TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3.9 Mb.
səhifə150/186
tarix25.06.2018
ölçüsü3.9 Mb.
1   ...   146   147   148   149   150   151   152   153   ...   186

319 

 

Zərgərlik  məmulatının  bir  hissəsi  bu  yerlərin  özündə  hazırlanırdı.  Sənət 



məmulatlarının kütləvi xarakteri və standartlaşdırılması şəhərdə meydana gəlmiş əmtəə 

istehsalının  göstəriciləri  idi.  Başqa  yerlərdən  gətirilən  çoxlu  məmulat  -  qızıl  sırğalar, 

gümüş qədəhlər, Nereidanın Hippokamp belində təsviri olan məşhur gümüş dövrə və 

digər  əşyalar  əmtəə-pul  münasibətlərinin  nisbətən  yüksək  səviyyədə  olduğuna  dəlalət 

edir.  Göyçay-Ağsu  çaylararası  ərazidə  yaşayan  əhalinin  uzaq  vilayətlərlə  intensiv 

əlaqələri  haqqında,  inkişaf  etmiş  pul  təsərrüfatı  haqqında  yerli  sikkələrdən  ibarət  dəfinə 

əsasında da mühakimə yeritmək olar. 

Beləliklə, zonanın qəbirlərindən əldə olunmuş materiallar artıq eramızdan əvvəlki 

son  əsrlərdə  alban  cəmiyyətinin  əmlak  cəhətdən  parçalanmasını  və  çox  dərindən 

təbəqələşməsini  sübut  edir.  Qəbir  avadanlığının  təhlili,  Albaniyanın  özündə  sikkə 

kəsilməsi,  eramızın  başlanğıcında  Albaniyada  bir  çarın  hakimiyyətinin  mövcud  olması 

belə  bir  nəticəyə  gəlməyə  əsas  verir  ki,  bu  zonanın  sakinləri  yəqin  ki,  sinfi  cəmiyyət 

şəraitində, kifayət qədər inkişaf etmiş sənətkarlığa, ticarətə, zəngin mədəniyyətə malik 

olan bir dövlətdə yaşamışlar. 

Yuxarıda  adları  çəkilən  məskənlərin  yaxınlığındakı  qəbiristanlar  onların 

sakinlərinin etnik cəhətdən yekcins olmadığını göstərir. Məsələn, Mollaisaqlı və Qalagah 

kəndləri yaxınlığındakı qəbiristanlarda eyni dövrə aid olan bir neçə növ qəbirlərə (torpaq, 

küp və təknə qəbirlərə) rast gəlinir. Bu hal yalnız sənət deyil, həm də ticarət mərkəzi olan 

şəhərlər üçün səciyyəvidir; ticarət müxtəlif ölkələrin tacirlərini çəkib gətirirdi, bəzilərinin 

bəlkə də burada öz məhəllələri vardı. 

Antik dövr Albaniyasının şəhərləri  əsasən münbit torpaqlarda yerləşən,  əlverişli 

strateji  mövqe  tutan  və  ticarət  magistrallarının  üstündə  olan  qədim  əkinçilik 

məskənlərinin  yerlərində  meydana  gəlirdi.  Onların  əksəriyyəti  eramızdan  əvvəl  I 

minilliyin  son  sülsündə  və  ya  hətta  çərəyində  Albaniya  dövlətinin  meydana  gəlib 

təşəkkül  tapdığı  dövrdə  yaranmışdı.  O  zaman  Albaniya  dövlətinin  vilayətlərində  sosial-

iqtisadi, siyasi və mədəni institutların inkişafı ilə bağlı intensiv proseslər gedirdi. 

Albaniya vilayətlərinin urbanizasiyası gedişində təsərrüfat həyatında və mədəni 

həyatda köklü təbəddülatlar əhalinin yerdəyişməsi ilə müşayiət olunurdu. Şamaxı rayonu 

bu baxımdan antik Albaniyanın son dərəcə maraqlı zonasıdır. Hellinizm dövrünün burada 

aşkar  edilmiş  məskənlərinin  və  qəbiristanlarının  materialları  zonada  müxtəlif  tayfalar 

yaşadığını göstərir. Kaspiyə yaxın olan bu zonanın xüsusi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, 

lap  qədimlərdən  başlayaraq,  cənuba,  Ön  Asiyaya  gələn  müxtəlif  tayfalar  üçün  bu  yer 

körpü rolunu oynayırdı. 

Azərbaycanın  və  Dağıstanın  dənizsahili  zolağında  da  bəzi  məskənlər  vardı. 

Dağıstan  arxeoloqları  tərəfindən  Dərbənddə,  Turpaqqalada  (Dərbənddən  cənubda), 

Targilə  (Tarki-Tau  dənizsahili  yamaclardadır)  və  Ursekidə  (İzerbaş  şəhərinin 

yaxınlığında) aşkar edilmiş materiallar bunu göstərir. 



320 

 

Turpaqqala  xarabalığının  sahəsi  100  hektardan  çoxdur.  Bəzi  tədqiqatçılar  güman 



edirlər  ki,  Turpaqqala  Ptolemeyin  nişan  verdiyi  Albana  şəhəridir,  başqaları  isə  onu 

qədim  Çoranın  (Çolanın,  Çoqanın)  qalıqları  sayırlar.  İkinci  fərziyyə  həqiqətə  daha 

yaxındır.  Alban  salnaməçisi  Moisey  Kalankatlının  sözlərinə  görə,  Çora  şəhəri 

Dərbəndin  yaxınlığında  idi.  Sonralar  bu  şəhər  Albaniyanın  mühüm  şəhərlərindən  biri, 

müəyyən müddət Albaniya katolikosunun iqamətgahı olmuşdur. 

Urseki xarabalığının yerində artıq eramızdan əvvəl I minilliyin başlanğıcında qeydə 

alınmış  məskən  III-II  əsrlərdə  şəhərə  çevrilir;  burada  içqala,  şəhristan,  posad  üzə 

çıxarılmışdır. 

Strabonun sözlərinə  görə, Qafqaz Albaniyasında, İberiya ilə  həmsərhəd  zonada 

"kahin  torpağı",  "qeybdən  xəbər  verənləri"  olan  məbəd  vilayəti  (müqəddəs  vilayət) 

var idi. 

Albaniyada    məbəd  vilayətlərinin    olması    ümumiyyətlə    bu  ölkənin  sosial-

iqtisadi    tarixi    məsələlərini    və  xüsusilə    burada  şəhərlərin  meydana  gəlməsi 

problemlərini anlamaq üçün prinsipial əhəmiyyətə malik idi. 

Məbəd  vilayətləri  adətən  münbit  vadilərdə  yerləşirdi.  Burada  əsasən  əkinçilik 

kultları  ilə  bağlı  hər  hansı  bir  allahın  şərəfinə  ucaldılan,  məskənləri  öz  ətrafında 

birləşdirən məbəd yalnız mədəniyyət mərkəzi deyil, həm də inzibati və hərbi mərkəz 

idi, yəni, yəqin ki, hellinist polislərinə bənzəyən bir növ şəhər-dövlət idi. 

Ay allahına həsr edilən Albaniya məbəd vilayəti Kiçik Asiya məbəd vilayətlərinin 

nümunəsi üzrə təşkil olunmuşdu və Ermənistan və Gürcüstanın məbəd birliklərinə yaxın 

idi. 

Qafqaz  Albaniyasında  şəhərlərin  yaranması  məhsuldar  qüvvələrin  ümumi 



inkişafından,  sosial-iqtisadi  münasibətlərdə  baş  verən  köklü  dəyişikliklərdən  irəli 

gəlmişdi. Bunlar nəticə etibarı ilə sənətin əkinçilikdən ayrılmasına, ticarətin, əmtəə-pul 

münasibətlərinin  coşqun  inkişafına,  siniflərin  və  dövlətin  meydana  gəlməsinə  səbəb 

olmuşdu. 

Bu proseslərin kökləri əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır, o vaxtlara ki, əkinçiliyin, 

maldarlığın və sənətin, həmçinin onlarla bağlı tayfalararası mübadilənin inkişafı sayəsində 

öndağ və düzənlik zolağında, zəngin  əkinçilik rayonlarında və  ticarət yollarının üstündə 

yerləşən  son  tunc  və  erkən  dəmir  dövrü  məskənlərinin  bir  hissəsi  yüksəlməkdə  idi. 

Sonralar  mühüm  ticarət-sənətkarlıq  mərkəzlərinə  çevrilmiş  bu  cür  iri  əkinçilik 

məskənlərinin  ayrılmasını  eramızdan  əvvəl  I  minilliyin  ilk  əsrlərinə  aid  etmək  olar. 

Müəyyən  edilmişdir  ki,  Azərbaycanda  erkən  dəmir  dövrünün  böyük  sahəyə  və  qalın 

mədəni  laylara  malik  olan  bəzi  məskənləri  daş  hasarla  və  torpaq  sədlərlə  əhatə 

olunmuşdu. 

Eramızdan  əvvəl  I  minilliyin  birinci,  xüsusilə  də  ikinci  yarısına  aid  qəbirlərdən 

qazıntı zamanı tapılmış dəfn materialı tamamilə aydın bir şəkildə göstərir ki, təsərrüfat və 

mədəniyyətin  inkişafı  ilə  yanaşı  əmlak  və  sosial  cəhətdən  diferensiasiya  da  gedirdi. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   146   147   148   149   150   151   152   153   ...   186


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə