TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3.9 Mb.
səhifə131/186
tarix25.06.2018
ölçüsü3.9 Mb.
1   ...   127   128   129   130   131   132   133   134   ...   186

281 

 

Heç şübhə yoxdur ki, alban tayfaları Kür çayının yalnız sol sahilində deyil, sağ 



sahilində  də  yaşamışlar.  Kür  çayının  Albaniya  ərazisindən  keçdiyini  söyləyən 

Strabonun  məlumatları  bunu  qəti  şəkildə  təsdiqləyir.  Antik,  habelə  erməni 

müəlliflərinin alban tayfalarının Kür çayının sağ sahilində də yaşadıqlarını qeyd edən 

məlumatları da bunu tam müəyyənliklə təsdiq edir. Doğrudur, bizim mənbələrdə (həm 

antik,  həm  də  xüsusilə  erməni)  bir  sıra  hallarda  iddia  olunur  ki,  Albaniyanın  cənub 

sərhədi  Kür  çayı  boyunca  keçirdi,  Kür  çayının  sağ  sahilindən  guya  Böyük 

Ermənistanın torpaqları başlanırdı. 

Belə  bir  nöqteyi-nəzər  mövcuddur  ki,  işğalçılıq  müharibələri  dövründə 

ermənilər  Kür  və  Araz  çayları  arasındakı  torpaqları  da  ələ  keçirmişdilər.  Başqaları 

(bunlar adətən erməni  müəllifləridir) hətta iddia edirlər ki, həmin ərazi Ermənistanın 

şimal-şərq qismidir, "erməni" Albaniyasının bu qisminin əhalisi guya əzəldən erməni 

olmuşdur.  Bu  müəlliflər  Albaniyanın  böyük  qismini  "Ermənistanm  Şərq  diyarı", 

"Ermənistanın  ayrılmaz  hissəsi",  "Əzəldən  erməni  torpaqları",  "Əsil  Ermənistan 

vilayəti" və s. adlandırırlar. 

Əgər  Kür  çayını  Albaniyanın  cənub  sərhədi  hesab  etmiş  Plininin,  Dion 

Kassinin,  Plutarxın  və  bəzi  başqa  antik  və  erməni  müəlliflərin  məlumatlarına 

əsaslanıb  Kür  çayını  Albaniyanın  cənub  sərhədi  hesab  etmiş  müəlliflərin  nöqteyi-

nəzəri ilə mübahisə etmək mümkündürsə, ikinci nöqteyi-nəzər millətçilik hisslərindən 

doğmuş  və  erməni  etnosunun  Cənubi  Qafqazda  avtoxton  olması  haqqında  aşkar 

şəkildə yalan nöqteyi-nəzəri hər vasitə ilə qərarlaşdırmaq arzusundan törəmişdir. 

Albaniyanın  cənub  sərhədlərinin  Kür  çayı  boyunca  keçməsi  haqqındakı 

rəvayətin  meydana  gəlməsi  onunla  izah  olunur  ki,  artıq  e.ə.  II-I  əsrlərdə  erməni 

hökmdarlarının  ola  bilər  ki,  təcavüzü  bəzi  hallarda  alban  tayfalarının  yaşadıqları 

Sağsahil  Kür  torpaqlarına  da yayılmışdı.  Məhz  bu,  Kürdən  cənubda  olan  torpaqların 

Ermənistana mənsub olması haqqındakı xülyanı meydana gətirmişdir. Şübhəsizdir ki, 

bu  rəvayətin  meydana  gəlməsində  və  inkişaf  etdirilməsində  mühüm  rol  antik 

müəlliflərin  erməni  informatorlarına  məxsus  olmuşdur.  Habelə  onu  da  qeyd  etmək 

lazımdır  ki,  Qafqazı  nadir  hallarda  yaxşı  tanımış  antik  müəlliflərin  məlumatları  çox 

zaman ctibarlı olmayan mənbələrə, təsadüfi məlumatlara və s. əsaslanırdı. 

Erməni  müəlliflərinin  özlərinə  gəldikdə  isə  demək  lazımdır  ki,  onların  təsvir 

etdikləri  Ermənistanın  əzəmət  mənzərəsi  tarixin  gerçəklik  mənzərəsi  deyil,  onların 

özlərinin  şəxsi  idealını  -  zərdüştilik  İranının  təhlükəsinə  qarşı  olan  vahid, 

birləşdirilmiş  Ermənistanı  əks  etdirir.  Tamamilə  şübhəsizdir  ki,  bu  mənzərələr 

gerçəkliyi təhrif edir [N.Qarsoyan]. 

Ən sadə səbəbdən Sağsahil Kür torpaqları heç cür "əzəli erməni torpaqları" ola 

bilməzdi.  Ona  görə  ki,  alban  tayfalarından  fərqli  olaraq  ermənilər  Cənubi  Qafqazın 

aborigenləri  deyildirlər.  Erməni  dilinin  özü  bunu  müəyyənliklə  təsdiqləyir.  Qədim 

erməni  dili  Ermənistan  yaylasının  avtoxtonlarının  dillərinə  qohum  olmadığına  görə 




282 

 

mübahisəsizdir  ki,  bu  dil  həmin  əraziyə  onun  daşıyıcıları  vasitəsilə  xaricdən 



gətirilmişdir.  Mütəxəssislərin  hesab  etdikləri  kimi,  qədim  erməni  xalqı  Fərat  çayının 

yuxarı  vadisində  təxminən  e.ə.  II  minilliyin  sonunda  -  I  minilliyin  başlanğıcında 

təşəkkül  tapmışdır.  Deyilənlər  bütün  müəyyənliyi  ilə  onu  təsdiq  edir  ki,  ermənilər 

Cənubi Qafqazda qeyd-şərtsiz gəlmə xalqdır. 

Erməni ekstremistlərinin "əzəli erməni torpağı" elan etdikləri Dağlıq Qarabağ 

ərazisində  də  ermənilər  gəlmə  elementdir.  Ermənilərin  Qarabağın  aborigenləri 

olmadığını  Dağlıq  Qarabağ  ermənilərinin  diş-çənə  sisteminin  analizi  də  bütün 

müəyyənliyi ilə təsdiq edir. 

Alban tayfaları isə şübhəsiz Cənubi Qafqazın cənub-şərq vilayətlərinin, əlbəttə 

Kür və  Araz çayları arasındakı ərazinin avtoxtonları idilər. Yuxarıda qeyd olunduğu 

kimi, güman etməyə əsas var ki, sonralar alban tayfa ittifaqı kimi tanınmış, tədricən 

təşəkkül  tapan  tayfa  ittifaqının  konturları  hələ  e.ə.  II  minilliyin  lap  sonunda  -  I 

minilliyin  başlanğıcında,  son  tunc  dövrü  və  dəmir  dövrünün  əvvəlində  nəzərə 

çarpırdı. 

Qədim  yazıçılar  albanlardan  danışarkən  onların  gözəlliyini,  hündür  boya, 

sarışın saçlara, boz  gözlərə  malik olduqlarını qeyd edirlər. Güman olunur  ki,  bunlar 

qədim  aborigen  əhalinin-indi  də  Azərbaycanın,  Dağıstanın  və  Qafqaz  bərzəxinin 

başqa  vilayətlərinin  dağ  və  dağətəyi  bölgələrində  geniş  surətdə  təmsil  olunan 

kavkasion tipinin səciyyəvi cəhətləridir. 

Albanların etnodil mənsubiyyəti haqqında danışarkən qeyd etmək vacibdir ki, 

tarixi  ənənə  (və  çox  vacibdir  ki,  erməni  ənənəsinin  özü)  hazırda  yalnız  Qəbələ 

(keçmiş  Qutqaşen)  bölgəsində  yaşayan,  qədim  zamanlarda  və  orta  əsrlərdə  isə 

Azərbaycan  ərazisində  fövqəladə  dərəcədə  geniş  yayılmış  müasir  udiləri  qədim 

albanlarla  eyniləşdirir.  Udilərin  özləri  son  zamanlaradək  mənşəcə  alban  olduqlarını 

xatırlayırdılar. Belə ki, onlar I Pyotra ünvanlanmış məlum məktubda yazırdılar: "Biz 

ağvanıq  (yəni  albanıq  -  məsul  red.)  və  milliyyətcə  utilərik  (yəni  udilərik  -  məsul 

red.)". 

Udi dilinin Şimal-Şərq Qafqaz  dilləri ailəsinə  mənsub olması hazırda  heç bir 

şübhə doğurmur. Bu belədirsə, onda alban dili (və yaxud dialektlərin kontiniumu) də 

adı  çəkilmiş  dil  ailəsinə  aid  olunmalıdır.  Bu  ona  görə  həqiqətdir  ki,  artıq  bir  çox 

faktlar  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  aşkar  olunmuş  Mingəçevir  yazılarının  qədim  udi 

mənsubluğuna  dair  fərziyyənin  xeyrinə  şəhadət  verir.  Əlbəttə  həmin  yazıların  dili 

yalnız alban dili ola bilərdi.

11

 



                                                           

11

 



Bu  yaxınlarda  ölkəmizin  Gürcüstan  Respublikasındakı  səfirliyindən  Akademiyamızın  prezidenti 

F.Maqsudov  cənablarına  göndərilmiş  məktubdan  bəlli  olmuşdur  ki,  Gürcüstan  EA-nın  ekspedisiyası 

Sinaydakı  Müqəddəs  Yekaterina  monastrında  külli  miqdarda  alban  əlyazmaları  aşkar  etmişdir.  Professor 

Z.Aleksidze bu yazıları udi dilinin köməyi ilə oxumağa başlamışdır. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   127   128   129   130   131   132   133   134   ...   186


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə