TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3.9 Mb.
səhifə2/186
tarix25.06.2018
ölçüsü3.9 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   186

 

Bölgənin qədim onomastikası  (etnotoponimika  və  antroponimikası)  ən qədim 



tarixi  problemlər  dairəsinin  ayrı-ayrı  tərəflərini  başa  düşmək  üçün  müəyyən 

informasiya verə bilər. Lakin bizdə bu istiqamətdə tədqiqatlar aparılmamışdır. 

Son  zamanlar  Azərbaycan  ərazisində  aşkara  çıxarılmış  və  artıq  elmi 

dövriyyəyə  daxil  edilmiş  numizmatik  materiallar  da  tariximizin  öyrənilməsi  üçün 

böyük  əhəmiyyətə  malikdir.  Onlar  bölgənin  iqtisadi  inkişafı,  siyasi  tarixinin  bəzi 

hadisələri,  müəyyən  dərəcədə  həm  də  mədəni  səviyyəsi  haqqında  mühakimə 

yürütməyə imkan verir. 

Yazılı qaynaqların da çox böyük əhəmiyyəti var. Azərbaycan tarixi üzrə yazılı 

qaynaqları iki qrupa bölmək olar: sənədli və nəqli xarakterli qaynaqlar. 

Cənubi  Azərbaycan  və  həmsərhəd  ərazilərin  tayfaları  haqqında  məlumatlar 

verən,  ən,  qədim  qaynaqlar  Şumer-Akkad  mətnləridir.  Şumer  və  qədim  Akkad 

dillərində  tərtib  olunmuş  bütün  bu  kitabələr  e.ə.  III  minilliyə  və  II  minilliyin 

başlanğıcına aiddir. Bu mətnlərin meydana çıxması əsasən Şumer və Akkad çarlarının 

Zaqros  dağları  zonasına  yürüşlərinə,  habelə  kuti  hakimlərinin  Cənubi 

Beynənnəhreyndəki  birəsrlik  hökmranlığına  borcludur.  Ən  ilkin,  yazılı  qaynaqlar 

sırasında lullubi hökmdarlarının bir neçə qısa yerli kitabələrini də xatırlamaq lazımdır. 

Şumer-Akkad  qaynaqları  içərisindən  kuti  hakimlərinin  siyahısını,  Omina 

(əlamətlər,  nişanələr)  adlanan  bəzi  mətnləri,  o  cümlədən  kuti  və  lullubilərin 

xatırlandıqları, Şumer hakimi Utuxeqalın Mesopotamiyadakı sonuncu kuti hökmdarı 

Tirikanla  müharibəsinin  təsviri  verilmiş  mətnləri,  Zaqros  bölgəsinə  yürüşlər  etmiş 

Şumer-Akkad hökmdarlarının kitabələrini və başqalarını sadalamaq lazımdır. 

E.ə.  II  minilliyin  Elam  və  Aşşur  qaynaqları  çox  kasıbdır  və  Zaqros  zonası 

tayfaları haqqında, demək olar ki, heç bir  məlumat vermir. Aşşur qaynaqları  içərisində 

bizim  üçün  ən  vacibləri  II  Adadnerari,  II  Tukulti-Ninurta,  II  Aşşurnasirapal,  III 

Salmanasar,  V  Şamşi-Adad,  III  Adadnerari,  III  Tiqlatpalasar,  II  Sarqon,  Sinaxxerib, 

Asarxaddon və Aşşurbanipalın kitabələridir. 

Aşşur çarlarının kitabələrində çoxsaylı yürüşlərin, Azərbaycan vilayətləri və qonşu 

vilayətlərdə  məskunlaşmış  tayfaların  xarici,  müəyyən  dərəcədə  isə  daxili  siyasi  və 

iqtisadi  həyatının  gedişini  izləməyə  imkan  verən  təsvirlər  verilmişdir.  Onlarda, 

deyilənlərdən əlavə, dağlıq rayonların mürəkkəb etnik-dil mənzərəsindən baş çıxarmağa 

kömək edən xeyli onomastik material vardır. 

Aşşur  qaynaqlarının  Cənubi  Azərbaycan  vilayətləri  haqqında  məlumatları  xeyli 

dərəcədə Urartu kitabələrində mövcud olan məlumatlarla zənginləşir. 

Urmiyayanı  hövzə  vilayətlərinə  Urartu  müdaxiləsi  haqqında  e.ə.  IX  əsrin 

sonuna  aid  olan  ən  ilkin  məlumatlarda  Minua,  I  Arkişti,  II  Sarduri,  II  Argişti  bu 

rayonlara öz yürüşləri barəsində xəbər verirlər. 




 

Cənubi  Azərbaycan  ərazisində  aşkara  çıxarılmış  Urartu  kitabələri  xüsusən 



Urmiyanın  hövzə  vilayətlərinin  yaşayış  məntəqələrinin  yerini  müəyyənləşdirmək  üçün 

mühüm əhəmiyyətə malikdir. 

Babil qaynaqları içərisində e.ə. VII əsrin son rübünün hadisələrini işıqlandırmağa 

imkan verən məşhur "Kedd xronikası"nın adını çəkmək lazımdır. 

Cənubi Azərbaycan haqqında bəzi məlumatları "Bibliya"dan da almaq olar. 

"Avesta"  mühüm  mənbələrdən  biridir.  Zərdüştlük  və  onunla  bağlı  olan  dini 

fəlsəfi sistemlər Cənubi Azərbaycan ərazisində min ildən xeyli artıq olan uzun bir dövr 

ərzində  yayılmışdı.  Bizim  "Avesta"ya  diqqətimiz  də  bununla  izah  olunur.  "Avesta"nın 

kanonlaşdırılmalarından  biri,  şübhəsiz  ki,  Atropatenada  bu  məmləkətin  Sasani 

səltənətinin dövlət ziyarətgahı olduğu dövrdə baş vermişdir. 

Çar I Daranın Həmədan rayonunda sıldırım qaya üzərində üç dildə yazılmış Bisütun 

kitabəsi də bizə bəzi məlumatlar verir. 

Antik yazıçılar - Miletli Hekatey, Lampsaklı Xaron, Lidiyalı Ksanf, Hellanik və b. 

əsərlərində də Azərbaycan tarixi üzrə müəyyən məlumatlar var. E.ə. VI-V əsrlərin yunan 

yazıçısı, ən qədim coğrafi xəritə əlavə olunmuş məşhur "Yerin təsviri" əsərinin müəllifi 

Miletli  Hekatey  Cənubi  Azərbaycanda  məskunlaşmış  matienlər  tayfasının,  Arazboyu 

müklərin, Kaspi dənizi sahilində yaşayan hansısa katannların adlarını çəkir. 

Şərq  haqqında  yazılmış  ilk  yunan  müəllifləri  içərisində  əsas  yer,  şübhəsiz  ki, 

"tarixin  atası"  Herodota  (e.ə.  V  əsr)  -  qədim  dövrün  böyük  tarixçisinə  mənsubdur. 

Herodotun  madahlar  (midiyalılar)  və  Mada  (Midiya),  skiflər  və  onların  Asiya 

vilayətlərinə  yürüşləri,  Azərbaycan  tayfaları  -  müklər,  utilər,  saqartilər,  matienlər, 

kaspilər, ortokoribantlar haqqında məlumatları bizim üçün vacibdir. 

Herodotun özünün bilavasitə şahidi olduğu hadisələr, habelə sorğu yolu ilə aldığı 

məlumatlar onun "Tarix"nin əsas mənbələridir. İran şahları arxivlərinin rəsmi sənədlərinə 

yol Herodot üçün ilk növbədə ona görə bağlı olmuşdur ki, o, yunan dilindən başqa heç 

bir dil bilmirdi. Lakin bəzən onun əsərlərində, nəticə etibarilə bu rəsmi sənədlərlə bağlı 

olan  məlumatlara  rast  gəlinir.  Şübhəsiz  ki,  Herodot  onlardan  üçüncü  əldən  götürməklə 

istifadə 

etmişdir.  Onun  bəzi  şeyləri  öz  sələfi  Hekateydən  götürdüyü 

müəyyənləşdirilmişdir. Bəzi səhv və xətalara baxmayaraq, Herodotun müstəsna dərəcədə 

düzlüyünə  və  vicdanlılığına  şübhə  etmək  üçün  əsas  yoxdur.  Onun  əsəri  bütövlükdə 

indinin  özünədək  tariximizin  bir  sıra  məsələləri  üzrə  ən  mühüm  qaynaqlardan  biri 

olaraq qalır. 

İyirmi  ilə  qədər  İran  sarayında  yaşamış,  Əhəmənilərin  (Haxamanişilərin)  saray 

həkimi olmuş, e.ə. V əsr müəllifi Knidli Ktesinin "Persika" əsərinin qorunub saxlanılmış 

azsaylı parçalarından isə çox şey əldə etmək mümkün deyil. 

Ktesi ayrı-ayrı hallarda ola bilsin ki, Əhəməni şah arxivinin rəsmi sənədlərindən 

istifadə  etmişdir.  Onun  əsərinin  müəyyən  məşhurluğuna  baxmayaraq,  hələ  qədim 

oxucular  orada  həqiqətə  uyğun  olmayan  çoxlu  məlumat  görə  bilmişdilər.  Ktesi  tarixçi 





Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   186


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə