T. Q. MƏLİkov müŞAHİDƏ NƏTİCƏLƏRİNİn riyazi araşdirilmasi



Yüklə 2,58 Kb.

səhifə4/7
tarix20.09.2017
ölçüsü2,58 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

 
16


 
17


 
18


 
19
 


 
20
 


 
21
 


 
22
 
 
 


 
23
 


 
24
 


 
25


 
26


 
27


 
28


 
29


 
30
 


 
31
3. Təqribi  ədədləri kvadrat və kuba yüksəldərkən nəticədə 
dərəcənin  əsasında olan rəqəm sayında  əhəmiyyətli rəqəm 
saxlamaq lazımdır. 
4. Təqribi  ədədlərin kvadrat, kuba yüksəltmək və kökalma 
zamanı nəticədə kök altında olan rəqəmin malik olduğu  rəqəm 
miqdarında  əhəmiyyətli  rəqəm saxlamaq lazımdır.  
5. 
Bütün   aralıq   nəticələrdə   əvvəlki   qaydalarda tövsiyə 
olunan rəqəmlərdən bir artığını saxlamaq lazımdır. 
Yekun nəticədə bu «ehtiyat rəqəm» atılır. 
6. Loqarifmlə hesablamalar apararkən ən aşağı saylı 
həqiqi   əhəmiyyətli   rəqəmləri      hesablamaq      və      loqarifm 
cədvəlindən   onluq   dərəcəli  işarələrdən   bir  vahid   artıq 
olanda   istifadə   olunması      məqsədə      uyğundur.   Yekun 
nəticədə axırıncı əhəmiyyətli rəqəmlər atılır. 
7. 
Əgər məlumatları istənilən dəqiqliklə götürmək olarsa
onda k həqiqi rəqəmli ilkin məlumatlar 0 saylı rəqəm götürmək 
lazımdır ki, nəticədə  əvvəlki qaydaya əsasən k+1 həqiqi 
rəqəmini təmin etmiş olsun. 
Əgər bəzi məlumatlar lazmı olandan artıq onluq dərəcəli 
(toplama və  çıxmada) və ya başqalarından (vurma, bölmə, 
qüvvətə yüksəltmə, kök almada) daha əhəmiyyətli rəqəmlərdən 
böyük olarsa, əvvəlcə onları bir ehtiyat rəqəm saxlamaqla 
yuvarlaqlaşdırmaq lazımdır. 
  


 
32
1.2. Ölçmə xətalarının növləri 
 
Ölçmənin istənilən nəticəsi özündə müxtəlif səbəbdən 
yaranan xətaları da göstərir. Bu xətaları sistematik, təsadüfi, 
şəxsi və kobud qruplara ayirırlar.  
 
1.2.1. Sistematik xətalar 
 
Sistematik xətalara ilk növbədə çox vaxt alət xətaları 
adlandırılan xətalar daxildir. Cihazlarla ölçü aparılarkən ideal 
dəqiq ölçü götürmək mümkün deyil. Uzununa ölçmə kimi sadə 
halda  şkalanın bölgüləri arasında məsafə nominaldan fərqlidir 
(məs: xətkeşin bir yerində 0.999, digər yerində 1.002 mm və s) 
fərqlidir. 
Şkalanın xətalarını göstəricilər arasındakı  məsafələri 
yüksək dəqiqliklə cihazla (alətlə) ölçməklə müəyyən etmək olar. 
Bundan sonra dəqiqliyi yoxianılmış cihaz (alət) qiymətlərin 
(bucaq, uzunluq və s) ölçməsindən asılı olan xətaları göstərilən 
pasportla təmin olunur. 
Bəzən xətaların ölçülməsi  əvəzinə ölçmələri elə aparmaq 
olar ki, bu xətaları aradan qaldırmaq mümkün olsun, buna misal 
olaraq busaq ölçmə alətininin-eksentrisitetin xətasını göstərmək 
olar. Çox nadir hallarda cihazı (alət) dərəcələrə bölünmüş 
dairənin həndəsi mərkəzi ilə dairənin furlanma oxu kifayət qədər 
üst-üstə düşür. Ona görə dairə üzrə hesablanmış qövs lazımı 
bucağı ölçmür (eksentrisitetin xətası). Eksentrisiteti ölçməklə 
onun xətasını 


 
33
nəzərə almaq çox çətindir. Lakin bu zaman dairəni 180
0
 
çevirərək qövsü təkrar ölçü aparmaqla həmin xətanı aradan 
qaldırmaq olar. 
Alət xətaları bütün ölçmə nəticələrinə daxildir, qeyd etmək 
lazımdır ki, bu xəta ya sübut, ya da, o cümlədən ölçmə 
qiymətinin özündən asılı olan başqa amillərdən asılıdır. Elə bu 
da həmin xətaların sistematik adlandırılmasına səbəb olmuşdur. 
 
1.2.2. Təsadüfi xətalar 
 
Təcrübə göstərir ki, bu və ya digər müəyyən qiymətin 
bütün mümkün dəqiqliklə yerinə yetirilmiş çoxsaylı ölçüləri 
bütün sistematik xətaları  nəzərə aldıqdan sonra da müxtəlif 
ədədi qiymət alınır. Bu hal onu göstərir ki, ölçmə  nəticələrinə, 
nəzərə alına bilinməyən hər hansı fiziki səbəblər də təsir edir. 
Məsələn, tutaq ki, kifayət qədər etibarlı  və  həssas olan 
tərəzidə  çəki aparılır.  Əgər ölçmə zamanı elə  həmin otağın 
qapısı  bərk örtülərsə, onda ədəd göstəricisi (əqrəb) dəqiq 
ədəddən fərqli olan hər hansı bir təsadüfi  ədəd göstərəcəkdir. 
Əgər başqa bir ölçmə anında yaxın küçədən hər hansı bir ağır 
avtomobil keçərsə, onun titrətməsi  əvvəlki  ədəddən fərqli bir 
ədədin alınmasına səbəb olacaqdır ki, nəticədə ölçmə  nəticə 
qiyməti yenə  dəyişəcəkdir.  Əgər ölçmələr tamamilə 
mexanikləşdirilməyibsə yəni, onda insan iştirak   edirsə,    həmin   
insanın   ölçmədə   iştirak   edən 
  


 
34
orqanlarının vəziyyəti ölçmə nəticələrinə təsir edə bilir.    
Dəqiq qiymətdən fərqli olan belə də nəticələrin alınmasına 
səbəb olan təsadüfi hallar digər səbəblərdən ola bilər. Hər bir 
belə  səbəb azacıq nəzərə çarpan xəta verir ki, bunları da qeyd 
edib tədqiq etmək lazımdır. Bu səbəblər üzündən baş verən 
təsirin cəmi nəzərə çarpacaq xətalara (kənara çıxmalar) gətirib 
çıxara bilər. Xətalar nəzəriyyəsinə görə, xəta dedikdə adətən 
təsadüfi xətalar nəzəriyyəsi başa düşülür. 
Təsadüfi xətaların özünün xüsusiyyətlərinə görə nəzəriyyə 
yaratmaq üçün ehtimal nəzəriyyəsinin prinsiplərindən istifadə 
edilir. 
 
1.2.3. Subyektiv xətalar 
 
Eksperimental müşahidələrin nəticələrinin 
ümumiləşdirilməsinin təcrübəsi göstərir ki, ölçmələrin nəticələri 
müəyyən fızikı xüsusiyyətlərdən asılıdır. Məsələn, hadisənin 
qeydiyyatı zamanı bir müşahidəçi bu və ya digər hadisəni 
sistematik olaraq, müxtəlif müşahidəçilərin  şəxsi xətaların 
dəfələrlə öyrənilməsi göstərimişdir ki, bu xətaları  həm 
sistemktik, həm də  təsädüfi xətalara aid etmək olar. Məlumdur 
ki, hər  bir müşahidəçiyə  şəxsi xətanın müəyyən orta qiyməti 
xasdır ki, bunu da sistematik xətaları aid edib, müşahidələrin 
işlənməsi zamanı 
nəzərə almaq lazımdır. Ayrı-ayrı 
müşahidələrdəki  şəxsi xətalar müxtəlif səbəblər (ətraf  şərait, 
müşahidəçinin fıziki vəziyyəti və s) üzündən 
  



Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə