TəBİƏt elmləRİ VƏ Tİbb seriyasi series of natural sciences and mediCİNE



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə28/86
tarix10.11.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   86

- 57 - 
Dərəşam  adlanan  ərazisi;  Campanula  propinqua  Fisch.  &  C.  A.  Mey.  Kəngərli  rayonunun 
Çalxanqala  (02.05.2012),  Babək  rayonunun  Nehrəm,  Şahbuz  rayonunun  Qarababa  kəndi; 
Campanula  massalskyi  Fomin  Babək  rayonunun  Nehrəm,  Dərəşam  adlanan  ərazsisi;  Campanula 
saxifraga  Bieb.  Babək  rayonunun  Vayxır,  Culfa  rayonunun  Ərəzin,  Gülüstan  (03.04.2013) 
kəndləri ;  Campanula 
stevenii  Bieb.  Kəngərli  rayonunun    Çalxanqala  kəndi;  Asyenuma  pulchellum 
Bornm.  Culfa  rayonunun  Əbrəqunus,  Ordubad  rayonunun  Gənzə  kəndi;  Michauxia  laevigata  Vent. 
Kəngərli  rayonunun  Çalxanqala,  Culfa  rayonunun  Əbrəqunus  kəndləri  yaxınlığından  toplanılmışdır. 
Orta  dağlıq  qurşağın  əsas  bitki  örtüyünü  meşələr  və  yüksək  dağ  bozqırları  təşkil  edir.  Yüksək 
dağ  bozqırları  üçün  başlıca  fitosenoz  olan  topallıq  bozqır  əksər  hallarda  gəvənlə  və  kəklikotu  ilə 
qarışaraq  geniş  sahələri  tutur.  Topallıq  bozqırlar  daşlı  və  qayalı  yerlərdə  açıq  qruplaşmalarla,  rütubətli 
sahələrdə  isə  çəmən  bozqırlarla  yanaşı,  talalar  şəklində  topallı-gəvənli-kəklikotulu  bozqırlar  da 
mövcuddur. 
Naxçıvan  MR-də  meşələr  zonal  xarakter  daşımır.  1700-1800  metrdən  başlayaraq  2000-2200 
metr  arasında  tərəddüd  edir.  Naxçıvan  MR-də  meşələr  çay  və  qar  sularının  çox  olduğu  rütubətli 
torpaqlarda  yaranır.  Buna  görədir  ki,  respublikada  olan  3016  hektar  meşə  sahəsinin  2550  hektarı 
Biçənək  kəndi  ətrafındadır.  Bundan  başqa,  Əlincə  və  Gilan  çaylarının  yuxarı  axınlarında,  Ərəfsə  kəndi 
ətrafında  66  hektar,  Xurs,  Nəsirvaz  kəndləri  yaxınlığında  400  hektara  qədər  talalar  şəklində  meşələr 
(Tillək,  Xəlil,  Cəlil  meşələri)  vardır.  Ümumiyyətlə,  meşələr  Naxçıvan  MR  ərazisinin  0,5  %-ni  əhatə 
edir. 
Muxtar  respublikada  əsas  meşə  bitkiləri  Şərq  palıdı,  adi  vən,  göyrüş,  kserofit  İberiya  ağcaqayını, 
alma,  armud,  alça  və  müxtəlif  yemişan  növləridir.  Kserofit  cənub  yamacları  üçün  armud,  yemişan,  ardıc, 
badam,  zirinc,  murdarça,  itburnu  və digər  növlər  daha səciyyəvidir  (1,  s. 76-79).   
Bir  sıra  ağac  və  kollar  meşələrin  yuxarı  sahələrindən  daha  yüksəklərə  qalxır.  İtburnu,  ardıc, 
pallas  ağtikanı  və başqa kollara  yüksək  dağlıq  sahələrdə
  (Qapıcıq,  Keçəldağ)  rast gəlmək  mümkündür. 
2012-2014-cü  illər  ərzində  bu  zonada  aparılmış  çoxsaylı  ekspedisiyalar  nəticəsində  ərazidən 
nümunələr  toplanılmış,  tədqiq  edilmiş  və  aşağıda  adları  qeyd  olunan  Zəngçiçəyikimilər  müəyyən 
olunmuşdur:
 
Campanula  glomerata  L.  Kəngərli  rayonunun  Qaraquş  dağı  (20.06.2012),  Şahbuz  rayonun 
Ayrınc,  Ordubad  rayonunun  Dırnıs  kəndi;  Campanula  latifolia  L.  Ordubad  rayonunun  Tillək  meşəsi; 
Campanula  rapunculoides  L.  Ordubad  rayonunun  Dırnıs  kəndi;  Campanula  bononiensis  L.  Şahbuz 
rayonunun  Nursu  (10.07.2013)  kəndi;  Campanula  karakuschensis  Grossh.  Şərur  rayonunun  Axura 
(24.05.2012),  Kəngərli  rayonunun  Çalxanqala  kəndi  yaxınlığında  Qaraquş  dağı  (20.06.2012),  Babək 
rayonunun  Noxuddağ  (15.05.2013)  adlanan  ərazisi;  Campanula  propinqua  Fisch.  &  C.  A.  Mey.  Şərur 
rayonunun  Həmzəli,  Axura,  Şahbuz  rayonunun  Badamlı  (24.04.2013)  kəndi ;  Campanula  zangezura 
Kolak.  &  Serdjukova  Ordubad  rayonunun  Dırnıs;  Campanula  bayerniana  Rupr.  Ordubad  şəhərinin 
ətrafı;  Campanula  coriacea  P.H.  Davis  Sədərək  rayonunun  Ardıc  dağı,  Kəngərli  rayonunun  Qaraquş 
dağı  (20.06.2012);  Campanula  stevenii  Bieb.  Kəngərli  rayonunun  Qaraquş  dağı  (20.06.2012),  Culfa 
rayonunun  Qazançı  kəndi  yaxınlığındakı  Berdik  dağı  (23.05.2012),  Şahbuz  rayonunun    Keçili,  Ordubad 
rayonunun  Biləv,  Dırnıs  kəndləri;  Asyenuma  campanuloides  Bornm.  Culfa  rayonunun  Ləkətağ  kəndi; 
Asyenuma  rigidum  Grossh.  Culfa  rayonunun  Ləkətağ  kəndi;  Asyenuma  pulchellum  Bornm.  Şahbuz 
rayonunun  Ayrınc,  Ordubad  rayonunun  Dırnıs,  Culfa  rayonunun  Ləkətağ,  Boyəhməd  kəndləri 
yaxınlığından  toplanılmışdır. 
Yüksək  dağlıq  qurşaq  üçün  subalp  və  alp  çəmənlikləri  xaraterikdir.  2350-2600  m  yüksəklikdə 
ensiz  bir  zolaq  şəklində  uzanır.  Bu  zolaq  Küküçay  hövzəsindən  başlayaraq  Əlincəçay  hövzəsinə  qədər 
suayrıclarında  kəsilib  çay dərələrində  və vadilərində  yenidən  meydana  çıxır.   
Əslinə  qalsa,  muxtar  respublikada  tipik  subalp  çəmənləri  deyil,  subalp  elementlərinin  qarışığı 
olan  mezofil  meşə  çəmənləri  mövcuddur.  Yalnız  Kükü  kəndi  və  Biçənək  meşələrinin  şimal 
qurtaracağında  kiçik  fraqmentlər  şəklində  baş  Qafqaz  dağlarında  olduğu  kimi  ucaboylu,  sıx,  yaxşı 
inkişaf  etmiş  subalp  bitkiliyinə  rast  gəlmək  mümkündür.  Alp  çəmənlikləri  kifayət  qədər  rütubətli,  2900 
metrdən  yüksək  sahələrdə  narın  torpaqlı,  yamacların  şimal,  şimal-qərb  və  şimal-şərq  ekspozisiyalarında 
yayılmışdır.  Alp  çəmənlikləri  talalar  şəklində  respublikamızın  nisbətən  rütubətli  mərkəz  hissəsində 
inkişaf  etdiyi  halda,  onun  cənub  və  şimal  hissələrində  belə  çəmənliklərə  təsadüf  edilmir.  Alp 
çəmənlikləri  Salvartı,  Ağdaban,  Küküdağ,  Keçəldağ,  Ağdağ  və  Qapıcıq  dağlarının  yüksəkliklərində 


- 58 - 
daha  yaxşı  inkişaf  etmişdir.  Lakin  burda  da  alp  çəmənlikləri  kiçik  talalar  şəklində  olub,  heç  yerdə  Baş 
Qafqazda  olduğu  kimi  kilometrlərlə  uzanmır.   
Yüksək  dağlıq  sahənin  kəskin  iqlim  şəraiti,  sutka  daxilində  temperaturun  böyük  amplituda  fərqi, 
soyuq  küləklər,  vegetasiya  dövrünün  qısalığı  bu  bitkilərə  öz  güclü  təsirini  göstərmiş  və  onlar  bu  şəraitə 
davam  gətirmək  üçün  bir  qədər  uyğunlaşmışlar.  Bu  bitkilərin  boyu  çox  qısa  olub  yerə  yayılmış  və 
kökləri  vasitəsilə  yerə bərk  yapışmışdır. 
Yuxarı  alp  zonasının  daşlı  yamaclarında  yayılmış  kirpiyarpaq  yastıotu,  saqqallı  dəliçiçək,  üçdişli 
zəngçiçəyi  və  başqaları  mühitə  uyğunlaşaraq  moxlu  kiçik  gövdələrdən,  yarpaq  və  çətirlərdən  möhkəm 
yastıq  forması  əmələ  gətirmişdir.   
Çox  vaxt  alp  otluğu  (xüsusilə  alp  xalılarında)  2-3  sm-dən  uca  olmur.  Bitkilərin  kiçik  gövdələri 
üzərində  gözəl  çiçəklər  açır.  Bu  bitkilərdən  kökbaşcıqlı  qanqal,  gövdəsiz  yastıqbaş,  Pont  acıçiçəyi, 
üçdişli  zəngçiçəyi  və  başqaları  daha  səciyyəvidir.  Alp  çəmənlikləri  demək  olar  ki,  çoxillik  bitkilərdən 
əmələ gəlmişdir  (1,  s. 81-83).   
Tədqiqatlar  zamanı  ərazidən  xeyli  nümunə  götürülərək  təyin  edilmiş  və  ədəbiyyat  məlumatları 
da 
daxil 
olmaqla 
aşağıda 
adları 
qeyd 
olunan 
Campanulaceae 
Juss.  fəsiləsi  növləri 
müəyyənləşdirilmişdir:   
Campanula  latifolia  L.  Şahbuz  rayonunun  Batabat  zonası  (17.06.2012)  (03.07.2013),  Ordubad 
rayonunun  Məzrə  (12.06.2013)  kəndi;  Campanula  rapunculoides  L.  Culfa  rayonunun  Ərəfsə  (3100m) 
(27.06.2012),  Şahbuz  rayonunun  Kükü  (06.06.2012),  Biçənək  (1800m)  (17.06.2012),  Batabat  massivi 
(04.07.2012)  (03.07.2013),    Ordubad  rayonunun  Parağa,  Pəzməri,  Nürgüt  kəndləri;  Campanula 
bononiensis  L.  Ordubad  rayonunun  Məzrə  (13.06.2012)  kəndi;  Campanula  sclerotricha  Boiss.  Ordubad 
rayonunun  Tivi  kəndinin  Sulu  düz  (2000  m)  adlanan  ərazisi,  Nürgüt,    Nəsirvaz  kəndləri;  Campanula 
daralaghezica  (Grossh.)  Kolak    &  Serdjukova  Şahbuz  rayonunun  Biçənək  (1800m)  (17.06.2012), 
Ordubad  rayonunun  Nəsirvaz,  Nüsnüs  (2347m)  (22.05.2013),  Parağa,  Qapıcıq  və  Soyuq  dağ  əraziləri; 
Campanula  zangezura  Kolak.  &  Serdjukova    Ordubad  rayonunun  Parağa,  Qapıcıq,  Soyuq  dağ  əraziləri; 
Campanula  bayerniana  Rupr.  Babək  rayonunun  Buzqov,  Şahbuz  rayonunun  Kükü  (06.06.2012), 
Batabat  massivi  (04.07.2012),  Keçəldağ  (2700-3000m),  Culfa  rayonunun  Xəzinədərə  (14.05.2014) 
adlanan  ərazisi;  Campanula  coriacea  P.H.  Davis  Şahbuz  rayonunun  Kükü  (06.06.2012),  Ordubad 
rayonunun  Soyuq  dağ  əraziləri;  Campanula  saxifraga  Bieb.  Culfa  rayonunun  Gəlin-qaya  adlı  ərazisi, 
Ordubad  rayonunun  Qapıcıq  dağı;  Campanula  tridentata  Scherb.  Şərur  rayonunun  Ağdaban,  Culfa 
rayonunun  Ərəfsə  kəndinin  Xəzinədərə  adlanan  ərazisi  (14.05.2014),  Şahbuz  rayonunun  Salvartı  dağı, 
Ordubad  rayonunun  Nüsnüs  (2476  m)  (22.05.2013),  Göy-göl,  Pəzməri,  Qapıcıq,  Coşludağ  əraziləri; 
Campanula  stevenii  Bieb.  Babək  rayonunun  Ağ  dağ,  Şahbuz  rayonunun  Dərəboğaz  ərazisi 
(06.06.2012),  Batabatda  göllərin  ətrafı  (04.07.2012),  Keçəl  dağ,  Kükü  (06.06.2012),  Biçənək,  Salvartı, 
Culfa  rayonunun  Ərəfsə  kəndinin  Xəzinədərə  adlanan  ərazisi  (20.06.2012),  Ordubad  rayonunun  Nüsnüs, 
Parağa,  Tivi  (3000  m)  kəndləri;  Asyenuma  amplexicaule  Hand.-  Mazz.  Şahbuz  rayonunun  Biçənək, 
Ordubad  rayonunun  Parağa  kəndi;  Asyenuma  campanuloides  Bornm.  Şahbuz  rayonunun  Biçənək  kəndi; 
Asyenuma  pulchellum  Bornm.  Şahbuz  rayonunun  Biçənək  kəndi;  Culfa  rayonunun  Ərəfsə,  Ordubad 
rayonunun    Nəsirvaz,  Nüs-nüs,  Parağa  kəndləri;  Asyenuma  rigidum  Grossh.  Şahbuz  rayonunun  Biçənək 
(17.06.2012)  kəndləri  yaxınlığından  toplanılmışdır. 
Şaquli 
zonallıqlara 
görə 
Zəngçiçəyikimilər 
fəsiləsinin 
yayılma 
qanunauyğunluğunun 
öyrənilməsi  yuxarıda  qeyd  olunduğu  kimi  alçaq  dağlıq,  orta  dağlıq  və  yüsək  dağlıq  qurşaqları  üzrə 
aparılmışdır.  Naxçıvan  MR  ərazisində  fəsilə  bitkilərinin  rastgəlmə  tezliyi,  yüksəklik  zonaları  üzrə 
paylanma  qanunauyğunluğu,  alçaq  dağlıq,  orta  dağlıq  və  yüksək  dağlıq  qurşaqlarında  yayılma  dərəcələri 
müəyyən  edilmişdir.  Tədqiqatlar  zamanı  yalnız  bir  qurşaqda  rast  gəlinən  növlərin  sayı  alçaq  dağlıq 
qurşaqda  2  [Campanula  massalskyi  Fomin,  M.  Laevigata  Vent.]  və  yüksək  dağlıqda  2  [C.  tridentata 
Scherb.,  A.  Amplexicaule  (Willd.)  Hand.  –  Mazz.]  növ  olmuşdur.  Bundan  başqa,  alçaq  dağlıq-orta  dağlıq 
üçün  ümumi  olan  3  [C.  glomerata  L.,  C.  karakuschensis  Grossh.,  C.  propinqua  Fisch. & C. A. Mey.], 
orta  dağlıq-yüksək  dağlıq  üçü
n  7  [C.  latifolia  L.,  C.  bononiensis  L.,  C.  coriaceae  P.  H.  Davis,  C. 
zangezura  (Lipsky)  Kolak.  &  Serdyuk.,  C.  bayerniana  Rupr.,  A.  campanuloides  (Bieb.  ex  Sims) 
Bornm.,  A.  rigidum  (Willd.)],  alçaq  dağlıq-yüksək  dağlıq  üçün  1  [C.  daralaghezica  (Grossh.) 
Kolak.  &  Serdjukova.]  və  hər  üç  qurşaq  üçün  isə  3  [C.  rapunculoides  L.,  C.  stevenii  Bieb.,  A. 
pulchellum (Fisch.  & C. A. Mey.)]  növ  müəyyən  olunmuşdur. 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   86


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə