TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3.9 Mb.
səhifə10/186
tarix25.06.2018
ölçüsü3.9 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   186

22 

 

Təəssüf  ki, bu çox  maraqlı, qiymətli  və  yeni  fikirlərlə dolu  olan,  ən görkəmli 



alimlər tərəfindən yaradılmış əsaslı tədqiqat əsərində Manna şahlığının tarixi üçün yer 

tapılmamışdır. Hərçənd ki, Urartuya kifayət olduğundan da artıq yer verilmişdir. 

"Xüsusi olaraq Albaniya şahlığına ayrılmış yarım səhifə təəssüf doğurur. 

Azərbaycanın  ən  qədim  tarixi  problemlərinə  az-çox  yer  verilmiş  sanballı 

əsərlər  sırasında  Kembricdə  buraxılmış  "İran  tarixi"nin  adını  çəkmək  lazımdır.  Bizi 

maraqlandıran  material  II  və  III  cildlərdə  yerləşdirilmişdir,  lakin  bu  material,  təbii  ki, 

İran tarixi baxımından verilmişdir. 

Son zamanlar bir sıra alimlər irandilli miqrantların Zaqros zonasında, o cümlədən 

Cənubi  Azərbaycan  ərazisində  məskunlaşmasının  arxeoloji  cəhətdən  əsaslandırılmasına 

böyük  diqqət  yetirir.  Alimlərin  əksəriyyəti  göstərilən  ərazidə  saxsı  ənənələrinin 

dəyişməsini, boyalı keramikanın monoxrom, başlıca olaraq, boz saxsı ilə əvəz olunmasını 

buraya  irandilli  əhali  qruplarının  gəlməsi  ilə  bağlayır.  Bu  nöqteyi-nəzərin  daha  geniş 

əsaslandırılması öz tədqiqatlarının əsasına Həsənli, Göytəpə, Təpəgiyan, Xurvin, Sialk və 

s. keramika materiallarını qoymuş T.Kayler Yanğın əsərlərində verilmişdir. Lakin Yanğın 

bir sıra müddəaları, məsələn, onun monoxrom (birrəngli) keramikanın meydana çıxdığı 

zamandan  etibarən  bütün  bölgənin  mədəni  birliyi  (bu  da,  müəllifin  fikrincə,  bu  yeni 

mədəniyyətin  ümumi  mənşəyə  malik  olduğunu  göstərir)  iddiası  ilə  razılaşmaq  çətindir. 

Həmçinin  Yanğın  belə  bir  müddəası  ilə  də  razılaşmaq  çətindir  ki,  Şimal-Şərqi  İran,  o 

cümlədən III Hissar tipli abidələr birrəngli boz keramikanın yarandığı yerdir və s. 

R.Girşman,  L.Vanden  Berqe  və  b.  əsərləri  də  irandilli  tayfaların  İran  yaylasının 

şimal-qərb  və  digər  vilayətlərində  məskunlaşmasının  arxeoloji  cəhətdən 

əsaslandırılması  probleminə  həsr  olunmuşdur.  Göstərilən  aspektdə  M.N.Poqrebovanın 

tədqiqatlarında ciddi addımlar atılmışdır. 

E.A.Qrantovski  öz  əsərlərində,  xüsusən  də  "Ön  Asiyanın  İran  tayfalarının  ilkin 

tarixi"  adlı  tədqiqatında  müxtəlif  növlü  çoxlu  qaynaqlara  istinad  etməklə,  irandilli 

tayfaların  Ön  Asiya  ərazisinə,  o  cümlədən  Cənubi  Azərbaycan  ərazisinə  soxulması  ilə 

bağlı olan məsələlərin tədqiqi sahəsində əhəmiyyətli iş görmüşdür. 

İranda qədim tarix, arxeologiya və dilçilik üzrə xeyli əsər nəşr edilmişdir. Onların 

müəllifləri bizi maraqlandıran məsələlər dairəsinin bu və ya digər cəhətlərinə toxunurlar. 

Xüsusi  olaraq  qədim  Azərbaycanın  tarixinə,  dillərinə  həsr  olunmuş  monoqrafiyalar  da 

nəşr edilmişdir. 

Qədim  Azərbaycan  tarixi  problemlərinə  bu  və  ya  digər  dərəcədə  toxunmuş 

nüfuzlu  İran  tarixçiləri  arasında  Seyid  Həmzə  Kəsrəvinin,  Həsən  Pirniyanın, 

Məhəmməd  Muinin,  İbrahim  Purdavudun,  Cəmaləddin  Faqihin,  Məhəmmədcavad 

Məşkurun, Şəfəq Rzazadənin, Rza İnayətullanın və b. adlarını çəkmək olar. 

Bu  müəlliflərdən  bəzisinin  əsərlərində  xeyli  maraqlı  məlumatlar  var.  Onlarda 

əsaslandırılmış  mühüm  müddəalara,  məsələn,  Mada  etnik  elementlərinin  Atropatena 

tarixindəki mühüm rolu və s. haqqında iddialara rast gəlmək olur. Lakin bəzi əsərlər üçün 




23 

 

ibtidai  təsvirçilik  və  faktlara  aludəçilik  xasdır.  Ədalət  naminə  qeyd  etməmək  olmaz  ki, 



artıq  50-60-cı  illərin  əsərləri  daha  çox  tədqiqat  xarakteri  daşıyır  və  tənqidi  təhlildən 

uzaq deyildir. 

İran  müəlliflərinin  əsərlərinin  böyük  bir  hissəsinin  ən  mühüm  nöqsanı  onların 

paniranist  xarakter  daşımasıdır.  Bu  əsərlərin  müəlliflərindən  çoxu  üçün  "Azərbaycan 

tarixi" məfhumu yoxdur, bütün müddəalar bir dominant -"İran tarixi" nöqteyi-nəzərindən 

verilir.  Adları çəkilən müəlliflərin çoxu üçün azərbaycanlılar sonradan türk dilinə keçmiş 

farslardır (məhz farslardır!). Aşkar görünənin əksinə olaraq iddia edilir ki, Azərbaycanın 

qədim əhalisinin dili fars dili və ya "fars dilinin xüsusi ləhcəsi" olmuşdur və i.a. Bəzi İran 

müəllifləri tez-tez birbaşa Azərbaycan tarixi və mədəniyyətinin saxtalaşdırılmasına da əl 

atırlar. 

50-ci  illərin  ikinci  yarısı  -  60-cı  illərdə  respublikada  tədqiqat  işi  xeyli 

genişləndi. Çox güman ki, yeni mərhələnin başlanğıcı İ.M.Dyakonovun "Midiya tarixi" ilə 

qoyuldu.  Bütövlükdə  şərqşünaslıq  elminə  və  qismən  də  vətən  tarixşünaslığına  çox 

qiymətli töhfə olan bu sanballı əsər bütün məlum mixi yazılı materialının, Avesta və antik 

qaynaq  məlumatlarının  diqqətlə  öyrənilməsinə  əsaslanır.  Faktiki  materialın  zənginliyi, 

çoxsaylı  haşiyələr,  xeyli  yeni,  maraqlı  müşahidə  və  nəticələrlə  zəngin  olan  bu  əsər 

Azərbaycan tarixini öyrənənlər üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İ.M.Dyakonov Mada 

dövlətçiliyinin  bitkin  tarixini  vermiş,  etnik  xüsusiyyətlərə  toxunmuş,  Mada  dövlətinin 

ideologiya  və  mədəniyyət  məsələlərini,  Mada  tarixinin  bir  çox  digər  problemlərini 

nəzərdən keçirmişdir. İ.M.Dyakonovun Azərbaycan elmi qarşısında xidməti böyükdür. 

1957-ci  ildə  Azərbaycan  EA  Tarix  İnstitutunda  Azərbaycanın  qədim  tarixi 

şöbəsinin  yaradılması  nəticəsində  tədqiqat  işləri  bir  sıra  konkret  istiqamətlər  (Mada, 

Manna  tarixi,  albanşünaslıq,  Azərbaycanın  qədim  sakinlərinin  etnik  tərkibi  və 

etnogenezi  problemləri,  maddi  mədəniyyət,  digər  bölgələrin  qədim  tarixi  və  s.)  kəsb 

etdi. 1959-cu ildə İ.Əliyevin "Azərbaycan ərazisində ilk tayfa ittifaqları haqqında" əsəri 

işıq üzü gördü. Bu əsərdə e.ə. III-I minilliklərdə Cənubi Azərbaycan ərazisində etnik 

mənzərə nəzərdən keçirilir. 

Mingəçevir  zonasında  aparılan  geniş  miqyaslı  qazıntılar  albanşünaslıqda 

böyük bir hadisəyə çevrildi. 

SSRİ EA müxbir üzvü K.V.Trever 1959-cu ildə Qafqaz Albaniyasının tarixi və 

mədəniyyəti üzrə monoqrafiya çap etdirdi. İndiyə qədər öz əhəmiyyətini itirməmiş bu 

sanballı  əsərdə  qədim  və  ilkin  orta  əsrlər  Qafqaz  Albaniyası  tarixinin  və 

mədəniyyətinin,  demək  olar  ki,  bütün  cəhətləri  öz  əksini  tapmış,  qədim  Qafqaz 

Albaniyası  üzrə  bütün  yazılı  qaynaqlardan  və  xeyli  miqdarda  maddi  mədəniyyət 

abidələrindən  istifadə  olunmuşdur.  1962-ci  ildə  Bakıda  nəşr  edilmiş  "Qafqaz 

Albaniyası  tarixi  məsələləri"  toplusu  da  albanşünaslıq  problemlərinə  marağın 

əlamətidir. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   186


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə