işləri ilə maraqlanır. Oğlanlar isə atalarının tərəfdar olduğu futbol komandasına azarkeşlik edirlər. Ailənin iqtisadi vəziyyəti, ata-ananın hədəfləri gənclərin marağına təsir edə bilir. Bir musiqiçi ailəsində yetişən yetiyetmənin maraqlarında təbii ki, musiqinin çəkisi ağır gələr. Aparılan araşdırmalar nəticəsində aşağıdakı maraq növləri öyrənilmişdir. Maraq növlərini üç başlıq altında analiz etmək olar:

1. Şəxsi maraqlar: Gəncin seçim və vərdişlərini əhatə edir. Saçın, üzün, bədənin xarici görünüşü, geyim, danışma, əylənməilə bağlıdır. Yeniyetməliyin ilk dövrlərində geyimə olan maraq sonsuzdur. Tez-tez paltar almaq istəyirlər. Fərqli görünmək, başqalarının diqqətini cəlb etmək istəyirlər. Bu baxımdan valideynlə qarşıdurmalar ən çox geyimlə bağlı olur.

2. Sərbəst vaxt marağı: Yeniyetmənin boş vaxtlarında görmək istədiyi işlərlə bağlı olur. Kitab oxuma, musiqi dinləmə, idmanla məşğul olma və s. Ancaq bu maraqlar zaman görə dəyişə bilər. Orta məktəbdə idmana, musiqiyə olan maraq universitet illərində kitaba yönəlir. Yeniyetməliyin ilk illərində gənclərdə şeir yazma, mahni oxuma, xatirə dəftəri tutmağa maraq yaranır. Bu maraqlar cinsə görə fərqlənə bilər.

3. Sənət maraqları: Gənclər yeniyetməliyin ilk dövrlərində məslək mövzusunda qərarsız olurlar. Fikirlərini tez-tez dəyişirlər. Ancaq əl qabiliyyətləri, bacarıqları istiqamətində fikirləri dəqiqləşə bilir. Yeniyetməliyin sonrakı mərhələlərində seçəcəkləri peşə ilə bağlı fikirlərin əsası qoyula, bir sistem halina gələ bilir. Bu məslədə daha çox xəyala dalır, macəraçı olurlar.

Fikri aydınlaşdırmaq üçün aşağıdakı hekayəni misal olaraq göstərmək olar:

Bir gənc qiymətli daşlara sonsuz maraq göstərirmiş və nəhayət zinət əşyaları ustası-zərgər olmaq qərarına gəlir.”Bu peşəni seçirəmsə,yaxşı sənətkar olmalıyam”— deyə öz-özünə düşünür və ölkədə ən yaxşı daş-qaş ustasını axtarmağa başlayır. Axırda tapır, bir müddət gözlədikdən sonra qəbul olunur. Usta: ”Səni dinləyirəm “ — deyincə, gənc bu sahədəki düşüncələrini həyacanla danışmağa başlayır. Usta cavanı sonuna qədər səbirlə dinləyir və sonda ona bir daş uzadaraq: ”Bu bir zümrüd daşıdır. Bunu al ovcuna və bərk-bərk saxla. Bir il açmadan gözlə. Bir ildən sonra gələrsən” — deyərək gənci heyrət içində yola salır. Oğlan o vəziyyətdə evə dönür, çaşqınlığını valideynlərinə bildirir, ustaya əsəbiləşir, deyinir, amma, ovcunu açmır. ”Ölkənin ən məşhur daş-qaş ustası olasan, belə axmaq iş görəsən. Bu mənasızlığa bir il necə dözəcəyəm? Belə bir əziyyətlə necə yaşamaq olar? Bu necə ustalıqdır? Ustalıq eqoistliyini bu başdan eləməsə idi”- deyə söylənir, kimə rast gəlsə ustadan şikayət eliyir, amma, ovcunu açmırdı. Gecə yatarkən “əli açılar,daş ovcudan düşər” qorxusu ilə yarıxulu yatır. Günlər keçdikcə bütün işləri bir əli ilə görməyi öyrənir. Nəhayət,əzablı günlər başa çartır. İlin tamamında ustanın yanına gələrək: ”Bir il keçdi, bu da sənin daşın”- deyib ovcunu uzadarkən usta: ”indi sənə başqa bir daş verəcəyəm, onu da eyni şəkildə bir il ovcunda saxlayacaqsan!” — deyir. Cavan çığırıb-bağırır, ustanı yamanlayır. Öyrətmək üçün bu qədər əzab verməyin axmaqlıq olduğunu deyir. Usta da ona məhəl qoymadan daşı oğlanın ovcuna qoyur. O, ovcundaki daşı hiss edib onu sıxır və həyəcanla : “Bu daş zümrüd daşı deyil” — deyir. Deməli öyrənmək üçün zaman, səbr, ustaları dinləmək və izləmək lazımdır. Dünya sürətləndikcə zaman qısala bilər, amma öyrənməyin əsası dəyişməz.”




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə