Tarbiya psixologiyasi



Yüklə 20,79 Kb.
tarix26.09.2017
ölçüsü20,79 Kb.


AIM.UZ



TARBIYA PSIXOLOGIYASI

Shaxs odam ishtirok etadigan ijtimoiy munosabatlar sistemasining ta'siri ostida va unda o'zi bajaradigan faoliyat ta'siri ostida tarkib topadi. Ijtimoiy muhitning, kollektivning shaxsga ta'siri to'g'risida gapirilar ekan, sosial psixologiya ishlab chiqayotgan referent guruh tushunchasiga asoslanish zarur.Gap shundaki, hamma odamlar ham, hatto eng yakin tevarak- atrofdagi odamlar ham maktab o'quvchisining shaxsiga ta'sir qilavermaidi ko'plarning fikrlariga u befarq qaraydi. Har bir odam uchun bo'lganidek, har bir maktab o'quvchisi uchun ham ayrim guruhlar (ba'zan bunday guruh bir kishidan tarkib topgan bo'lishi mumkin) mavjud bo'ladi, u shaxs sifatida bu guruhlarning fikrlari, o'zi uchun nihoyatda ahamiyatli bo'lgan muloxazalari bilan hisoblashadi. Oila, sinf, sinfdagi ayrim o'quvchilar ba'zi, o'qituvchilar, xovlidagi ulfatlar, yakin do'st va hokazolar muayyan maktab o'quvchisi uchun ana shunday referent guruhlar bo'lishi mumkin. Maktab o'quvchisining tez- tez uchrab turadigan tarbiyaviy ta'sirlariga befarqyoki hatto salbiy munosabatda bo'lish hollariga ko'pincha o'quvchining tarbiyachiga ma'lum bo'lmagan referent guruh pozitsiyasida turishi sabab bo'ladi A.V.Petrovskiyning oqilona fikrga ko'raagar tarbiyachi, maktab o'quvchisi xech narsa va xech kim ta'sir qila olmaydi, deb da'vo qiladigan bo'lsa, bu narsa odatda tarbiyasining maktab o'quvchisining axloqiy pozitsiyasini belgilab beradigan ta'sirli referent guruhlardan mutloko xabarsiz ekanligini bildiradi. Bolalik va maktab yoshida shaxs tarbiyasining hal qiluvchi ta'siri ostida tarkib topadi. Tarbiya maxsus faoliyat sifatida muayyan dasturning anglab olingan maqsadning mavjudligi bilan ta'sir ko'rsatishning maxsus ishlab chiqilgan va asoslar berilgan vositalari formalari hamda metodlarining qo'llanilishi bilan tasodafiy va stexiyali ta'sirlardan ajralib turadi. A.S.Makarenko alohida ta'kidlab bunday degan edi, sog'lomtarbiyaviy vaziyatsiz mukammal shaxs vujudga kelgan yoki aksincha, to'g'ri tarbiyaviy ish olib borilgan paytda buzilgan shaxs tarkib topgan birorta holni bilmayman. Maktab o'quvchisining muayyan koidalar va normalarini bilishi ma'naviy hulq atvorining zarur shartidir. Biroq axloq normalarini shu tariqa bilish o'z-o'zidan axloqiy hulq-atvorini tegishli darajaga

erishtirmaydi. Buning ustiga, bilimlarni ma'naviy hulq-atvor

praktikasiz o'zlashtirib olish ma'naviy bilimlar bilan ma'naviy hulq-atvori o'rtasidagi ajralishda ifodalanadigan (axloqiy formalizim) deb atalovchi formalizimning yuzaga kelishiga olib boradi.

Shuning uchun maktab muassasasi tarbiyalanuvchisi maktab o'quvchisining hayoti va faoliyatini to'g'ri tashkil qilish ijodiy axloqiy sosial ijtimoiy hulq atvor tajribasi uning shaxsini tarkib toptirishda asosiy narsa bo'lishi kerak. O'quvchida bu narsa tarbiyachi raxbarlygida hosil bo'ladi. Bu narsa o'quvchilarda oilimlar sistemasini-tabiiy, axloqiy va g'oyaviy-siyosiy bilimlar sistemasini, (bu bilimlar muayyan darajada yetakchi rol o'ynagan paytda tarkib toptirish bilan yuz berish kerak. Psixologlarning bergan ma'lumotlariga ko'rabirgina faoliyatning o'zida (bu faoliyatning bola uchun nima sababdan yuz berishga qarab) shaxsning har - xil (va hatto bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan) sifatlari

tarkib topishi mumkin. Masalan, biz tarbiyalanuvchilarni boshqalarni ochiqdan-ochiq va dadil tanqid qilishga o'rgatamiz. Ana shunday qilish bilan bolada prinsipiallik, jasurlik sofdillik tanqidiy ko'z bilan karash fazilatlari tarkib topadi deb hisoblaydilar.Ammo biz aytilganlani hisobga olmasak, hamisha ham o'zimiz ko'zlagan maqsadga erishavermaymiz. Chunki hulq - atvorning ana shu to'g'ri formasi negizida maktab o'quvchisi amal qiladigan motivlar yotadi.

Bu hulq-atvor shaxsan o'quvchining o'zi uchun qanday ma'noga ega bo'lishiga qarabundan har xil sifatlar tarkib topishi mumkin. Agar o'quvchi o'z o'rtog'ini prinsipial motivlar asosida tanqid qiladigan bo'lsa bu tanqid uning o'rtog'ida harakterning prinsipiallik, katiylik, halollik singari sifatlarini tarkib toptiryshga yordam beradi: bordi-yu o'z aybini o'rtog'ining bo'yniga kyuish istagi bilan tanqid qiladigan bo'lsa, bu xudbinlik, individualizimning tarkib topishiga yordam beradi, Agar shaxsiy araz bilan tanqid qilinadigan bo'lsa unda shu asosda qasoskorlik, makkorlik, insofsizlik hislatlari tarkib topadi. Agar bunday tanqid qilishga nixoyat o'qituvchidan kurkish va unga ёqit istagi yoki mag'rurlik istagi prinsipiallik sabab bo'lsa, unda laganbordorlik ikkiyuzlamachilik singari hislatlar tarkib topishi mumkii biibarim to'g'ri hulq-atvor tajribasi bu hattiharakat muayyan motivlar asosida amalga oshirilgan vaqtdagina ko'zlagan maqsadga olib keladi. Maktab o'quvchilarining yo'nalishiii tadqiq qildi va yo'nalishining uchta asosiy to'rini-kollektiv, shaxsiy na ishchanlik yo'nalnshlariini (ishga, faoliyat qarayoniga bo'lgan yo'nalishni, ijodiy faoliyatga qiziqishni") alohida ajratib ko'rsatdi. Yo'nalishining kollektiv, shaxsiy turlari bir xil, to'g'ri harakteristkasiga ega bulmasligi kerak. Haqiqiy yo'nalishdan tashqari "xudbinlik guruhi" deb atalgan yo'nalish boshqa kollektivlarning qiziqishlarini mutlaqo mensimagan holda faqat bitga kollektivning, (guruh sinf) qiziqishlarinigina e'tirof etadigan yo'nalish ham bor. Shaxsiy yo'nalish shaxsiy yutuqlarga erishishga qaratilgan yo'nalish sifatida hamma vaqt ham kollektiv yo'nalishiga qarama-qarshi bo'lavermaydi. Psixologlar tarbiyaviy ish metodlarining psixologik asoslarini ishlab chiqayotganlarida, tarbiyaning har qanday metodiga abstrak tarzda qarab va uni baholab bo'lmaydi, fikrga asoslanar.

Bu metodlar qo'llanilayotganda, tarbiyalaniyetgan o'quvchining yosh va individual xususiyatlarini, ikkinchidan, shu o'quvchi a'zo bo'lgan bolalar kollektivining xususiyatlarini, nixoyat, tarbiyaviy ta'sir ko'rsatiladigan muayyan konkret sharoitlarni hisobga olish zarur. Shaxsning ijobiy yo'nalishini tarkib toptirish uchun maktab o'quvchisining barchavaziyat va holatlarida to'g'ri yo'l tutishi uchun uning nima qilishni bilishi, o'zi xurmat qiladigan kishilarning nima qilayotganlarini ko'rishi va o'zi ham to'g'ri hulq-atvorli bo'lishi mashq qilishi (bu eng muhim) zarur bilimlar axloqiy tasavvurlar va tushunchalarining muayyan

sistemasini egallamasdan turib haqiqiy e'tikodlarni tarkib toptirib bo'lmaydi. O'z-o'zidan bu bilimlar axloqiy hulq-atvorni belgilamasdan turib, unga muhim ta'sir ko'rsata olmaydi.Psixologik tadqiqotlada shu narsa aniqlanganki, axloqiy tushunchalarni o'zlashtirish jarayon bo'lib, unga maxsus raxbarlik qilishni talab etadi. O'quvchilarining tasodifiy xollar, ko'chadagilaning bema'ni ta'siri kattalarning yaramas hatti-harakatlari ta'sirida tarkib topadigan vxlokiy tushunchalari va kollektiv tomonidan to'g'ri g'oyaviy rahbarlik qilinmasa, xato, noto'g'ri, bo'zuk tushunchalarga aylanib qolishi mumkin. Ba'zan o'quvchi turmushdagi biror fakt yoki voqani, adabiy asarlardagi mazmunni, kino kartinalarni o'zi mustaqil tushuna olmay noto'g'ri xulosalarga kelib qoladi. Juda og'ir sharoitlarda o'quvchida xato fikrlargina emas, balki ma'naviy prinsiplar va ustanovkalar ruxiga ko'ra bizga yot bo'lgan xatolar ham yuzaga kelishi mumkin.



Ko'pchilik noto'g'ri hatt-harakatlarning yuz berishiga ana shular sabab bo'ladi.

Axloqiy ongni tarkib toptirishning eng muhim yo'l o'quvchilarining o'zlarida to'g'ri xulq-atvorni yuzaga keltirish bilan axloqiy tajribani boyitish va umumlashtirish yo'lidir, albatta. O'quvchilardagi axloqiy bilimning turli-tuman formalari ularning ongi va his - tuyg'ulariga joili, yorqin otashin so'zning (jamoalarda uyushtiriladigan etik suhbatlar, leksiyalar, munozaralar) ta'siri bu ishni ancha to'ldirishi mumkin. Aktiv ta'sir ko'rsatishning ajoyib ustasi bo'lgan AS.Makarenko ham axloqiy (etik) suhbatlaning chinakam tarafdori edi. Uning o'zi nazariy axloqiy turdagi suhbatlirning konspektini yozar, ularda ekg yaxshi bunday axloqiy nazariyaning katta samaralarini kurar edi. Muayyan prinsiplar ishlab chiqilgan bo'lib, axloqka domr suhbatlar o'sha prinsiplar asosida tuzilishi kerak. Mavhum va abstrakt tuzilishi murakkab mulohazalar bilan toliqtirib quyishga yo'l quyib bo'lmaydi. Odatda, suhbat ugkaziladigan kollektivni, uning yo'nalishiii bu kollektiv a'zolarining o'zaro munosabatlarini, O'qituvchiga o'qish va boshqalarga munosabatini yaxshi bilish zarur.Bunday suhbatlarni nihoyatda tez-tez o'tkazib turmaslik darkor. Agar suhbatlar konkret sabablar bilan mamlakat yoki kollektiv hayotidagi biror vokeaga tugirlab utkazilsa, juda yaxshi natija beradi. Suhbatni yorqin, yaxshilab tanlab olingan konkret misollarni hayotiy voqealar yoki adabiy asarlar yoki adabiy asarlardagi faktlarni hamda kuzatishlarni taxlil qilishdan boshlab umumlashtirish hamda xulosalar chiqarishga o'tish tavsiya etiladi. Emosional tarzda keltirilgan yorqin va ta'sirchan obrazga oqilona tayanish (nafis san'atdan, adabiyot asarlaridan foydalanish. Kinofilmlar yoki tayetr asarlariga kollektiv bo'lib borish yoxud ularni kollektiv bo'lib eslash) zarur.O'quvchilarining ongigiga sindiriladigan qoidalarni asoslab berilishi, isbotlangan bo'lishi mumkin ahamiyatga ega. Bu hamma narsani tushinib olishga va buning okibatida. dalil qabul qilishga, uning asoslanganligiga ishonch hosil qilishga oqilona isbotlarga rozi bo'lishga qodir bo'lgan usmirlar va katta yoshdagi o'quvchilar bilan suhbat o'tkazishpaytida juda muhimdir. Boshqa tomondan, bu yoshda so'z ta'sirining samaradorligi pasaib ketishi mumkin, chunki o'quvchida rivojlanib boradigan tanqidiy tendensiyalar ko'pinchauni kattalarning dalillariga ehtiyotkorlik bilan ishonmasdan va noto'g'ri tushunib qabul etishga, ularning dalillarini rad qilishga, biror qoida bilan kelishmaslikka, kattalarning iltimoslari va talabalariga qarshi chiqishga majbur etish mumkin. Boshqa narsa ham nazarda tutish kerak: o'quvchi ko'pinchakattalarning o'ziga aklli kishi deb murojaat qilishlaridai magrurlanib yuradi. Unda bu ipyupchpi oklash, ana shunday munosabatga muposib kishi bo'lish yuzaga keladi. Buning uchun suhbat jarayonida muhokama qilish kerak bo'lgan masalalarni oldindan tayyorlab quyish tavsiya etiladi. O'quvchilarda chuqur va ta'sirchai emosiyalarni uyg'otishga intilish lozim. Bunda O'qituvchi suhbatni befarqva shavq-zavqsiz emas, balki emosional tarzda jonli qilib o'tkazgandagina erishish mumkin.O'qituvchi o'zining extirosli e'tiqodi o'smirlarga yukishini unitmaslik darkor. O'smirlarning o'zlari his etadigan tuygularni taxminan quyidagi formada anglab olishlariga erishish juda muhimdir: "Nima uchun bu hodisa menda tunchalik gazab va nafrat uyg'otadi?"Nima uchun men bu xatgi-harakatlardan shunchalik xayratlandim?"Tarbiyachilarning shaxsiy namunasi o'quvchi shaxsini tarkib toptirishda muhim ahamiyatga ega. Kichik maktab yoshidagi o'quvchi ko'pincha, o'qituvchiga taqlid qilib, unga o'xshashga harakat qiladi, lekin birinchidan, buni ko'pincha tushunib yetmasdan qiladi, ikkinchidan o'qituvchining tashqi ko'rinish iga va kiliklariga taklid qiladi, chunki u shaxsning namoyon bo'lishini taxlil qilishini va shaxsni barqaror hislatlarini anglab yetishga qodir emas. Usmir va katta maktab yoshidagi o'quvchi ko'pchilik hollarda namunaga ongli ravishda taqlid qiladilar. O'smir o'zini katta deb hisoblay boshlagandan e'tiboran kattalarning hatti-harakatlari va ishlariga taqlid qilishga intiladi. Shuning uchun unda tevarak- atrofdagi kishilarning, ayniqsa o'ziga eng yakin va o'zi uchun eng obro'li kishilarning hatti- harakatiga qiziqish hamda e'tibor berish yuzaga keladi. O'qituvchi qanchalik obro'li bo'lsa, uning e'tikodi, bilimlari, fikrlari, didi o'quvchilarga shunchalik ko'p ta'sir qiladigan bo'ladi. O'smir kattalarning biror hislatlariga taklid qilayotib, ko'pinchabu hislatlarni shunchalik ilib olish bilan birga, ularning salbiy hislatlari va hatti-harakatlarini ham o'ziga singdirib oladi. Agar o'qituvchi muayyan maqsadni ko'zlaydigan va prinsipial matonatli, o'z burchini qatiyat bilan bajaradigan bo'lsa, xuddi shu narsalarni o'z tarbiyalanuvchidan ham talab qilish unga oson bo'ladi. Aksincha, o'quvchining tejanligi, qo'polligi, o'zini qo'lga ola olmasligi, manmanligi o'quvchilarga salbiy ta'sir ko'rsatadi. O'quvchilar va ota-onalar ba'zan tarbiyaviy ishlarda o'zlarining shaxsan namuna ko'rsatishlarining ta'siriga yetarlicha baxo bermaydilar. Xolbuki, ularning qilayotgan ishlari, o'zlarining qanday tutishlari ularning aytgan gaplariga, urgatgan narsalariga qaraganda kamroq emas, balki ko'proq ahamiyatga ega bo'ladi.To'g'ri hatti-harakatlarda amaliy tajribani uyushtirish yuqorida ta'kidlab o'tilgandek shaxsni tarbiyalashda muhim asosiy omildir.

Tarbiyachi o'quvchilarda hatti-harakatlarning shunday forma va usullarini tarkib topdirmogi kekakki, bu forma va usullarda tarbiyaning hal qiluvchi ta'siri ostida yuzaga keladigan o'quvchi e'tikotlari amalga oshsin. Hatti-harakatlarining aytib o'tilgan formalari motivlarni o'quvchining extiyoj va munosabatlarini "moddiylashtirish" ifodasi, vositasi, formasiga aylanib kolgandagina barqaror omilga aylanib mustahkamlanadi. A.S.Makarenko xuddi ana shu ma'noda hulq-atvor gimnastikasi to'g'ri hatti-harakatlarni mashq qilishni uyushtirish zarurligi to'g'risida gapirgan edi.


1) Didaktiv qobiliyatlar bu bolalarga o'quvmaterialini aniq va ravshan tushuntirib, oson qilibetkazib berish, bolalarda fanga qiziqish uyg'otib, ularda mustaqil faol fikrlashni uyg'ota oladigan


qobiliyatlardir.

2) Akademik qobiliyatlar - matematika, fizika, biologiya, ona tili,

adabiyot, tarix va boshqa shu kabi fanlar yeoxasiga xos qobiliyatdyr.

3) Persentiv qobiliyatlar.

Nutq qobiliyati:

Tashqilotchilik qobiliyati:

Avtoritar qobiliyati:

Kommunikativlik qobiliyati:

Pedagogik xayol;

Diqqatni taksimlay olish qobiliyati.

Muhim davlat vazifasini «Kadrlar tayyorlash milliy dastur»ini amalga oshirayotgan zamonaviy maktab O'qituvchisining hislatlari, uning ijodiy faoliyati kirib kelayotgan XXI – asrda shakllanib, asosan amaliy ishda, pedagogik tajribalarni egallash jarayonida o'sib rivojlana boradi.

Shu bilan birga o'qituvchi doimiy ravishda o'z malakasini otirib, o'z ishining muvaffakiyagini yuqori darajada ta'minlashga yordam beradigan shaxsiy hislatlarini tarbiyalab borishi zarur.



Aim.uz





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə