TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3.9 Mb.
səhifə3/186
tarix25.06.2018
ölçüsü3.9 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   186

 

olmadığından  xalq  ənənələrindən  istifadə  edərək,  tarixi  əsasən  bu  ənənələrin  işığında 



göründüyü  şəkildə  söyləyirdi.  "Persika"da  döyüşkən  Cənubi  Azərbaycan  tayfası 

kadusilər  haqqında  ən  qədim  məlumat  vardır.  Ola  bilsin  ki,  əsərdə  Kaspiananın  da  adı 

çəkilirmiş. 

E.ə. V-IV əsrlər müəllifi Ksenofontda da bəzi tarixi məlumatlar vardır. Onların bir 

hissəsinin kökü Herodota və Ktesiyə gedib çıxır. 

Ktesinin  bizi  maraqlandıran  məsələlər  üzrə  bəzi  məlumatları  yunanca  yazıb-

yaratmış  e.ə.  I  əsr  müəllifi  Siciliyalı  Diodorun  "Tarixi  kitabxana"sında  qorunub 

saxlanılmışdır. O, kadusi və tapürlərin torpaqlarının, Kaspiana, Kaspi dənizi və skiflərin 

adlarını çəkir, yunan-Makedoniya istilaları dövrünün hadisələrini və s. xatırlayır. 

Makedoniyalı  İskəndərin  müasiri  və  bematisti  (addımölçəni)  Amintanın,  Babil 

kahini Berosun (e.ə. IV-III əsrlər), e.ə. III əsr müəllifi Hermippin, e.ə. II əsrin məşhur 

tarixçisi, əsəri məlumatlarının xüsusi dəqiqliyi ilə seçilən, qırxkitablıq "Tarix"in müəllifi 

Polibinin  və  başqalarının  əsərlərində  bəzi  mühüm  məlumatlar  qorunub  saxlanılmışdır. 

Polibinin Atropatena barəsində məlumatları xüsusilə əhəmiyyətlidir. 

Amasiyalı  Strabonun  (e.ə.  63-cü  il  -  b.e.  23-cü  ili)  yunan  dilində  yazılmış  və 

"Coğrafiya"  adlanan  sanballı  əsəri  bizim  üçün  əvəzolunmaz  qaynaqdır.  Strabon  öz 

dövrünə  görə  yaxşı  təhsil  almış,  çoxlu  səyahət  etmiş,  müstəsna  müşahidəçiliyi  və 

dərin  zəkası  ilə  fərqlənmişdir.  Amasiyalı  müəllifin  əsərində  Makedoniyalı  İskəndərin 

müasirlərinin  və  hətta  daha  əvvəlki  müəlliflərin  əsərlərindən  başlamış  Strabonun  öz 

müasirlərinin əsərlərinədək saysız-hesabsız müxtəlif qaynaqlardan istifadə olunmuşdur. 

Strabon  Aristobulun,  Patroklun,  Eratosfenin,  Skepsili  Metrodorun,  Hipsikratın, 

Dellinin əsərləri, Roma sərkərdəsi Pompeyin e.ə. 66-65-ci illərdə Zaqafqaziya səfərində 

onun  yol  yoldaşı  Mitilenli  Feofanın  qeydləri  və  bir  sıra  digər  müəlliflərin  işləri  ilə 

tanışdır və öz "Coğrafiya"sında bu əsərlərdən bol-bol parçalar gətirir. 

Qafqazın,  ayrı-ayrı  hallarda  isə  bəzi  digər  qonşu  ölkələrin  Strabon 

"Coğrafiya"sındakı  təsviri,  ətraflılığına  görə  bu  ölkələrin  tarixi,  coğrafiyası  və 

etnoqrafiyası üzrə yeganə qaynaqdır. 

Yazıları  dövrümüzə  qədər  gəlib  çatmış  antik  müəlliflərin  heç  birində  albanlar 

haqqında  "Coğrafiya"da  verilənlər  yoxdur.  Strabonun  Atropat  Madası  və  ya 

Atropatenanın Böyük Madanın bir hissəsi olması, bu ölkənin öz adını Atropatın adından 

alması və s. kimi məlumatları müstəsna qiymətə malikdir. 

Lakin  "Coğrafiya"nın  albanlar  haqqında  danışılan  yerlərində  xeyli  ziddiyyətlərə 

də rast gəlinir ki, bu da, görünür, Albaniyanın müxtəlif vilayətlərinə aid olan və heç də 

bütövlükdə  ölkə  və  onun  əhalisini  səciyyələndirməyən  müxtəlif  dövrlü  fakt,  olay  və 

hadisələrin ümumiləşdirilməsinin nəticəsidir. 

Məşhur Roma tarixçisi, 35 kitabı və itib-batmış cildlərinin bir qədər fraqmentləri 

qorunub saxlanılmış "Roma tarixi"  əsərinin  müəllifi Tit Livi (e.ə. 59-cu il - e. 1-ci ili) 



 

Roma  müdaxiləsi  dövrü  albanları  haqqında  bəzi  məlumatlar  verir,  madalılar  və 



kadusilərin adlarını çəkir. 

Tit  Livinin  müasiri  latın  müəllifi  Pompey  Troqun  əsəri  "Filippin  tarixi"  bizim 

dövrümüzə  qısa şərh şəklində -  II və  ya III  əsrdə  yaşamış Yustinin epitoması vasitəsilə 

gəlib  çatmışdır.  Pompey  Troq  əksər  hissəsi  bizə  gəlib  çatmamış  xeyli  miqdarda 

qaynaqlardan  istifadə  etmiş  və  bütövlükdə  hellinist  dünyasının  tarixi  üzrə  çox  qiymətli 

əsər  yaratmışdır.  Pompey  Troq  hellinist  tarixşünaslığında  üstün  yer  tutmuş  meylin  - 

yunan-Roma  mifologiyası  və  toponimiyası  ilə  bir  sıra  Şərq  ölkələrinin  coğrafiyası  və 

tarixinin  əlaqələri  haqqındakı  meylin  tərəfdarı  idi.  Məsələn,  romalı  müəllif  Qafqaz 

albanları haqqında məlumat verərkən onları Heraklın işləri ilə bağlayır və onların kökünü 

İtaliyaya,  Alban  dağına  aparıb  çıxarır.  Pompey  Troqanın  əsərlərində  skiflər  və  onların 

Asiyadakı  hökmranlığı,  parfiyalılar,  madalılar,  kadusilər  və  b.  haqqında  xeyli  maraqlı 

məlumatlar var. 

Müəllifi  Kvint  Kursi  Ruf  olan  "Böyük  Aleksandrın  tarixi"  bizim  mövzu  üçün 

müəyyən maraq kəsb edir. Bu müəllif öz əsərini e.ə. I əsrin sonu ilə e. I əsrinin ortaları 

arasında  yazmışdır.  Bu  əsər  kompilyasiya  olsa  da,  bizim  üçün  mühüm  əhəmiyyəti  var. 

Belə ki, burada əsərləri itmiş müəlliflərin məlumatları qorunub saxlanmışdır. 

Pomponi Melanın I əsrin ortalarında yazılmış "Yerin təsviri" adlı həcmcə kiçik 

(bütöv halda bizə gəlib çatmış cəmi üç kitab) əsərində bizim bölgənin coğrafiyası, burada 

məskunlaşmış tayfalar haqqında müxtəlif, bir hissəsi çox qiymətli məlumatlar var. Mela 

həm  qədim  müəlliflərin,  həm  də öz  müasirlərinin əsərlərindən  istifadə etmişdir. Bu da 

ona  Roma  ədəbiyyatında  coğrafiya  üzrə  bir  növ  bitkin  bir  dərslik  yaratmaq  imkanı 

vermişdir. Mela Kaspi dənizi, kaspilər, skiflər, albanlar, amardlar, kadusilər və başqaları 

haqqında danışır. 

Böyük Plininin (23/24-79-cu illər) "Təbii tarix"i bizim üçün mühüm əhəmiyyətə 

malikdir.  Demək  olar  ki,  350  yunan  və  150-dək  Roma  müəllifinin  əksəriyyəti  bizə 

gəlib çatmamış bir çox əsərindən istifadə edilərək yazılmış bu ensiklopedik xarakterli 

əsərdə Azərbaycanın təbiəti, əhalisi, burada məskunlaşmış tayfaların məişəti haqqında 

bir sıra çox qiymətli məlumatlar var. 

Albaniyanın  paytaxtı  Qəbələnin  adının  ən  ilkin  xatırlanması  Plininin  hesabına 

bizə  gəlib  çatmışdır  (Plinidə:  Kabalaka).  O,  bu  ada,  çox  güman  ki,  e.ə.  II-I  əsrlərdə 

yaşamış romalı müəllif Varronun əsərlərində rast gəlmişdir. 

Plininin qaynaqlarından danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, bir çox hallarda o özü 

bu qaynaqların adlarını çəkir və bununla da onun bu və ya digər məlumatının xarakteri 

və 


dolğunluq  dərəcəsini  müəyyənləşdirmək  sahəsində  tədqiqatçının  işini 

yüngülləşdirir.  Plininin istifadə olunan qaynaqlara müəyyən qeyri-tənqidi yanaşmasını 

və "Təbii tarix"in mətninin pis qorunub saxlanmasını da göstərmək lazımdır. 

Albaniya  və  Atropatena,  habelə  onlarla  həmsərhəd  bölgələrdə  baş  vermiş  bəzi 

siyasi hadisələr yunan dilində yazıb-yaradan yəhudi müəllifi İosif Flavinin iki əsərində -





Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   186


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə