TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3.9 Mb.
səhifə100/186
tarix25.06.2018
ölçüsü3.9 Mb.
1   ...   96   97   98   99   100   101   102   103   ...   186

217 

 

E.ə.  321-ci  ildə,  Perdikka  həlak  olduqdan  sonra,  satraplıqlar  ikinci  dəfə 



bölüşdürüldü.  Bölgü  Atropatın  satraplığına  şamil  edilmədi.  Görünür,  bu  vaxtdan 

Kiçik Madanı müstəqil dövlət saymaq olar. 

Deməli, çox ehtimal ki, keçmiş İran satrapı, əslən, çox güman ki, madalı olan 

Atropat  IV  əsrin  20-ci  illərinin  sonunda  yeni  dövlətin  müstəqil  hökmdarı  olur;  bu 

dövlət  rəsmən  Mada,  sonralar  isə  özünün  ilk  hökmdarının  adı  ilə  tez-tez  antik 

qaynaqlarda Atropatena, Şərq qaynaqlarında *Ät

a

/

u



rpätakän adlandırılırdı. 

Kiçik  Mada  makedoniyalı  istilaçılardan  siyasi  asılılığa  son  qoyan  ilk  Şərq 

dövləti oldu. 

Strabonun  "Coğrafiya"sında  deyilir:  "Midiya  iki  hissəyə  bölünür.  Bir  hissəsi 

Böyük  Midiya  adlanır...  O  biri  hissə  Atropat  Midiyasıdır.  Atropatena  Midiyası  öz 

adını sərkərdə Atropatdan götürmüşdür, o Atropatdan ki, Böyük Midiyanın bir hissəsi 

olan bu ölkənin də  makedoniyalıların hakimiyyəti altına  düşməsinə  yol verməmişdi. 

Çar  elan  edilən  Atropat  doğrudan  da  bu  ölkəni  öz  qərarı  ilə

 

müstəqil  bir  ölkəyə 



çevirmişdi  və  onun  ailəsində  varislik  hələ  də  davam  edir.  Atropatena  hərbi  qüvvə 

mənasında  çox  sanballı  ölkədir,  çünki  o...  10000  süvari  və  40000 piyada...  meydana 

çıxara bilər" [XI, XIII, I]. 

Beləliklə, Manna dövlətinin süqutundan iki əsr yarımdan çox keçdikdən sonra 

Azərbaycan  ərazisində  yenidən  müstəqil dövlət  meydana gəldi.  Diyarın  sakinlərinin 

tarixi  müqəddəratında  bu  möhtəşəm  hadisənin  həqiqətən  misilsiz  əhəmiyyəti  vardı. 

Bu  hadisə diyarın və hətta Ön  Asiya Şərqinin bir hissəsinin qədim tarixində və ilkin 

orta əsrlər tarixində, şübhəsiz, dərin iz buraxmışdı. 

Həmin dövlətin meydana gəlməsinə kömək edən əsas səbəblərdən birini bütün 

qədim  tarix  ərzində  xeyli  dərəcədə  aparıcı  region  olan  bu  bölgənin  özünün  iqtisadi, 

sosial,  mədəni  və  siyasi  inkişaf  səviyyəsinin  çox  yüksək  olmasında  axtarmaq 

lazımdır. 

Digər  mühüm  amil  həm  Aleksandrın  hökmranlığı  dövründə,  həm  də  onun 

ölümündən  sonrakı  ilk  illərdə  təşəkkül  tapmış  siyasi  vəziyyət  idi:  Aleksandrın 

vəfatından  sonra  başı  onun  mirasını  bölməyə  qarışan  Makedoniya  sərkərdələri 

Hellinizm dünyasının mərkəzindən uzaq bir yerdə, əsas hərbi əməliyyat meydanından 

kənarda 

yeni  dövlətin  yaradıldığı  məqamı,  Plibinin  ibarəsincə,  "gözdən 

qaçırmışdılar". 

Atropatın qohumluq əlaqələri də bu işdə az rol oynamamışdı. 

Atropatın şəxsi keyfiyyətlərinin də, şübhəsiz, çox böyük əhəmiyyəti vardı. Öz 

fəaliyyətində o, yadellilərin hakimiyyətinə tabe  olmaq istəməyən  yerli əhalinin geniş 

yardımına arxalanırdı. 

Atropatenanın  və  bəzi    qonşu  vilayətlərin  yerli    əhalisindən  danışarkən 

Atropatenanın  bəzi  tayfalarının,  xüsusilə  kadusilərin  və  skif  əhalisindən  olan 

müəyyən  qrupların  və  digərlərinin  xüsusi  cəngavərliyini  və  qadir  gücünü  əsla 




218 

 

nəzərdən  qaçırmaq  olmaz.  Axı  təsadüfi  deyildir  ki,  III  Dara  üç  dəfə  basıldıqdan  və 



qoşunlarının  demək  olar  hamısı  məhv  edildikdən  və  ya  onu  atıb  getdikdən  sonra 

ümidini ancaq kadusilərə və skiflərə bağlamışdı. Hərçənd kadusilər və skiflər axırıncı 

Əhəməni  -  III  Daranı  müdafiə  etmədilər,  lakin  etibarlı  və  sanballı  bir  qüvvə  kimi 

onlara ümid bəslənilməsi olduqca səciyyəvidir və çox şey deyir. Azərbaycanın məhz 

bu  tayfalarına  arxalanması  sayəsində  Atropat  öz  hakimiyyətini  qoruyub  saxlaya 

bilmiş,  ömrü  digər  satrapların  ömründən  uzun  olmuşdu.  Bu  cəngavər  tayfalar 

olmasaydı,  Atropat, çətin ki,  müstəqil dövlət  yaradıb o təlatümlü illərdə  onu qoruya 

biləydi. 

O vaxtlar  meydana  gəlmiş Vifiniyada, Pont çarlığında, Kappadokiyada  və bir 

sıra digər dövlətlərdə olduğu kimi, Atropatenada da, görünür, o zamanlar üçün kifayət 

qədər tipik olan müstəbid monarxiya siyasi quruluşu yaradılmışdı. 

Sonralar  Atropatenanın  siyasi  quruluşu,  ola  bilsin,  müəyyən  dərəcədə  dəyişir 

və Atropatena bəlkə də teokratik dövlətə - bir növ "Papa vilayətinə" çevrilir ki, bu da 

görünür, Mada maqlarının dövlətdə çox böyük rol oynaması ilə bağlı idi. 

Biz Atropatın hökmranlıq illərinin necə keçdiyini, onun daxili siyasətinin necə 

siyasət  olduğunu,  xarici  siyasi  həyatda  nə  kimi  hadisələr  baş  verdiyini  bilmirik.  Biz 

hətta  Atropatenanın  bu  ilk  tacidarının  nə  vaxt  vəfat  etdiyini,  taxt-tacı  kimə  miras 

qoyduğunu  da  bilmirik.  Lakin  sonrakı  onilliklərin  və  hətta  yüzilliklərin  hadisələri 

göstərir  ki,  Atropatena  monarxiyası  banisinin  hökmranlıq  etdiyi  illər  gənc  dövlətin 

möhkəmləndiyi və qüvvətləndiyi bir dövr idi. 

Yalnız buna görə Strabon deyə bilmişdir ki, "hələ indi də (eramızdan əvvəlki 

dövrün  sonu  -  eramızın  başlanğıcı  -  məsul  red.)  onun  (Atropatın  -  məsul  red.) 

ailəsində... varislik davam edir". 

Aleksandrın  sərkərdələrinin  hakimiyyət  uğrunda  mübarizə  apardıqları 

təlatümlü  illərdə  və  Selevkilərin  hökmranlığı  dövründə  Atropat  yeni  yaradılmış 

dövlətin  istiqlaliyyətini  qoruyub  saxlaya  bildi.  Lakin  Aleksandrın  ən  qabil 

sərkərdələrindən biri olan və  e.ə. IV  əsrin son onilliyində köhnə İran satraplıqlarının 

hamısına  yiyələnən  Selevkin  "mərkəzləşdirmə"  siyasətinə  qarşı  bəlkə  də  Atropatın 

özü, yaxud ən yaxın varisləri inadlı mübarizə aparmalı olmuşdular. 

Miandob  şəhərindən  şərqdə  Leylan  kəndi  rayonunda  yerləşən  Qazaka  

(Qanzaka,   madalıların   qanza  sözündəndir,   "sərvət, xəzinə" deməkdir), ehtimal ki, 

artıq Atropatın zamanında dövlətin paytaxtı oldu. 

Təəssüf ki, biz ölkənin iqtisadi həyatına, siyasi və mədəniyyət tarixinə çox az 

bələdik.  Yazılı  mənbələrin  sayı  cüzi,  arxeoloji  material  son  dərəcə  azdır.  Lakin  həm 

bilavasitə qaynaqlardan alınan sübut-dəlillər, həm də dolayı məlumatlar və fərziyyələr 

əsasında ümumən Atropatena haqqında bildiklərimiz belə hesab etməyə əsas verir ki, 

Atropatena  kənd  təsərrüfatının,  sənətkarlığın,  ticarətin,  şəhər  həyatının  çox  inkişaf 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   96   97   98   99   100   101   102   103   ...   186


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə