TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3.9 Mb.
səhifə104/186
tarix25.06.2018
ölçüsü3.9 Mb.
1   ...   100   101   102   103   104   105   106   107   ...   186

225 

 

Nəinki Azərbaycanın retrospektiv surətdə əsrlərin dərinliyinə yönəldilə biləcək 



erkən orta əsrlər dövrünün nisbətən yaxşı məlum olan etnik-dil mənzərəsi, habelə bir 

çox digər məlumatlar da bunu tam müəyyənliklə təsdiq edir. 

Erkən  orta  əsrlər  dövründə  Cənubi  Azərbaycanda  etnodil  situasiyasından 

danışarkən  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  ərəb  müəlliflərinin  məlumatlarına  görə,  burada 

yayılmış  dillər  İran  dilləri  olmuşdur.  Ərəb  müəllifləri  bu  dövrdə  Cənubi 

Azərbaycanda yayılmış dillərin və ləhcələrin sırasında azəri (



aбari) pəhləvi (fahlavi < 

pahlavi) və fars (luyat-i furs) dillərini xatırladırlar. 

Azəri dilinin Cənubi Azərbaycan əhalisinin xeyli qisminin dili olduğundan əl-

Məsudi danışır. İbn Hövqəl, Yaqut Həməvi, Bəlazuri və başqa ərəb müəllifləri bu dil 

haqqında  məlumat  verirlər.  Müqəddəsi  azəri  dilini  çətin  anlaşılan,  ayrı-ayrı  sözləri 

Xorasan dilinə bənzəyən xüsusi "fars dili" kimi səciyyələndirir. IX-X əsrlərin bir sıra 

digər  müəllifləri  kimi,  Müqəddəsi  üçün  (luyat-i  furs)  (yəni  "fars  dili‖)  məfhumu 

sadəcə  olaraq  İran  dilləri  qrupuna  mənsubluq  demək  idi.  Azəri  dilinin  fars  dili 

olmadığı qənaəti həmin dilin "yaxşı olmadığını", onun çətin anlaşıldığını (fars dilini 

bilən  şəxsin  baxımından)  iddia  edən  ərəb  müəllifinin  öz  sözlərindən  bəlli  olur. 

Müqəddəsidə  azəri  dili  üçün  "fars  dili"  məfhumunun  istifadə  olunması  başqa  ərəb 

müəllifləri  tərəfindən,  məsələn,  İbn  əi-Mükəfa  tərəfindən  İsfahanın,  Reyin, 

Həmədanın,  Nəhavəndin  və  Azərbaycanın  dilini  nəzərə  çatdırmaq  məqsədilə  fahlavi 

("pəhləvi dili") istilahının işlədilməsinə bənzəyir. 

Beləliklə,  hələ  ərəb  müəlliflərinin  yaşayıb  fəaliyyət  göstərdikləri  dövrdə 

Azərbaycanda  fars  dilindən  güclü  surətdə  fərqlənən  və  talış  dilinə  yaxın  olduğu 

aşkarlanan azəri dilində də danışırdılar. Azəri dilinə və müasir talış dilinə yaxın olan 

dialektlər hələ erkən orta əsrlərdə Cənubi Azərbaycan ərazisində geniş yayılmışdı. 

Orta  əsrlərdə  Cənubi  Azərbaycanda  yayılmış  bu  dillər  öz  sələfinin  -  Mada 

dilinin  və  yaxud  daha  yaxşı  -  Mada  ləhcələrinin  bəzi  xüsusiyyətlərini  saxlamışlar. 

Əlbəttə, bu ləhcələr qədim zamanlarda da Azərbaycan ərazisində mövcud olmuşlar. 

Bizim  azəri  dili  (həmin  dili  "Azərbaycan  dili"  də  adlandırmaq  olar; 



luyat-i 

aбarbäyjan  istilahına  əl-Birunidə  də  təsadüf  olunur)  haqqında  bildiklərimizdən 

aşağıdakı nəticələrə gəlmək lazımdır:  

1. Hələ orta əsrlərin ərəb müəllifləri dövründə Azərbaycanda Azəri dilində də 

danışırdılar; 

2. 

Azəri  dilinin  İran  dillərindən  olduğu  mübahisəsizdir,  çünki  bu  dil  ərəb 



rnüəllifləri tərəfindən "dari" və "pəhləvi" dilləri ilə bir sırada xatırlanır və yaxud fars 

dili ilə birgə Qafqaz dillərinə qarşı qoyulur; 

3. Azəri dili fars dili deyildir. 

Azəri  dili  materiallarının  nüfuzlu  alimlər  tərəfindən  aparılmış  təhlili  iddia 

etməyə  imkan  verir  ki,  bu  dil  Şimal-qərbi  İran  dilləri  qrupuna  aiddir  və  o,  şübhəsiz, 



226 

 

hələ Mada dilinə xas olmuş fonetikanın başlıca xüsusiyyətlərini özündə saxlamış talış 



dilinə yaxın idi. 

Cənubi Azərbaycanın İran dialektləri - xarzani, xalxali, karinqani və b. qədim 

zamanlarda bu bölgədə mövcud olmuş dillərin qalıqlarıdır. 

Qeyd  etmək  çox  vacibdir  ki,  həm  erkən  orta  əsrlərdə  Cənubi  Azərbaycanda 

mövcud  olduğu  təsdiqlənən,  həm  də  hazırda  bu  ərazidə  qalmış  dialektlər  (bunların 

hamısı  Şimal-Qərbi  İran  dilləri  qrupuna  aiddir)  Mada  dilini  də  səciyyələndirən 

xüsusiyyətlərlə fərqlənirlər. Buna  görə də zənn etmək olar ki, onlar Mada dilinin və 

yaxud daha doğrusu Mada dialektlərinin varisləridir. 

Son zamanlar İran alimlərinin  əsərləri sayəsində  məlum olmuşdur  ki,  Cənubi 

Azərbaycan  vilayətlərində  talış  dilindən  başqa  bu  dilə  yaxın  olan  tati,  xarzani, 

takestani,  xalxali  və  b.  dialektlər  yayılmışdır  və  həmin  dialektləri  Mada  dilinin 

varisləri  hesab  etmək  olar.  İran  tədqiqatçısı  E.  Yarşater  hətta  bu  dialektləri  sadəcə 

olaraq Mada dialektləri adlandırır. 

Maraqlıdır  ki,  Cənubi  Azərbaycanın  bəzi  kəndlərində  (Gəlinqaya,  Dizəc 

Qurban, Kuri, Pir-İshaq, Xarzənd, Uryan, Qaragöz və b.) hal-hazırda da azəri dilində 

danışırlar. 

Artıq  indi  iddia  etmək  olar  ki,  talış  dili  problemi  azəri  dili  ilə,  Cənubi 

Azərbaycan ərazisində yayılmış müasir dialektlərlə bilavasitə bağlıdır. Həmin nəticəni 

irəli  sürmək  isə  yalnız  əsrimizin  30-cu  illərindən  başlayaraq  mümkün  olmuşdur:  30-

cu  illərdə  B.V.Millerin  "Vilayətin  türkləşməsinə  qədərki  dövrdə  Azərbaycan 

əhalisinin  dili  haqqında  məsələyə  dair"  adlı  məqaləsi  çıxdı.  Bu  məqalə  azəri  dilinin 

materialları  əsasında  yazılmışdı.  Lakin  həmin  materiallar  elmi  dövriyyəyə  ilk  dəfə 

İran  alimi  Seyid  Əhməd  Kəsrəvi  Təbrizi  tərəfindən  "Azəri  və  yaxud  Azərbaycanın 

qədim dili‖ adlı əsərində verilmişdir. 

Kəsrəvi  azəri  dilinə  dair  materialları  ilk  dəfə  aşkara  çıxardı,  orta  əsrlərdə 

Azərbaycanda  yayılmış  bu  dilin  İran  səciyyəli  olduğunu  sübut  etdi.  Lakin  o,  dilçi 

olmadığına, mahiyyətcə İran dillərinin tarixi, müasir İran dialektləri haqqında heç bir 

təsəvvürə  malik  olmadığına  görə  səhv  olaraq  azəri  dilini  əski  fars  dili  kimi 

müəyyənləşdirirdi. 

B.V.Millerin  əsərlərindən  sonra  azəri  dili  ilə  ən  yaxın  əlaqələri  olan  talış 

dilinin  tarixi  haqqında  danışmaq  mümkün  oldu.  Həmin  fikri  talış  dilinə  fövqəladə 

dərəcədə  yaxın  olan  tati  dili  haqqında  da  demək  olar  (lakin  artıq  İran  tədqiqatçıları 

E.Yarşater, A.Karəng, Y.Zoka, M.Nəvvabi və b. əsərlərindən sonra). 

Talış,  tati  dilləri,  Cənubi  Azərbaycanın  bir  sıra  başqa  dilləri  və  dialektləri 

qədim  zamanlarda  burada  mövcud  olmuş  böyük  dil  massivinin  varisləridirlər.  Mada 

dili, onun dialektləri və şivələri bu dil massivində hakim mövqe tutmuşdu. 

Azərbaycan  ərazisində  yayılmış  bu  dillər  buraya  nə  yeni  dövrdə,  nə  də  orta 

əsrlərdə gələ bilməzdilər. Bu, mütəxəssislər üçün mübahisəsiz olan həqiqətdir. Özü də 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   100   101   102   103   104   105   106   107   ...   186


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə