Тarix və onun problemləri, №1 2014 143 taleh cəFƏrov



Yüklə 374,42 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix11.09.2018
ölçüsü374,42 Kb.
#67906


Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

143 

 

TALEH CƏFƏROV 

ADPU-nun Azərbaycan tarixi  

kafedrasının dissertantı,  

Türk xalqları tarixi kafedrasının müəllimi, 

E-mail: taleh.ceferov83mail.ru 

ŞƏBNƏM CƏFƏROVA 

BDU-nun əməkdaşı, 

Türk xalqları tarixi 

kafedrasının dissertantı 

 

ERMƏNI KILSƏSININ YARANMASI VƏ DIASPORUN TƏŞKILINDƏKI 



FƏALIYYƏTINƏ DAIR 

 

Açar sözlər:  Erməni kilsəsi, iyerarxiya, katalikos, apostol, kilsə məclisi 



Ключевые слова: армянская церковь, иерархия, каталикос, апостол, церковное 

собрание 



Key words: The Armenian church, hierarchy, catholicos, apostle, the church council  

 

Tarixin  müxtəlif dövrlərində Qafqaz  və ona yaxın olan ərazilərdə  müxtəlif dilli xalqlar 



məskən  salmışdılar.  Qafqazın  əlverişli  coğrafi  mövqeyi  və  təbii  şəraiti  xalqların  buraya 

miqrasiyasına  bir  növ  yol  açmışdır.  Hələ  e.ə  VII  əsrdə  türk  mənşəli  skif-sak-massaget 

tayfalarının, e.ə II əsrdə hay-ermənilərin, II-V əsrlərdə türk mənşəli hunların və ən nəhayət, XI 

əsrdə  oğuz  türklərinin  bu  ərazilərə  məlum  köçü  regionun  etno  mənzərəsini  xeyli  rəngarəng 

etmiş oldu. Bu tayfaların əksəriyyəti yerli oborigen xalqlarla qaynayıb-qarışdılar və bölgənin 

mədəni  inkişafına  müsbət  istiqamətdə  təsir  göstərdilər.  Lakin  bu  xalqlar  içərisində  erməni-

haylar istisnalıq təşkil etdi. Ermənilərin bu ərazilərə miqrasiyası uzun bir zaman kəsiyində baş 

vermişdir. Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin dağlıq ərazilərində məskən salan haylar xüsusilə 

yerli əhali ilə qaynayıb-qarışmaq təhlükəsi ilə üzləşmədilər. Onların siyasi  birliyinin qorunub 

saxlanılmasında kilsə mayak rolunu oynamışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, erməni icmalarının 

təşəkkülü və formalaşmasında kilsə evəzedilməz rol oynamışdır. Erməni kilsəsinin diasporun 

formalaşmasındaki  fəaliyyətini  qeyd  etməmişdən  öncə  kilsənin  yaranma  tarixi  haqqında 

məlumatları qeyd etmək lazımdır.  

Xristianlıq I-II əsrlərdə Fələstində meydana gəlmiş və buradan bütün dünyaya yayılmışdı 

(1,s.203).  Xüsusi  olaraq  ermənilərin  dini  inanclarına  baxıldığı  zaman  xristianlıqdan  qabaq 

ermənilər  farsların  təsiri  altında  günəşə,  aya,  suya,  torpağa,  küləyə,  Ağrı,  Sübhan,  Nemrut 

kimi alov saçan dağlara və ulduzlara, bürclərə, itlərə göyərçin və şahin kimi quşlara, ağaclara, 

qayalara, yəni qısaca təbiətə sitayiş edirdilər (2,s.71). Onlar yaxşı və pis ruhlara, dünyanın bir 

öküzün  buynuzu  üzərində  durduğuna,  zəlzələnin  də  bu  öküzün  buynuzunu  tərpətməsilə  baş 

verdiyinə  inanardılar  (3,s.62).  İbadət  etdikləri  mövcud  bir  yerləri  olmamışdır.  (4,s.17-18). 

Odur  ki,  dini  ibadətlərini  açıq  havada  yerinə  yetirər,  ayı  təbiətin  anası,  ağac  və  bitkilərin 

bəsləyicisi  olaraq  qəbul  edirdilər.  Ermənilər  ruhların  pisliklərinə  uğramamaq  üçün  sehr  və 

ofsuna da əhəmiyyət verirdilər (3,s.63). Hətta bu dövrlərdən qalma və digər xristian məzhəb-

lərində olmayan adətlər ermənilər arasında geniş yayılmışdır (5,s.71). Belə ki, xristian məzhə-

bində olmayan “Madaq” deyilən nəzir qurban kəsmə kimi adətlər ermənilər arasında hələ də 



Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

144 


yaşamaqdadır  (6,s.154-155).  Məhz  bu  ayin  erməniləri  digər  xristianlardan  ayıran  başlıca 

xüsusiyyətlərdən biridir (3, s.63).  

Xristianliğin  yayılması  İsus  Xristosun  şagirdlərinin-apostollarının  fəaliyyəti  ilə  bağlıdır 

(1,s.204). Erməni mənbələrində xristianlığın Ermənistanda yayılmasını  Apostol Faddeyin adı 

ilə bağlayırlar. Faddeylə yanaşı Varfolomey və Qriqorinin də adları çəkilir. Yuxarıda faktlar-

dan göründüyü  kimi, Ermənistan ərazisində  xristianlığın yayılması  I əsrdə yaşamış şəxslərin 

fəaliyyəti  ilə  bağlanmışdır  (7,s.  168-169).  Ermənilərin  xristianlığı  qəbul  etmələrindən  sonra 

Zərdüştlük, bütpərəstliyin müsbət keyfiyyətlərini saxlamışdılar (2,s.117).  

Məlum  olduğu  kimi,  IV  əsrin  əvvəlində  (313-cü  ildə)  Roma  imperatoru  Konstantinin 

Milan fərmanına uyğun olaraq bütün məzhəblərə sərbəstlik verildi. Xristianların Roma imperi-

yasında təqibi dayandırıldı. Bununla əlaqədar Ön Qafqazda xristianlığın təbliği yenidən can-

landı. Anadolunun Qeyseriyyə şəhərində xristian ruhunda təhsil almış Qriqori Armeniyada III 

Trdatın  (287-332-ci  illər)  dövründə  dini  təbliğata  başlamışdı.  Qaynağın  məlumatına  görə, 

Qriqori  burada  guya  “xeyli  möcüzə  və  ilahi  əlamətlərini  nümayiş  etdiribmiş”  və  erməni 

hökmdarı III Trdatı xristianlığa sövq edibmiş (1,s.205).  

Belə  ki,  erməni  mənbələrinə  görə,  301-ci  ildə  Ermənistan  xristianlığı  qəbul  etmişdi. 

Lakin  əslində  xristianlığı  xalq  deyil,  erməni  knyazı  Arşaki  III  Tridat  qəbul  etmişdir.  Knyaz 

Trdat xristianlığı dövlət dini elan edən ilk knyaz olmuşdur (8,s.22) Türk tarixçisi Saray Meh-

met  bu  hadisəni  “ermənilərin  həyatında  önəmli  bir  dönüş  nöqtəsi”kimi  qiymətləndirmişdir 

(9,s.6).  III  Tridat  298-330-cu  illərdə  hakimiyyətdə  olmuşdur.  Dünya  dinlərinin  yarandığı  ilk 

gündən cəmiyyətin siyasi sisteminin onlara dayaq olmasına ehtiyacları olmuşdur. Xristianlıq 

Roma imperiyasında imperator Konstantin tərəfindən (313-cü ildə) rəsmiləşdirilmiş və dövlə-

tin dayağına çevrilmişdir. Beləliklə, dövlətin qüdrəti dinin dövlət ideologiyasına çevrilməsini 

təmin edə bilər. Lakin dindən dövləti möhkəmləndirmək üçün bir vasitə kimi istifadə etmək də 

mümkündür. Erməni kilsəsi tarixdə məhz ikinci yolu tutdu. Erməni dövləti ideyasının yaradı-

cısı erməni kilsəsi oldu (7,s.168-169). 

Qeyd etmək lazımdır ki, “Erməni xalqının tarixi”ndə xristianlığın 301-ci ildə rəsmi qəbul 

edilməsi  maarifçi  Qriqorinin  adı  ilə  bağlıdır.  Əfsanəyə  görə,  Qriqorinin  atası  Anak  Sasani 

şahının  əmri  ilə  erməni  knyazı  I  Xosrovu  (III  Trdatın  babası)  ovda  öldürülmüşdü.  I  Xosrov 

ölümündən  əvvəl  Anakın  ailəsinin  məhv  edilməsini  vəsiyyət  etmişdi.  Qriqori  Qeysəriyyəyə 

qaçır.  Bir  müddətdən  sonra  o,  Ermənistana  qayıdaraq,  xristianlığı  təbliğ  edir.  III  Trdat  bu 

xəbəri  eşidərək,  Qriqorini  bütlərə  qurban  vermək  istəyir.  Qriqori  III  Tiridatın  bu  qərarının 

əleyhinə çıxır. III Tiridat onu Artaşat şəhərindəki zindana salır. Bu hadisədən sonra III Tiridat 

dəli  olur  və  Qriqori  onu  sağaldır.  Nəhayət,  III  Tiridat  190  min  tələbəsi  ilə  xristianlığı  qəbul 

edir. Maraqlısı ondan ibarətdir ki, Müqəddəs Maarifpərvər Qriqori öz təbəələrini xaç suyuna 

salan çar Trdatı devirmiş və sonra çox çəkmədən qəfildən ölmüşdür. Ehtimal olunur  ki, onu 

yeni xristianlar zəhərləyiblər (10,s.56). Qeyd etmək lazımdır ki, Qriqori mənşəcə parfiyalı idi. 

Ermənistanın Arşaki hökümdarları da fars mənşəli idilər. Xristianlığın başlanğıc mərhələsində 

ideoloji  birlik  mövcud  olmuş,  lakin  sonra  müəyyən  doqmatik  mübahisələr  başlamışdı. 

(7,s.169) 

Yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  kimi,  ermənilər,  xristianlığı  301-ci  ildə  kütləvi  şəkildə  qəbul 

etdiklərini ifadə etməkdədirlər və buna bağlı olaraq da 2001-ci ilin sentyabr ayında Ermənis-

tanda xristianlığın və apostol erməni kilsəsinin 1700-cü il dönümünü, yəni ilk xristian dövlət 

əfsanəsini  təntənə  ilə  qeyd  etmişdir.  Ermənilərin  iddia  etdiyi  kimi  301-ci  ilində  xristianlıq 

Ermənistanda rəsmi  din olmamış, Əziz Qriqor Qriqoryan kilsəsini 301-ci ilində qurmamışdır. 

III əsrin sonu-IV əsrin başlanğıcında Romada və buna bağlı olaraq Ermənistanda, xristianlara 




Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

145 

müxtəlif  formada  təzyiqlər  edilmişdi.  Eyni  zamanda  bəhs  olunan  dövrdə  Bizans  və  sasani 

dövlətinin təzyiqləri altında müstəqil dövləti olmayan ermənilər necə oldu ki xristianlıq dinini 

rəsmi  din  kimi  qəbul  etdilər...298-ci  ildə  Ermənistana  gələn  əziz  Qriqora  totemlərə  qurban 

kəsmədiyi  və  xristianlıqdan  dönmədiyi  üçün  işgəncə  edilmiş  və  həbs  edilmişdi....298-ci  ildə 

həbs olunduğu  və 15 il həbsdə qaldığı bütün  qaynaqlarda əziz  Qriqorun Erməni iddialarının 

əksinə  301-ci  ildə  həbsdən  çıxmış  olması  məntiqi  baxımdan  düzgün  deyil.  O,  313-cü  ildə 

həbsdən  çıxmış  və  xristianlığı  yaymağa  başladı.  Qriqorun  azadlığa  buraxılması  da  hec  də 

təsadüfi  hadisə  deyildi.  Onun  azad  edilməsi  və  xristianlığın  təbliğinə  başlaması,  Roma 

imperatoru  Konstantinin  Milan  sənədində  elan  etdiyi  ilə  təsadüf  etməkdədir.  313-cü  ildə 

xristianlıq Romada rəsmi dövlət dini qəbul edildi və ən tezi 314-cü ildə Ermənistanda xristian-

lıq  dövlət  dini  səviyyəsində  qəbul  edilə  bilərdi.  Erməni  kilsəsi  öz  mövcudluğunu  qoruya 

bilmək üçün bir qüvvəyə, bir siyasi idarəyə ehtiyac duymuş  və beləcə erməni dövləti fikrini 

erməni  milləti  deyil,  erməni  kilsəsi  ortaya  çıxartmışdır.  Kilsə  və  xristianlıq  erməni  fəaliy-

yətində bu baxımdan önəmlidir (11,s.34). 

Akademik  Ramiz  Mehdiyev  ermənilərin  xristianlığı  ilk  qəbul  edən  xalq  olduğunu 

faktlarla  inkar  edərək  yazır:  “Serj  Sarkisyan  təkəbbürünü  gizlətmədən  və  heç  bir  əsas  dəlil 

göstərmədən  azərbaycanlıları  xristianlığın  qəbul  edilməsində  dünyada  birincilik  iddiasında 

olmaqla günahlandırmışdır. Azərbaycan tarixşünaslığında heç vaxt deyilməmişdir ki, Qafqaz 

albanları  xristianlığı  hamıdan  əvvəl  qəbul  etmişdir.  Amma  erməni  tarixçiləri  Ermənistanın 

301-ci ildə xristianlığı dövlət dini kimi dünyada birinci olaraq qəbul etmiş ölkə olması barədə 

mif yaratmışlar və onu inadla təbliğ edirlər, hərçənd elmə çoxdan məlumdur ki, hələ II əsrin 

axırlarında, yəni ermənilərdən bir əsrdən də çox əvvəl ərəmeydilli Edessa çarlığında (Osroye-

nada) xristianlıq rəsmi din olmuşdur. 165-ci ildə Edessa çarı Abqar bar Manu (V Abqar və ya 

VIII  Manu)  xristianlığı  qəbul  etmişdir,  onu  buna  inandıran  fələstinli  missioner  müqəddəs 

Fadey (Adday) olmuşdur, çar taxt-tacında onun varisi VIII Abqar isə xristianlığı Osroyenanın 

dövlət dininə çevrilmişdir. Maraqlıdır ki, Ermənistanın 301-ci ildə xristian dinini qəbul etməsi 

faktı erməni tarixçilərinin özlərinin arasında da mübahisəyə səbəb olur. Sirarpi Ter-Nersesyan 

yazır: “Ənənəyə görə bu hadisənin tarixi 301-ci il hesab edilirdi, lakin son araşdırmalara görə 

bu,  314-cü  ildən  tez  olmamışdır  (12)”.  Tarixçı  Yusif    Qazıyevin  fikirlərinə  görə,  knyaz  III 

Trdatın  xristianlığı  qəbul  etməsi  o  demək  deyildir  ki,  Ermənistan  xalqı  xristianlığı  qəbul 

etmişdir.  Ermənistanda  feodallar  və  xalq  arasında  xristianlığın  yayılması  uzun  zaman 

çəkmişdir (13,s.81) 

Xristianlıq  IV  əsrin  əvvəllərində  Ermənistana  ilk  dəfə  qərb  bölgəsində,  Kappadokiya 

bölgəsindən girmişdir. Sonra Qriqor Lusavoriçin təbliğatına qədər yenə qədim dinə dönmüş və 

əsl  xristianlıq  onun  ortaya  çıxması  ilə  başlamışdı.  Qriqor  Lusavoriç  bundan  sonra  qədim 

ibadət yerlərini dağıtdırır, Ermənistana xristianlıq yayılmağa başlayır. İlk patriarxlar yerlərini 

Eçmiədzində  axtarmağa  başladılar.  Eçmiədzin  VII  əsrdən  sonra  ön  plana  çıxdı.  Katalikos 

Homidas (619-628) dağılan kilsələri təmir etdirdi (14,s.120). Qeyd edək ki,  birinci katalikos 

Qriqori Partevin adı ilə erməni apostol kilsəsinə bəzən qriqorian kilsəsi də deyilir (15,s. 83) 

Xüsusilə, qeyd etmək lazımdır ki, Erməni əlifbasının meydana  gəlməsi (406-cı il) xris-

tianlığın  ermənilər  arasında  daha  sürətlə  yayılmasına  gətirib  çıxardı.  Bu  dövrdə  ermənilərin 

yazısı olmadığından Əziz Qriqor xristianlığı yaymaq üçün yunan və suriya dillərindən istifadə 

etmişdir  (11,s.36).  Qeyd  etdiyimiz  kimi,  əvvəllər  İncili  latın  dilindən  yunan  və  suriyani 

dillərinə  tərcümə  edərək  öyrənən  ermənilər  bundan  sonra  xristianlığı  öz  əlifba  və  dillərində 

öyrənməyə başladılar. Bu isə xristian dininin  ermənilər arasında daha təsirli olmasına zəmin 

hazırlamışdır (9,s.6). 



Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

146 


Görkəmli  rus  tarixçisi  və  Qafqazşünası  İ.V.Veliçko  Qafqaz  əsərində  yazır:  “Ermənis-

tanda  əsl  xristianlar  və  kilsə  başçıları  çox  ağır  vəziyyətdə  yaşayırdılar.  Məsələn,  katalikos 

Böyük  Nerses  IV  əsrin  sonunda  xristian  idealları  naminə  yox,  teokratiyanın  əsasını  qoymaq 

məqsədilə  çarla  ləyaqətcəsinə  qızğın  mübarizə  aparırdı  və  bəzi  məlumatlara  görə  o,  ömrünü 

müəmmalı ölümlə başa vurmuşdu. Çar II Tiqran ermənilləri Dönük Yulianın surətinə sitayiş 

eləməyə məcbur edirdi (10,s.56)”.  

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Ermənilərin  yenidən  siyasi  səhnəyə  gəlməsi  xristian  dinin 

meydana  gəlməsi  və yayılması dövrünə təsadüf edir. Xristianlığı qəbul etdikdən sonra  vahid 

xristian  kilsəsindən  üz  döndərən  ermənilər  təriqətçi  monofizitlərin  tərəfinə  keçdilər.  Onlar 

özlərinin əlahiddə qriqoryan kilsəsini yaratdılar. Qriqoryan kilsəsi dövlətin olmadığı şəraitdə 

erməni icmalarının təkcə dini deyil, eyni zamanda siyasi himayəçisi funksiyasını da öz üzərinə 

götürdü (16,s.12). Beləliklə, erməni kilsəsi qurulmuş, lakin latın və Bizans kilsələri ilə əlaqə 

qurmayaraq  öz  dəyərlərinə  bağlı  fəaliyyəti  davam  etdirməyə  çalışmışlar  (4,s.17-18).  Görün-

düyü  kimi,  erməni  kilsəsinin  tarixini  tədqiq  etdiyimiz  zaman  diqqətimizi  çəkən  ən  mühüm 

məsələ  bu  kilsənin  istər  Bizans,  istərsə  də  Roma  kilsəsinin  nüfuzuna  girməkdən  boyun 

qaçırması  olmuşdur  (2,s.117).  Erməni  kilsəsinin  Roma  kilsəsinə  qarşı  olduğunu  göstərən  ən 

mühüm məsələlərin bəziləri bunlardır.  

1.

 

Romanın üstünlük və dini hegemonluğunu qəbul etmir, 



2.

 

Xalkedon kilsə məclisinin qərarlarını qəbul etmir, 



3.

 

İsadakı iki təbiəti inkar edirlər, yəni özündə ata ilə eyni daha ayrı bir xüsussiyətlər  

və bir kişilik və tanrıçılıq görürlər, 

4.

 

Papanın günah işləməsinə qarşı çıxırlar (14,s.126) 

Bütün  bunlara  baxmayaraq,  Böyük  Ermənistanın  səbatsız,  dəyişkən  siyasi  vəziyyəti  və 

onun Bizans imperiyasından, (bu, ayrı-ayrı dövrlərdə müəyyən dərəcədə olmuşdur) və İrandan 

daimi  asılılığı  erməni  kilsəsinin  vəziyyəti  ilə  uyğun  gəlirdi.  Faktlara  müraciət  edək.  “Öz 

varlığının birinci yüzilində-Qriqoridən başlayaraq IV əsrin sonlarında Ermənistanın bölünmə-

sinə  qədər,  ölkə  imperiyadan  asılı  vəziyyətə  düşdüyünə  görə,  erməni  kilsəsinin  imperiya 

kilsələri ilə əlaqələri sıx idi, yəni erməni kilsəsi imperiya kilsəsindən asılı idi ( 17,s.222). 

 Qeyd edək  ki, IV əsrin  I rübündə ermənilərin xristianlığı qəbul etmələri, sasaniləri heç 

də məmnun etməmişdir. Zərdüşt dininin  getdikcə qüvvətləndiyi  Sasanilər Roma hakimiyyəti 

altında  erməni  knyazlığına  müdaxilə  etməyə  başlamışdı.  Nəticədə  erməni  knyazlığı  2  yerə 

ayrılmış, şərq hissəsi Sasanilərin, Qərb hissəsi isə Romanın hakimiyəti altına girmişdir. (9,s.6) 

Beləliklə, ermənilərin pravoslavlıqdan ayrılması prosesi sürətlənmiş və ən əsası xüsusi maraq 

doğurmuşdur. Bu haqda İ.V.Veliçko yazır: “Bu teokratik cəhdlərdən, maddi və siyasi mülahi-

zələrdən irəli gəlmiş, çoxdan hazırlanmış, lakin yalnız VI əsrdə, ermənilərin İran şahı Xosrova 

yarınaraq  Xalkidon  kilsəsinin  formulunu  qəti  surətdə  rədd  edib  monofizitlərə  qoşulduğu 

zaman özünün doqmatik bəhanəsini tapmışdı. Bu, farslara xristian dünyasına ədavət salmaq və 

Bizansı zəiflətmək üçün lazım idi. Ərəblər həm hədə-qorxu, həm də pul işə salmaqla belə cəhd 

göstərmişdilər və Haykın törəmələri onların qarşısında duruş gətirə bilməmişdilər. Ermənilər 

bir tərəfdən xəyanətkarlıq yolu ilə başqa dinə mənsub olan hökmdarlarla qul əlaqəsi yaratmış, 

digər tərədən isə onların semit duyğularına cavab verən gizli dövlətin xüsusi formasını, yəni 

siyasi  və  maddi  mənafeyi  dini  mənafedən  əhəmiyyətli  sayılan  teokratiyanı  möhkəmlətməyə 

başlamışdılar (10,s. 56)”.  

Ermənilərin  müstəqil  kilsəyə  sahib  olmaları,  Romanı  əvəz  edən  Bizans  rəhbərliyini  və 

xüsusilə, yunan kilsəsini olduqca narahat etmişdir. Kilsənin də təsiri ilə Bizans rəhbərliyi öz 

hakimiyyəti altında yaşayan xalqından olan bir çox ailəni Balkan yarmadasına köçürmüşdür. 




Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

147 

Fəqət  Bizansın  bu  təzyiqlərinə  baxmayaraq  erməni  kilsəsi  erməniləri  bir  arada  tutmağa 

çalışmış və bunda da bir dövrə qədər uğur qazanmışdılar (9,7). Eyni zamanda Ermənistanın iki 

imperiyadan-Roma və İrandan  daimi asılılığı, eləcə də dövlət quruluşunun daim zəif olması, 

428-ci  ildə  isə  onun  tamamilə  ləğv  edilməsi,  ölkənin  vahid  etnik  tərkibi  IV-V  əsrlərdə  və 

sonrakı yüzilliklərdə erməni kilsəsinin mövqeyini möhkəmləndirmiş, beləliklə də xristianlığın 

ümumxalq  dininə  çevrilməsinə  gətirib  çıxarmışdı.  Məhz  buna  görə  də  erməni  kilsəsi  xalqı 

birləşdirən  əsas  təşkilat  kimi  çıxış  edir,  bütün  qanunverici  və  məhkəmə  hakimiyyətini  öz 

əlində saxlayırdı ( 17,s.220). 

Bildiyimiz kimi, erməni kilsəsinin başçısı-katalikosu Qeysəriyyədə müəyyənləş-dirilirdi. 

Tarixçi  Fəridə  Məmmədova  da  yazır  ki,  Qriqoridən  başlayaraq  bütün  erməni  katalikosları 

Qeysəriyyədə təsdiq olunurdu (17,s.222). Lakin 387-ci ildə erməni katali-kosu Qeysəriyyədəki 

qurultaya  gəlmədi.  451-ci  ildə  Xalkedonda  keçirilən  kilsə  qurul-tayına  da  erməni  kilsəsinin 

təmsilçiləri  gəlmədilər  və  Xalkedon  qurultayının  qərarlarını  qəbul  etmədilər.  Xaledon 

qurultayında keşiş Yevtixinin “Xristosa (İsaya) kamil Allah və kamil insan kimi etiqad etmək 

lazımdır”  küfrü  lənətləndi  və  monofizitlərə  lənət  oxundu.  Ermənilər  monofizitlikdə  qaldılar. 

Beləliklə  erməni-qriqoriyan  kilsəsi  istər  Roma,  istərsə  də  Bizans-yunan  kilsələrindən  ayrıldı 

və müstəqil oldu. Bu dövrdə iri siyasi mərkəzlərin yaranması ilə əlaqədar yeni dini mərkəzlər 

də meydana gəldi (7,s.169). Göründüyü kimi, ermənilər ilk 3 dini məclisin qərarlarını qeyri-

şərtsiz qəbul etdilər.  Lakin Xalkedon  məclisi  üçün belə olmadı. O dövrdə ermənilərin siyasi 

vəziyyəti  çox  gərgin  və  qarışıq  idi.  Xüsusilə  451-ci  ildə  farslara  qarşı  müharibə  ilə  məşğul 

olduqları üçün son məclisə nümayəndə göndərməmişdilər və bu məclisin qərarlarından doğru 

məlumat  almamışdılar.  Ermənilər  II  Yezdəgirdə  qarşı  dinləri  üçün  savaşırkən,  Bizans  impe-

ratoru  Marcien  bunlara  yardım  etməmişdi.  İranlılar  bu  vəziyyətdən  yaralandılar  və  Bizans-

lılardan ümidlərini kəsən ermənilər də farsların hegemonluğu altına girdilər. Erməniliyi daha 

aşkar şəkildə Roma kilsəsindən ayıran katalikos Nerses Aştarakesi oldu (14,s.125).  

Məlumdur ki, 551-ci ildə erməni kilsəsi, alban kilsəsi də Bizans imperiyasının kilsəsi ilə 

əlaqələrini  kəsərək,  hüququ  cəhətdən  avtokefal  kilsə  oldu  (17,s.224).  Gürcü  alimi  İ.  Q. 

Çavçavadze bu haqda yazır: “Gürcü və erməni kilsələrinin ayrılması ilə əlaqədər olaraq gürcü-

lər Xalkidon  kilsəsinin qərarını qəbul edən vaxt ermənilər Dvində xüsusi yığıncaq çağırdılar 

(18,s.18). Beləcə, 607-ci ildə Dvin  kilsə  məclisi gürcü  kilsəsinin Xalkidon  məzhəbinə qoşul-

duğunu və onun rəsmi olaraq erməni kilsəsindən ayrıldığını elan etdi. Doğrudur, bu vaxt alban 

kilsəsi erməni kilsəsindən rəsmi olaraq ayrılmadı, bununla belə bir sıra icmalar və yepiskoplar 

xalkidonçuluq məzhəbinə etiqad edirdilər.  

Bizans  kilsəsi  ilə  erməni  kilsəsi  arasında  əlaqələrin  kəsilməsi  və  ermənilərin  vahid 

kilsəyə deyil  məhz erməni qriqoryan  kilsəsinə bağlı qalmaları ermənilər  arasında dövlətçilik 

hisslərinin göclənməsinə yol açmış oldu. Bu haqda görkəmli türk tarixçisi və  “Erməni məsə-

ləsi” barəsində bir neçə sanballı  monoqrafiyanın  müəllifi Kamuran Gürün  “Ermeni  dosyası” 

əsərində  yazır:  “Əgər  Bizans  kilsəsi  ilə  Erməni  kilsəsi  arasında  hər  hansı  bir  ayrılma  ol-

masaydı  erməni  dövləti  yaratmaq  düşüncəsi  meydana  gələrdimi?  Əsla  yox,  çünki  belə  olan 

təqdirdə  erməni-qriqoryan  kilsəsi  erməni  əhalisini  Bizans  kilsəsi  və  yunan  mədəniyyəti 

təsirindən  qoruyacaqdı.  Əslində  Bizans  kilsəsi  ilə  erməni  kilsəsi  arasındakı  münasibətlərin 

normallaşması  doğurdanmı  teoloji  düşüncədən  doğmuşdur,  yoxsa  erməni  kilsəsi  və  bu 

kilsənin  başında  duranlar  ikinci  dərəcəli  ruhanilər  olacaq  yerdə  müstəqil  varlıqlarını  davam 

etdirmək  üçün  qərarlarını  vermiş  və  teoloji  fikir  ayrılıqlarını  bəhanə  etmişdilərmi?    Əslində 

üzərində  dayandığımız  məsələ  də  bundan  ibarətdir  və  burada  da  ikinci  ehtimal  daha 

qüvvətlidir  (19,s.50)”.  Tarix  boyunca  ermənilər  öz  üzərilərində  hiss  etdikləri  kilsəsinin 



Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

148 


mövqeyini  və  rolunu  yüksək  qiymətləndirmişlər.  Erməni  ideoloqu  Pastırmacıyan  Erməni  

kilsəsinin  rolunu  qiymətləndirərək  yazır:  “Erməni  kilsəsi  erməni  millətinin  kilsə  tərəfindən 

can  verilən  ruhunun  yenidən  dünyaya  gəlmək  üçün  yaşadığı  vücuddur”.  Nalbandyanın  da  

kilsə haqqındakı fikirləri çox maraqlıdır. O, yazır: “Bu millətçilik mübarizəsində ən böyük rol 

bəzi  müstəsna  liderləri  və  monastrları  vasitəsilə  həm  dini,  həm  də  intelektual  bir  güc  olaraq 

çalışan Erməni  kilsəsi tərəfindən oynanmışdır. Siyasi müstəqilliyin  mövcud olmadığı dövrdə 

katalikos millətinin əməllərini təmsil etmiş və diaspordakı ermənilərlə anavətəndəki ermənilər 

arasında bir bağ halına gəlmişdir (19,s.50)”    

VIII əsrin əvvəllərində Zaqafqaziya ərəblər tərəfindən işğal olunduqdan sonra ərəblərin 

təzyiqi və erməni kilsəsinin təsiri ilə alban kilsəsi diofizitlərlə əlaqələrini kəsdi. Ərəb xilafəti 

xristianlara  qarşı  Sasani  siyasətini  davam  etdirirdi,  yəni  Bizans  təsirinin  güclənməsindən 

çəkinərək,  monofizit  cərəyanının  tərəfini  tuturdu.  Ərəb  xilafəti  siyasi  məqsədlərlə  öz  tabe-

liyində olan xristian əhalinin və kilsənin fəaliyyətini əlaqələndirməyə və nəzarət altında sax-

lamağa cəhd göstərərək, erməni kilsəsinin biləvasitə yaxından köməyilə alban kilsəsini mono-

fizit məzhəbli erməni kilsəsinə tabe etdi (17,s.226). Beləliklə, qriqoryan kilsəsi Qafqaz Alba-

niyasının qərb ərazisində yaşayan alban-xristian əhali arasında qriqoryanlığı yaymağa başladı. 

Zaman keçdikcə qriqoryanlığı qəbul etmiş Alban–Azərbaycan tayfalarının erməniləş-dirilmə-

sinə başlandı. Nəticədə qriqoryan kilsəsinin təsir dairəsi Cənubi Qafqaza doğru genişlənməyə 

başladı (16,s.12).  

 XI  əsrə  kimi  Şərqlə  yanaşı  Bizans  imeriyası  daxilində  erməni-qriqoryan  kilsəsinin 

nüfuzu getdikcə sarsılmaqda idi. Belə ki, Şərqi Anadoluda ermənilərin siyasi birlik göstərmək 

cəhdləri  imperator  II  Basil  (976-1025)  və  IX  Konstantin  Monomax  (1042-1055)  tərəfindən 

iflasa uğradılmışdı.  II Basil  Şərqi  Anadoluya  gəlib Vaspurakanı ilhaq etdikdən sonra burada 

yaşayan  40  mindən  artıq  ermənini  Sivas  və  Kayseri  bölgələrinə  köçürmüşdü.  IX  Konstantin 

Monomax  da  bir  çox  erməni  rəhbərlərini  və  din  xadimlərini  Anadolunun  daxili  bölgələrinə 

köçürməyə müvəffəq olmuşdu. Maraqlısı ondan ibarətdir ki, bəhs olunan dövrdə Bizans impe-

ratorları tərəfindən erməni-qriqoriyan kilsəsinin tamamilə ortadan qaldırılmasına çalışılmışdır 

(20,s.82).   

Qeyd etmək lazımdır ki, bu dövrdə iri siyasi mərkəzlərin yaranması ilə əlaqədar yeni dini 

mərkəzlər  də  meydana  gəldi.  Yuxarıda  qeyd  etdik  ki,  ilk  dini  mərkəz  Muş  yaxınlığındakı 

Artışatda  qurulmuşdur.  Daha  sonra  mərkəz  bugünkü  İrəvan  yaxınlığındakı    Eçmiədzinə 

köçürülmüşdür.  Buradakı  hərbi  və  siyasi  qüvvələrin  təsiri  ilə  tez-tez  yer  dəyişdirmək 

məcburiyyətində  qalmışdır  (5,s.70).  Beləcə,  bölgədəki  siyasi  və  hərbi  mövqelər  dəyişdikcə 

kilsə  də  yeni  mühitə  uyğunlaşmışdır  (6,s.154-155).  Erməni  katalikosatı  485-ci  ildə  Dvində, 

901-ci  ildə  Anidə,  1147-ci  ildə  Kilikiyada-Rumqalada  mövcud  olmuşdu.  Tarixçi  Yusif 

Qazıyev “Erməni Məsələsi” adlı kitabında yazır: “Bir çox vaxtlarda katolikos Axtamarda qə-

rar tutdu, buradan isə Arqinə (Ani yaxınlığında şəhər) köçürüldü. Yalnın patriarx Axtamarda 

olarkən  özünü  katolikos  adlandırdı  (13,s.82).  Axtamar  (Akdamar)  katalikosluğu  1895-ci  ilə 

kimi davam etmiş, son  katalikos  Xaçatur Çiroyan (1864-1895) öldükdən sonra yerinə  kimsə 

keçirilməmiş  və  katalikosluq  I  Dünya  müharibəsi  dövründə  Osmanlı  dövləti  tərəfindən 

ortadan qaldırılmışdır (20, s.19).  

Rumqaladakı katalikosluq 1293-cü ildə şəhər Misir məmlüklərinin əlinə keçincə buradan 

Sisə nəql edilmişdir. Kilikiya çarlığının 1375-ci ildə süqutundan sonra katalikosluq burada bir 

müddət də qalmış, sonra Roma kilsəsinin nüfuz dairəsinə düşməmək üçün Sinod toplanmışdır 

(19,s.55).  Kilikiya  çarlığındakı  katalikosatın  1441-ci  ildə  Eçmiədzinə  (Üçmüədzin)  köçürül-

məsi  haqqında  qərar  qəbul  edildi(Sevinc  seyidova,  169).  Düzdür,  katalikosluq  Eçmiədzinə 




Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

149 

köçürülsə də Sisdəki dini mərkəz fəaliyyətini davam etdirmişdir. Bu mərkəz də birinci dünya 

müharibəsindən sonra Beyrut (Livan) ətrafındakı Antilyasa köçürülmüşdür. Beləliklə, erməni 

kilsəsinin  vahidliyi  parçalanmışdır  (5,s.70).  Müasir  dövrdə  iki  katalikosat-Eçmiədzin  və 

Antilya  katalikosatları  mövcuddur.  Hal-hazırda  kilsənin  rolu  keçmişdə  olduğu  kimi  çox 

böyükdür (7,s.169). 

Erkən orta əsrlərdə erməni kilsəsi öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaq məcburiyyətində 

qalmış,  bunun  üçün  siyasi  mübarizə  meydanına  atılmışıdr.  Məhz  bu  dövrdən  başlayaraq 

erməni  kiləsi  ermənilərin  maraqlarını  və  mənafelərini  xristian  dinindən,  Allahdan  və  İsadan 

üstün  tutaraq,  tarix  boyu  təkmillətli  din  və  kilsə  yaratmağa  nail  oldular.  İndi  erməni  kilsəsi 

yalnız xristianlığa etiqad edənlərin deyil, həm də eyni inama, eyni mənəvi dəyərlərə və eyni 

prinsiplər ətrafında birləşən bütün xaç suyuna çəkilmiş ermənilərin birliyidir (13,s.83).  

Tarixi  olaraq  erməniləri  başqalarından  fərqləndirən  dini  ənənələr  idi.  Din  erməniləri 

müsəlmanlardan dəqiq ayırır, lakin eyni zamanda, onları erməni kilsəsini dönük (kafir) hesab 

edən  yunan-pravoslav  xristianlardan  da  fərqləndirirdi.  Ermənilərin  ibadəti,  dini  təcrübəsi, 

eləcə  də  dini  incəsənəti  ancaq  onlara  məxsus  olan  dəbdəbəli  ənənə  kimi  müstəsnalıq  təşkil 

edirdi. XIX əsrədək “erməni” anlayışı məhz kilsənin sayəsində qalmışdı. (21,s.48). 

Osmanlı imperiyası bərqərar olduqdan sonra erməni kilsəsinin fəaliyyəti Bizans dövrünə 

nisbətən  daha  fəal  rol  oynamağa  başladı.  Buna  görə  ermənilər  osmanlı  türklərinə  minnətdar 

olmalıdırlar.  Xüsusilə,  Orxan  Qazinin  hakimiyyəti  dövründə  Bursa  fəth  edildi  (1326)  və 

dövlətin  paytaxtına  çevrildi.  Məhz  Orxan  Qazi  ermənilərin  Bizansın  zülmündən  qorunması 

üçün Anadoluda ayrı bir camaat olaraq təşkilatlanmasına icazə verilmiş və Kutahyada erməni 

ruhani mərkəzini də Bursaya köçürmüşdür. Fateh Sultan Mehmetin İstanbulu fəthindən sonra 

Bursadakı dini lider Patriarx Hovakim 1461-ci ildə yenidən yeni paytaxt İstanbula gətirilmiş 

və  sultan  fərmanı  ilə  Samatyadakı  Sulu  monastrında  erməni  kilsəsi  qurulmuş,  beləliklə  də  

ermənilərə azadlıq bəxs edən siyasi və dini imtiyazlar verilmişdir (20,s.25-26). Bundan sonra 

Anadolunun bir çox şəhərlərində yaşayan ermənilər xırda-xırda İstanbula gətirildi və müxtəlif 

istiqamətlərdə yerləşdirildi. Anadoluda qalanlara isə qala bağçılığı ilə məşğul olmalarına icazə 

verildi (22,s.16-17).  

Ermənilər  dini  sahədə  ən  yaxşı  dövrünü  1461-ci  ildən  1630-cu  ilədək  keçirmişdilər. 

1630-cu  ildən  sonra  Osmanlı  imperatorluğunun  çöküşünə  paralel  olaraq  ermənilər  arasında 

məzhəb qarşıdurması başlamışdır. Bir qisim ermənilər Roma katolik kilsəsinə təzyiqi ilə 1701-

1702-ci  illərdə  katolikliyi  qəbul  etdilər.  Erməni  katolik  kilsəsi,  Katolik  olan  Hələb  erməni 

yepiskopu  Abraham  Artzivanın,  Kilikiyada  Sis  katalikosu  seçilməsindən  sonra  Papa  XIV 

Benediktə  hörmətini  bildirmək  üçün  Romaya  getməsi  məsələsi  qoyulmuşdu.  Papa  erməni 

katolik  kilsəsini  rəsmən  Roma  kilsəsinə  bağlı  bir  kilsə  təşkilatı  olaraq  qəbul  etdi(1792). 

Osmanlı  dövləti  27  fevral  1742-ci  ildə  erməni  katolik  kilsəsini  ayrı  bir  millətin  təmsilçisi 

olaraq qəbul etdi (8,s.22). Nəhayət, 1831-ci ildə Fransa elçisinin təkidi ilə II Mahmud erməni 

katoliklərini  bir  camaat  olaraq  qəbul  etdi.  Beləcə  bir  qisim  ermənilər  Osmanlı  imperatorlu-

ğunda Eçmiədzin və Sis (Kozan) katalikosluqları yanında Roma və Fransanın siyasi himayəsi 

altına düşmüşdü (14,s.372-373). 

İngiltərə  də  ermənilər  arasında  missionerlik  fəaliyyətini  gücləndirmiş  1840-ci  ildə 

Qüdsdə  Protestant  kilsəsinin  qurulması  üçün  icazə  aldıqdan  sonra  bu  kilsənin  1845-ci  ildə 

fəaliyyətə  başlamışdır.  Beləliklə,  fransızlar  kimi  ingilislər  də  erməniləri  ancaq  bu  yolla  ələ 

almağa çalışırdılar. 1846-cı ildə ingilis elçisinin maddi və mənəvi dəstəyi sayəsində İstanbulda 

“Protestant  ermənilərinin  idarə  heyəti”  müəyyənləşdirilmiş  və  1850-ci  ildə  isə  bir  fərmanla 

“Erməni Protestant Milləti” adlanmağa başlamışdı. Bir müddətdən sonra ABŞ və Almaniya da 



Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

150 


bu  prosesə  qoşulmuş  və  Anadoluya  göndərdikləri  protestant  missionerləri  vasitəsilə  ingilis 

səfirliyinin  yardımları  sayəsində  protestant  məzhəbini  birlikdə  yaymaq  yarışına  girmişdilər 

(20,s.28).  Beləliklə,  qriqoryan,  protestant  və  katolik  ermənilər  dil  və  tarix  sahəsində 

fəaliyyətlərini  gücləndirərək  Osmanlı  imperatorluğunu  XIX  əsrin  II  yarısında  məyus  edəcək 

olan  erməni  milliyətçiliyi  duyğusuna  kökləmişdi.  XIX  əsrin  ortalarında  Osmanlı  hökuməti 

tərəfindən ermənilərə verilən imtiyazların daha da artırılması din və məzhəb məsələlərində də 

öz  təsirini  göstərdi.  Sürətlə  məzhəbləşməkdə  olan  ermənilərə  bu  işdə  missioner  təşkilatları 

daha  çox  dəstək  verməkdə  idilər.  ABŞ,  İngiltərə,  Fransa,  Rusiya  və  digər  qərb  dövlətlərinin 

maliyyə  yardımları  nəticəsində  erməni  təbəəsi  bu  ölkələrin  görmək  istədikləri  məzhəblərə 

parçalanmağa  başladı  və  bu  dövrdən  etibarən  erməni  milliyyətçiliyi  yeni  bir  forma  aldı. 

Erməni  milliyətçiliyinin  formalaşmasında  kilsəyə  ən  böyük  dəstəyi  də  məhz  bu  ölkələr 

verməkdə idilər (20,s.29).   

Amerika  tarixçiləri  Castin  və  Karolin  Makkartilərin  bu  haqda  mülahizələri  çox 

maraqlıdır.  Onlar  bu  haqda  daha  dolğun  fikirlər  irəli  sürərək  qeyd  edirlər  ki,  Erməni  kilsəsi 

erməni ənənələrinin qoruyucusu idi, elə buna görə də təbii ki, erməni millətçiliyinin inkişafı-

nın ilk aldımları onunla bağlı idi. Erməni-qriqorian kilsəsi və Qərb missonerləri ilkin dövrdə 

millətçiliyin inkişafına böyük xidmətlər göstərmişlər. (21,s.49) Göründüyü kimi, kilsənin irqçi 

milliyyətçiliyin  inkişafına  əvəzsiz  xidmətləri  və  böyük  dövlətlərin  bu  işə  maddi  və  mənəvi 

dəstəyi  xüsusilə,  Osmanlı  imperatorluğunda  nəzərəçarpacaq  dərəcədə  hiss  olunmaqda  idi. 

Qeyd  edək  ki,  Osmanlı  imperiyası  ermənilərin  və  digər  qrupların  dini  fərdiliyini  müdafiə 

edirdi. Bu kilsənin mövcud olmasına imkan verirdi. Lakin bu, osmanlılar üçün də sərfəli idi. 

İstanbullu  erməni  patriarxının  başçılıq  etdiyi  erməni  din  xadimləri  hökumətdən  asılı  idilər. 

Onlar bütünlüklə osmanlı sistemini  müdafiə edir, əvəzində özləri üçün imtiyazlı  vəziyyət, öz 

kilsələri və xalqı üçün isə xeyir əldə edirdilər. XIX əsrin sonunadək dini eyniləşdirmə sistemi 

saxlandı, lakin köklü şəkildə milli eyniləşdirmə istiqamətində dəyişdi (21,s.48).   

Bəhs  olunan  dövrdə  irqçi  erməni  millətçiliyi  missioner  təşkilatların  sayəsində  daha  da  

alovlanmaqda  idi.  Bu  işə  daha  böyük  dəstəyi  erməni  qriqoriyan  kilsəsi  və  erməni  təəbəsi 

verməkdə idi. Erməni burjuaziyası missonerlərin bölücü fəaliyyətini azaltmaq üçün kilsəyə öz 

dəstəyini  daha  da  artırdı.  Xüsusilə,  XIX  yüzilliyin  ikinci  yarısından  etibarən  isə  Qriqoriyan 

camaatının içində özünə Hayk deyən bir topluluq Qriqoriyan kilsəsinə, məzhəbinə tək başına 

sahiblənməyə  qalxmışdır.  XIX  yüzilliyin  ortalarına  qədər  ermənilər,  Ermənistan  olaraq  tərif 

edilən coğrafiyada bir  millət olaraq deyil, qriqoriyan cammatı  olaraq yaşamışlardır. Qriqori-

yan Kilsəsinin Ermənilərin milli kilsəsi olduğu tezisi mono milliyətçi erməni ideologiyasının 

gücləndirmək üçün ortaya atılmışıdr. (11, s.36).   

Tanınmış rus jurnalisti və tarixçisi Vasil Lvoviç Veliçko Qafqazda xristian amilinə ciddi 

şəkildə toxunmuş və tərkibinə həm indiki Yelizavetpol quberniyası, həm də Tiflis quberniyası 

və  Dağıstanın  bir  hissəsi  daxil  olan  bu  diyarı  ermənilərdən  xristianlığı  qəbul  edən,  lakin 

erməni mənşəli olmayan xalqların məskəni adlandırmışıdr. XIX əsrin əvvəllərinə qədər burada 

Eçmiədzin  katalikosu  ilə  rəqabət  aparan,  bəzən  də  tamamilə  ondan  asılı  olmayan  ayrıca 

Ağvan,  yaxud  Qandzasar  katalikosluğunun  mövcudluğunu  qeyd  etmişdir.  Vaxtı  ilə  Ağvan 

katalikosunun  dindarları  olmuş  xristianların  indi  erməni  hesab  edildiyi  və  onlarla  qarışaraq 

xüsusiyyətlərini götürdüklərini qeyd edir (5,s. 48).  

XIX  əsrdə  Eçmiədzin  erməni  kilsəsində  idarəetmə  tamamilə  təkbaşına  deyil,  lakin 

qanuna  görə  prokuroru  rus  hökuməti  tərəfindən  təyin  olunan  Sinodun  başında  katalikos 

dururdu. Eçmiədzin Ruhani Akademiyası qanuni nizamnaməyə artıq çoxdan əməl etməliydi, 

çünki onu əvəz edən müvəqqəti qaydaların vaxtı lap çoxdan qurtarmışdı. Veliçko Eçmiədzinin 




Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

151 

geniş ərazilərə, mülklərə sahib olduğu haqqında yazır: “Eçmiədzin son dərəcə müəmmalı idarə 

olunan çox böyük və geniş mülkləri var. Monastrlarda avadanlıqların, əmlakların, məlumatla-

rın  siyahısı  və  sair  əsaslı  surətdə  gizlədilir  (10,  s.85-86)”.  Göründüyü  kimi,  XIX  əsrdə  artıq 

Eçmiədzin  kilsəsi  böyük  mülklərə  və  səlahiyyətlərə  malik  mexanizmi  xatırladırdı.  Dövlətçi-

liyin mövcud olmadığı bu dövrdə kilsənin ön plana çıxması və səlahiyyət sahibinə çevrilməsi 

dünya ermənilərini müəyyən mənada bir mərkəzdə birləşdirməyə müvəffəq olmuşdu. Məhz bu 

dövrdə istər çar Rusiyasında, istər Polşada, Ukrayna və Gürcüstanda, istərsə də ABŞ, Fransa 

və  İngiltərənin bir çox iri şəhərlərində Eçmiədzin kilsəsinin xeyir-duası ilə onlarla kilsə inşa 

edilmişdi  və  formalaşmaqda  olan  erməni  diasporunun  təşəkkülünə  öz  misilsiz  töhvələrini 

vermişdi.  

 

İSTIFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBIYYAT 

 

1. Y.B.Yusifov, Z. M. Bünyadov. Azərbaycan tarixi, Baki: Azərnəşr, 1994, 687 s. 

2.  Şenol  Kontarcı.  Ermeni  sorunu:  pencereden  bakmak  ya  da  manzaranın  bütününü 

görmek. İsparta: T.S.Süleyman Demirel Universiteti yayınları 34, 2005, 242 s. 

3. Fazil Qaraoğlu. Ermənilər və həqiqətlər (rəsmi sənədlərdə) I cild, Bakı: Nurlar, 2007, 

399 s.  


4. Hudavendigar Onur. Ermeniler. İstanbul: Kitab Evi, 1999. 280 s. 

5. Ermənistan Respublikası (Məlumat-sorğu kitabçası), Qafqaz Etnososial Araşdırmalar 

Mərkəzi, Bakı: “Bölgə silsiləsindən I buraxılış”, 2006,  77 s.  

6. Mahmut Niyazı Sezgin. Ermenistanda dini yapı-dini hayat. Ermeni Araştırmaları, Kış 

2003, Cilt 2, Sayı 8 

7.  Sevinc  Seyidova.  Ermənilərin  mənşəyi  və  tarixinə  dair,  Bakı:  Bakı  Universitetinin 

Xəbərləri, Humanitar Elmlər Seriyası, №3, 2010, İSSN 1609-0586, 234 s.   

8.  Salahi  R.  Sonyel.  Osmanlı  ermenileri.  Böyük  Güclər  Diplomasisinin  Kurbanları, 

İstanbul: Remzi Kitabevi, 2009, 472 s.  

9. Saray Mehmet. Ermenistan və Türk ermeni ilişkileri. Ankara:Özgür Ofset, 2005, 250s.   

10.V.L.Veliçko.Qafqaz. Rus işi və tayfalararası məsələlər, Bakı:Azərbaycan, 1995, 189s.   

11. Yaşar Kalafat, Mahmud Niyazi Sezgin. Ermeni kültür stratejisi ve albanlar meselesi. 

Ermeni Araştırmaları, Sayı 5, Bahar 2002 

12. Ramiz Mehdiyev.Gorus-2010:  Absurd teatrı mövsümü. Respublika qəzeti, 4 noyabr 

2010-cu il 

13. Yusif Qaziyev. Erməni Məsələsi: yalanlar, gerçəklər. Bakı: Nurlar, 2009, 344 s. 

14.  Esat  Uras.  Tarihde  ermeniler  ve  ermeni  meselesi.  İstanbul:  Belge  Yayınları,  1976, 

791 s.  


15. ASE, X cilddə, IV cild, Bakı, 1980, 592 s.   

16.  İsmayıl  Hacıyev.  Azərbaycan  torpaqlarında  Ermənistan  dövlətinin  yaradılması 

prosesləri. Naxçıvan Dövlət Universiteti, Elmi əsərlər, 2012, №1(45) 

17.  Fəridə  Məmmədova.  Azərbaycanın  siyasi  tarixi  və  tarixi  coğrafiyası,  Bakı: 

Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1993, 260 s.  

18.İ. V. Çavçavadze. Erməni alimləri və fəryad edən daşlar, Bakı:Azərbaycan,1995, 79s.  

19. Kamuran Gürün. Ermeni dosyası, Ankara: Bilgi Yayınevi, 2012, 473 s. 

20. Erdal İlter. Ermeni kilisesi ve terör, Ankara: Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama 

Merkezi Yayınları, Sayı: 3, 1996, 175 s.  



Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

152 


21.  Castin  Makkarti,  Karolin  Makkarti.  Türklər  və  ermənilər:  erməni  məsələsi  üzrə 

rəhbərlik, Bakı: Səda, 2011, 191 s. 

22. Yusuf Halaçoğlu. Ermeni tehciri, İstanbul: 2002, 178 s. 

23.  Güntəkin  Nəcəfli.  XVIII  əsrdə  Azərbaycan  ərazisində  erməni  dövləti  yaradılması 

cəhdləri, Bakı: Nurlan, 2007, 246 s.   

24.  Səmyuel  A.  Uimz.  Ermənistan  terrorçu  “xristian  ölkənin  gizlinləri”,  Ermənilərin 

böyük fırıldaq seriyaları-I cild, Bakı: OKA Ofset Azərbaycan-Türkiyə, 2004, 386 s. 

25.  Zafer Özkan. Tarihsel akış içərisində terörden politikaya ermeni meselesi, İstanbul: 

TSK Mehmetcik Vakfı, 2001, 282 s. 

26.  Bilal N. Şimşir. Ermeni meselesi (1774-2005), İstanbul: Bilgi yayınevi, 2007, 470 s.  

27.  İsmet  Binark.  Asılsız  ermeni  iddiaları  ve  ermenilerin  türklere  yaptıkları  mezalim, 

Ankara, Türkün Mavi Kitabı, 2005, 342 s. 

28.  Kalankatuklu  Moisey.  Albaniya  tarixi.  Mxitar  Qoş.  Alban  səlnaməsi.  Bakı:  Elm, 

1993, 270 s. 

29. İsmayıl Vəliyev. Erməni kilsələrində türk dilində dualar. Dirçəliş-XXI əsr, Noyabr-

Dekabr, 151-152/2010, 429 s.  

30. Erich Feigl. Ermeni milli kilisesinin zaferi ve tradejisi. Ermeni Araşdırmaları, Sayı 2, 

Haziran-Temmuz-Ağustos 2001 

 

ТAЛЕХ ДЖАФАРОВ 

Азербайджанский Государственный Педагогический Университет 

ШАБНАМ ДЖАФАРОВA 

Бакинский Государственный Университет 

 

ЗАРОЖДЕНИЕ АРМЯНСКОЙ ЦЕРКВИ И ЕЕ РОЛЬ В ФОРМИРОВАНИИ  



И ДЕЯТЕЛЬНОСТИ   ДИАСПОРЫ 

                                                                   

Армянская  церковь  считается  главным  двигателем  национальной  идеологии 

армянского  расизма.  После  падания  армянской  государственности  в  V  веке  армяно-

григорианская    церковь  стала  играть  роль  как  полититического  так  и  религиозного 

центра.  Кроме  того,  церковь  установила  направленную  деятельности  армянских  этно-

корпораций  против  тюркского  мира.  Армяно-григорианская    церковь  внесла  неоцени-

мые услуги в формирования и в организации диаспор.  

 

TALEH JAFAROV 

Azerbaijan State Pedagogical University 

SHABNAM JAFAROVA 

Baku State University 

 

ABOUT THE CREATION OF THE ARMENIAN CHURCH AND ITS ACTIVITY IN 



THE FORMATION OF THE DIASPORA 

 

Thus,  the  Armenian  church  is  considered  to  be  the  main  lokomative  of  the  racist 



Armenian national ideology. Begining from the role of the Armenian state taking its  place as 

the political and religios center. As well as the church defined the main activity directions of 




Müasir dövr 

Тarix və onun problemləri, № 1 2014 

 

153 

the  Armenian  ethno-corporation  against  the  Turkic  world.  The  Armenian-Gregorian  church 

had a big role in establishment and formation of the Armenian Diaspora.  

 

 



Rəyçilər: t.ü.f.d. S.Ruintən, t.e.d. Q.Ə.Əliyev  

Bakı Dövlət Universiteti “Türk xalqları tarixi” kafedrasının 10 fevral 2014-cü il tarixli 

iclasının qərarı ilə çapa məsləhət görülmüşdür (protokol №05). 

Kataloq: Tarix%20ve%20onun%20problem -> 2014%20%201
2014%20%201 -> Эмин джалилов
2014%20%201 -> Эмин джалилов
2014%20%201 -> Эмин джалилов
2014%20%201 -> Тarix və onun problemləri, №1 2014 58 zeynəb hatəmzad bdu-nun doktorantı
2014%20%201 -> Тarix və onun problemləri, №1 2014 42 saidə İsmayilzadə Gəncə Dövlət Universitetinin dissertantı
2014%20%201 -> Qədim dövr və orta əsrlər Тarix və onun problemləri, №1 2014 49
2014%20%201 -> Kitablar, Rəylər Тarix və onun problemləri, №1 2014 341
2014%20%201 -> Тarix və onun problemləri, №1 2014 116 SƏBİNƏ ƏLİyeva
2014%20%201 -> Тarix və onun problemləri, №1 2014 260 arif mustafayev
2014%20%201 -> Тarix və onun problemləri, №1 2014 18 zabil bayramli tarix üzrə elmlər doktoru

Yüklə 374,42 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə