TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3.9 Mb.
səhifə51/186
tarix25.06.2018
ölçüsü3.9 Mb.
1   ...   47   48   49   50   51   52   53   54   ...   186

111 

 

yanmış  taxıl  və  qədim  əkinçilikdə  məhsuldarlıq  rəmzi  kimi  pərəstiş  edilən  qadın 



fiquru  ilə  birlikdə  tapılmışdır.  Azərbaycanın  qədim  oturaq  əhalisinin  inkişafında 

əkinçiliyin rolu nə qədər böyük olsa da, o həmişə maldarlıqla birgə olmuşdur. 

Üzərliktəpə  yaşayış  yerinin  materialına  görə, onun  əhalisi  ən  çox iribuynuzlu 

heyvan saxlayırdı, ikinci yeri xırdabuynuzlu heyvan tuturdu, sonra isə ev donuzu və at 

gəlir.  Maraqlıdır  ki,  Üzərliktəpə  yaşayış  yerinin  osteoloji  materialı  içərisində,  qulan 

və  ceyranı  nəzərə  almasaq,  vəhşi  heyvan  sümükləri  yoxdur.  Sürüdə  ev  donuzunun 

olması  Üzərliktəpə  sakinlərinin  yaxşı  otlaq  sahələrindən  istifadə  edərək,  oturaq 

maldarlıqla məşğul olduğunu göstərir. 

İstər xırdabuynuzlu, istərsə  də  iribuynuzlu ev  heyvanları  sümükləri Naxçıvan 

yaxınlığında  II  Kültəpədən  də  tapılmışdır.  Buradan  həm  də  at  sümüyünə  təsadüf 

olunmuş  və  ilk  dəfə  uzunqulaq  sümüyü  tapılmışdır.  Yeri  gəlmişkən,  bu, 

Zaqafqaziyada uzunqulağın istifadə olunması haqqında birinci ən qədim məlumatdır. 

Ata gəldikdə, o, Eneolit dövründən  məlum olsa da, Azərbaycanda ev heyvanı 

kimi  sonrakı  dövrlərdə  məhdud  miqyasda  saxlanılırdı.  Zaqafqaziyanın  Orta  Tunc 

dövrü  abidələrindən  atın  qoşquda  və  nəqliyyatda  istifadəsi  haqqında  material  əldə 

edilməmişdir.  Ancaq  Cənubi  Azərbaycanda  atın  qoşquda  istifadəsini  göstərən 

məlumatlar vardır. 

Orta  tunc  dövründə  xırdabuynuzlu  heyvan  sürüsünün  artması  ilə  köçəri 

heyvandarlıq özünün sonrakı inkişafını tapır. Təsərrüfatın bu növü ilə bağlı əhalinin 

xeyli hissəsi hərəkətli həyat tərzi keçirirdi. Yayda heyvan alp çəmənliklərinə aparılır, 

qışda  isə  düzən  -  aran  rayonlara  qaytarılırdı.  Bu  rayonlarda  onların  dəfn  abidələri 

yaxşı  məlumdur.  Məsələn,  Xaçbulaq  yaylağında  dəniz  səviyyəsindən  2000  m 

hündürlükdə, Qobustan, Abşeron, Muğan qışlaqlarında və s. 

Çoxlu  miqdarda  heyvan  saxlamaq  maldar  qəbilələrin  varlanmasında  əsas 

mənbə olan izafi məhsul almaq imkanını yaradırdı. 

Beləliklə,  əkinçilik  və  maldarlıq  təsərrüfatının  Orta  Tunc  dövründə  sonrakı 

inkişafı  müşahidə  olunur.  Əgər  oturaq  əhalinin  təsərrüfat  əsasını  əkinçilik  və 

maldarlıq təşkil edirdisə, hərəkətli əhalinin təsərrüfatında demək olar ki, başlıca sahə 

maldarlıq idi. 

Sənətkarlıq.  Orta  Tunc  dövründə  metallurgiyanın  inkişafında  yeni  mərhələ 

başlanır.  Əvvəllər  məlum  olmayan  alət,  silah,  bəzək  formaları  yaranır,  alətlərin 

hazırlanma texnikasında bəzi yeniliklər tətbiq olunur, tunc məmulatı istehsalında yeni 

elementlərin  qatılmasından  istifadə  olunur.  Məhz  bu  dövrdən  başlayaraq  metal 

əşyaların  hazırlanmasında  qalay  qatımlı  tuncdan  (qalay  5-10  %)  daha  çox  istifadə 

olunur. Belə tuncdan, məsələn, Üzərliktəpədən, Göytəpədən və Qobustandan tapılmış 

xəncərlər  hazırlanmışdır.  Qatma  element  kimi  qalayla  birlikdə  mərgmüş  və  sürmə, 

həm də qurğuşun işlənirdi  və beləliklə, ərinti çoxkomponentli olurdu.  Ancaq  yüksək 

keyfiyyətli tunc istehsalını qatma element kimi qalay təmin edirdi. 



112 

 

Müxtəlif  tipli  məmulat,  misəritmə  istehsalı  qalıqları,  metal  əşyaların 



tökülməsində  istifadə  olunan  formalar  metallurgiyanın  və  metalişləmənin  geniş 

inkişafını aydın sübuta yetirir. 

Əsas  xammal  mənbələrini,  görünür,  yerli  mədənlər  təşkil  edirdi.  Demək  olar 

ki,  hər  bir  yaşayış  yerində  metal  əşyaların  istehsalı  ilə  məşğul  olurdular.  Misəritmə 

istehsalı  ilə  əlaqədar  qalıqlar  Üzərliktəpədə  aşkar  olunmuşdur.  Orada  posa  (şlak) 

parçası,  həm  də  piyalə  formalı  gil  buta  tapılmışdır.  II  Kültəpədə  və  Qobustan 

Böyükdaş yaşayış yerində gil çömçələrə rast gəlinmişdir. Həftəvan yaşayış yerində ox 

ucluğu tökülən daş qəlibin tapılması böyük əhəmiyyət kəsb edir. 

Metal  məmulatı  adətən  çoxlu  miqdarda  dəfn  abidələrdən  əldə  edilir. 

Əliköməktəpə  qəbirləri  belə  abidələrdəndir.  Onlardan  balta,  nizə  ucluqları,  xəncər 

tiyəsi, borulu qarmaq,  mis qazan, dördtilli bizlər, çoxlu düymələr, sürmədən bikonik 

muncuqlar,  qızıl  və  gümüşdən  asmalar  və  s.  tapılmışdır.  Öyrənilən  dövrdə  silah  və 

alətlər  tökmə  üsulu  ilə  hazırlanır,  sonra  isə  onların  ağız  hissəsi  qismən  döyülür  və 

yararlı  işlək  hala  salınırdı.  Əvvəllər  olduğu  kimi,  indi  də  mumdan  və  ya  başqa 

tezəriyən  materialdan  istənilən  əşyanın  modeli  düzəldilir,  üzəri  gillə  suvanır  və 

əridilmiş  metal  modelə  tökülərkən  onun  formasını  alırdı.  Əşyanı  çıxarmaq  üçün  gil 

forma sındırılmalı idi. Bu üsulla əşyanı yalnız bir dəfə almaq olar. 

Orta Tunc dövründə xəncər və borulu nizələr geniş yayılmış silah tiplərindən 

idi.  Bəzi  hallarda  onların  hazırlanma  texnologiyası  mürəkkəb  olurdu.  Tərtər 

rayonunun Borsunlu kurqanından  əldə  edilən bir  xəncərin  tiyəsinin içərisində  məftil 

olduğu  müəyyən  edilmişdir.  Modelə  əridilmiş  metal  tökülməzdən  əvvəl  məftil  onun 

ortasına  qoyulmuşdur.  Bundan  da  məqsəd  xəncərin  möhkəmliyini  təmin  etmək  idi. 

Analoji üsullar Son Tunc dövründə də tunc silahların (xəncər, bıçaq) hazırlanmasında 

tətbiq olunurdu. 

Şəki  rayonunda  bir  kurqandan  məlum  olan  xəncərin  hazırlanmasında  başqa 

üsuldan  istifadə  olunmuşdur.  Onu  tunc  təbəqədən  düzəltmişlər.  Tunc  təbəqədə 

uzunsov  üçbucaq  formasında,  baş  tərəfdə  dilçək  yeri  qoymaqla  xəncər  tiyəsini 

kəsmişlər. Ağzı əlavə olaraq işlənib itilənmiş və ucu şişlənmişdir. 

 

Xəncər və başqa silah növlərindən fərqli olaraq, borulu nizələrin hazırlanması 



daha  mürəkkəb  proseslə  əlaqədar  yüksək  ustalıq  vərdişi  tələb  edirdi.  Əvvəldən 

hazırlanmış  tunc  lövhəni  elə  əymək  və  düzəltmək  lazım  idi  ki,  onun  bir  yarısı  boru, 

digər  yarısı  yarpaqvari  formanı  alsın.  Bütöv  tökülmüş  borulu  nizələrin  hazırlanması 

orta tunc dövründən başlanır, ancaq geniş inkişafını sonrakı dövrdə e.ə. II minilliyin 

ikinci yarısında tapır. 

Orta Tunc dövründə rast gəlinən asimmetrik tunc baltalar Qafqazda çox azdır. 

Onlara  Talış-Muğan  zonasında  nisbətən  çox  rast  gəlinir.  Belə  baltalardan  ibarət  bir 

dəfinə Astara rayonunda Lovain kəndindən təsadüfən tapılmışdır. 

Orta tunc dövrü abidələrində metaldan xırda məmulata da rast gəlinir. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   47   48   49   50   51   52   53   54   ...   186


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə