TəBİƏt elmləRİ VƏ Tİbb seriyasi series of natural sciences and mediCİNE



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə36/86
tarix10.11.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   86

- 73 - 
dinamikası  öyrənilmiş,  qönçə,  çiçək  və  meyvə  fazaları  qeydə  alınmışdır.  Burada  alimlər  relikt 
növlərin  anotomik  quruluşunun  öyrənilməsi  istiqamətində  də  bir  sıra  elmi  tədqiqat  işləri 
aparmışdırlar  (12, s.125-153).
 
 
Raamsdonk  L.W.D  tərəfindən  Şimail  Əfqanıstan  üçün  endemik  olan  (elm  üçün  yeni  növ 
olan    T.  heweri  -  yarımcins  -  Tulipa,  seksiya  -  Eichleres,  sıra  -  Multiflarae)  təsvir  olunub. 
Tədqiqatçı  müəyyən  etmişdir  ki,  T.  heweri  və  T.  praestans  növlərinin  çarpazlaşdırılması  nəticəsində 
həyat  qabiliyyəti  yüksək  olan  toxumlar  əmələ  gəlir  (45,  s.  51-55).  L.İ.  Silina  tərəfindən  Tulipa  L. 
növlərinin  müasir  şəraitdə  formalaşmasının  tarixini  öyrənmiş,  Leninqrad  şəraitində  bu    bitkinin  bir 
neçə  növünü  mədəni  şəraitdə  becərmişdir.  O.N.  Danilevskaya  Tulipa  L.  növlərini  introduksiya 
edərək,    vegetativ  və  toxumla  çoxaldılmasını,  yaşıllaşdırmada  istifadə  olunması  üçün  yeni  üsullarını 
göstərmişdir   (19, s. 31-37; 20, s. 176-224 ). 
O.A.  Sorokopudova  Lilium  cinsinin  növ  və    sortlarının  bəzi  anatomik-morfoloji 
xüsusiyyətlərini  araşdırmışdır.  Bunun  üçün  açıq  sahədə  becərilən  Lilium  cinsinə  aid  11  növ  və  13 
cins  götürülmüşdür.  Öyrənilən  növlər  M.B.  Baranovun  klassifikasiyasına  uyğun  olaraq  7  seksiyaya 
aid  edilmişdir.  Novosibirsk  regionunda  aparılan  araşdırmalar  Lilium  cinsinin  yarpaqların  anatomik 
strukturlarının  öyrənilməsinə  həsr  edilib.  Məlum  olmuşdur  ki,  mezofitlərə  Lilium.  hansonii  və 
Lilium.  pardalinum,  kserofitlərə  isə  Lilium  davidii,  Lilium  regale,  “Lastoçka”  sortu    və  Lilium 
pumilum növləri  aiddir.  (33, s. 46-53). 
Danileviç  V.Q.  Rusiyanın  cənubunda  olan  Gagea  Salisb.  (Liliaceae  Juss.)  cinsinin 
qorunması  və  introduksiyasına  aid  məlumatlar  verilmişdir.  1993-cü  ildən  1995-ci  ilə  qədər  Gagea 
Salisb.  cinsinə  aid  14  növ  becərilmişdir.  1995-ci  ildən  1998-ci  ilə  qədər  növlərin  inkişaf  və  boyları 
üzərində  müşahidələr  aparılmışdır.  Yalnız  Gagea  villosa  növündə  hər  il  çiçəkləmə  müşahidə 
olunmuşdur.  İkinci  il  Gagea  dubia,  Gagea  bultifora,  Gagea  pusilla,  Gagea    chanae,  Gagea          
taurica  çiçək  açmış,  Gagea  minima,  Gagea  gemainae  və  Gagea  lutea  növlərində  bəzi  hallarda 
çiçəkləmə  müşahidə  olunmuşdur.  Meşə  və  yarımsəhra  növlərində  isə  çiçəkləmə  prosesi  nəzərə 
çarpmamışdır.  Aparılan  tədqiqatlar  nəticəsində  mədəni  şəraitdə  introduksiya  üçün  tövsiyə  olunan 
Gagea  villosa  növünün  bir  çox  xüsusiyyətləri  haqqında  məlumatlar  əldə  edilmişdir.  Farmakoloji 
xüsusiyyətlərlə  bərabər,  cinsin  4  növünün  kimyəvi  tərkibi  də  öyrənilmiş,  həmçinin  Gagea  cinsinin 
Rostovda  nadir  növləri  qeyd  edilmişdir.  Stavropolun  «Qırmızı»  kitabına  aşağıdakı  növlər  daxil 
edilmişdir:Gagea  artumczukii, Gagea fibrosa, Gagea tenuifolia, Gagea alexeenkoana (18, s.16-18). 
Kulikov  P.V.    öz  tədqiqatlarında  Gagea  fagifera,  Gagea  samojedorum  və  Gagea  mirabilis 
növlərinin  Uralda  yayılması  haqqında  məlumat  vermişdir.  Həmçinin  bu  taksonların  cənubi  Uralda 
yeni  yayılma  areallarını  aşkar  etmişdir.  İ.Q.Leviçev  ontogenezdə  Gagea  Salish  cinsinin  (Liliaceae 
Juss.) 
nümayəndələrinin  yarpaqlarının  en  kəsiyinin  oxşarlıqlarını  müqayisə  etmişdir.  Qeyri 
tendensiya  hal  -  ən  çox  zoğun  (birinci)  ilk  böyüməsində,  nisbətən  az  dərəcədə  isə  ikinci 
böyüməsində  (əsasən  yan  hüceyrələrdən  inkişaf  edənlərdə)  müşahidə  edilmişdir.  Şübhəsiz  ki,  bu 
yolla  məhz  soğanaqlı  yumru,  kökyumrusu  əmələ  gəlmişdir.  Leviçev  İ.Q  digər  elmi  əsərində  cinsinin 
yeni  növünü  Gagea takhtajanii haqqında məlumat  vermişdir.   (27, s. 657-667; 28, s. 278-280).  
Kriçfaluşiy  V.V.  və  Sabadaş  V.İ.  Gagea  spathacea  növünün  Avropada  və  Ukraynada 
(Karpat  ətrafında)  yayılma  sahələrini  göstərmiş,  boiekoloji  xüsusiyyətlərindən  bəhs  etmişdir. 
Məlum  olmuşdur  ki,  Karpat  ətrafından  yıyılan  və  əvvəllər  ayrı  bir  növ  müxtəlifliyi  hesab  olunan 
Gagea  spathacea  var.  transcarpatica  Domin  morfoloji  əlamətlərinə  görə  göstərilən  bu  növlərdən 
fərqlənmədiyindən,  onu  ayrıca  yeni  bir  takson  hesab  etmək  lazım  deyil.  Növün  ekoloji  -  fitosenotik 
xüsusiyyətləri  öyrənilmiş,  müəyyən  olunmuşdur  ki,  bu  növün  qorunması  vacibdir.  Belə  ki,  son  100 
il  növün  ərzində  onların  yayılma  sahəsi  demək  olar  ki, 80-90% azalmışdır  (18, s.16-18). 
Sauerwein  Bernd  Almaniyanın  qərbində  Kasseliya  şəhəri  yaxınlığında  Gagea  pratensis
Gagea  villosa  (G.  arvensis)  və  Gagea  pratensis  (Pers.)  Dum.  növlərinin  yayıldığını  aşkar  etmişdir. 
Bu  növlər  yeni  şəhərlərin  salınması  ilə  əlaqədar  olaraq  dövrün  reliktləri  hesab  edilirlər.  Molina 
James  öz  əməkdaşları  ilə  Buş-dyu-Ron  (Fransa)  dendroparkında  aşkar  olunan  Gagea  mauritanica 
haqqında  məlumat  vermişdir.  Alman  alimlərindən  Hugin  Gerold,  Hugin  Heide  apardığı  elmi 
tədqiqatlarını  Gagea  villosa  növünün  müxtəlif  torpaqlara  yayılma  xəritəsinin  tərtibinə  həsr  edilmiş, 


- 74 - 
eyni  zamanda  ona  yaxın  olan  Gagea  lutea,  Gagea  pratensis  növləri  haqqında  məlumat  verilmişdir 
(46, s.71-79).  
Ukrayna  alimi  Sabadai  V.İ.  fikrincə  Gagea  spathacea  növünün  fitokütləsi,  antogenezdə  bir 
inkişaf  halından  digərinə  keçidikdə  3  dəfə  artır.  Çiçəkləyən  nümayəndələrdə  generativ  təbəqənin 
kütləsi  (çiçəksaplağı  çiçəklərlə  birlikdə)  bitkinin  fitokütləsindən  40%  çox  artır,  yarpaqların  və 
soğanaqların  kütlə  payı  isə  nəzərə  çarpacaq  dərəcədə  azalır.  Çiçək  saplağının  çiçəklərlə  birlikdə 
kütləsi  isə  bitkinin  assimilyasiya  olunan  yarpaqlarının  kütləsinə  yaxın  olur.  Çiçək  qrupunda  çox 
zaman  tam  inkişaf  etməyən  1-5  sayda  çiçəklər  olur.  Çiçəkyanlığın  yarpaqlarının  başlanğıcı  ilə 
erkəkcik  arasından  şirə  ifraz  olunur.  Çiçəkləri  xırda  milçəklər  və  böcəklərlə,  bəzən  isə  arılar 
fəsiləsinin  nümayəndələri  (Andrena  haemorrhoa,  A.  minutula  və  s.)  ilə  çarpazlaşırlar.  Bu  bitkilərin 
çiçəklərinin  spesifik  iyləri  olur  (27, s. 658-667; 28, s. 278-280). 
Fəsilənin  maraqlı  nümayəndələrindən  olan  Laləvərin  ilk  növdaxili  təsnifatını  K.  Linney 
vermişdir.  O,  bu  cinsin  5  növünü  təsvir  etmiş,  onları  yarpaqlarının  və  çiçək  qruplarının  düzülüşünə 
görə  ayırmışdır.  Bununla  bərabər  Lalavər  cinsinin  2  növünü  K.  Linney  başqa  cinsə  daxil  etmişdir. 
XIX  əsrin  əvvəllərində  Laləvər  cinsinin  təsnifatı  ilə  M.  Biberşteyn  (1808),  Şultes  (1830),  Kunt 
(1843),  Beyker  (1874),  Bentam  və  Quker  (1883),  Buasse  (1884),  Enqler  və  Prante  (1930), 
Bornmüller  (1930),  Tarril  (1932-1937),  Bek  (1946,  1947,  1953),  Mişenko  (1911),  Qrossheym 
(1928,  1940,  1949)  və  başqaları  məşğul  olmuşdurlar  (14,  s.  1-34;  15, s.105-136; 16, s. 109-127; 38, 
s.  128-133).  Cinsə  aid  yeni  növlər  və  variasiyalar  təsvir  edilmiş,  sistematik  analizlər  verilmişdir. 
Laləvər  cinsinin  Qafqazda  olan  növləri  haqqındakı  ilk  tam  məlumat  M.  Bieberştein  (1808), 
tərəfindən  verilmiş,  o  Qafqazda  laləvər  cinsinin  6  növünü  göstərmişdir.Lakin  onlardan  üçü  Adam 
(1805)  tərəfindən  başqa  adla  adlandırılmışdır.  Laləvər  cinsinin  sistematikası  haqqında  ən  böyük 
elmi  tədqiqat  işi  S.Beckə    məxsusdur.  O,  bu  cinsin  55  növünün  təsvirini  vermiş  və  onların  ümumi 
təsnifatını  çıxarmışdır.  Beck  cinsi  10  yarımcinsə  bölmüşdür.  Beattie  V.R.  Laləvər  cinsinin  33 
növünün  xromosom  sayını  vermişdir.  O,  təyinat  üçün  gövdənin  düzülüşünü,  çiçəkyanlığının  və 
qutucuğun  quruluşunu  nəzərə  almışdır.  P.İ.  Mişenko  Qafqaz  üçün  verilən  7  növü  Eufritillaria  (və  ya 
Fritillaria)  seksiyasına  daxil  etmişdir.  V.İ.Melnik  Ukrayna  florasında  nadir  növ  olan  Fritillaria 
meleagris  növünün  yayılma  arealları,  ekoloji-senotik  xüsusiyyətləri  və  populyasiyanın  strukturunu 
öyrənmişdir.  Növün  genofondunun  qorunması  haqqında  təklif  irəli  sürülmüşdür    (32,  s.81-86;  38, 
s.213-219; 39, s. 83-91; 40, s. 23-30; 41, s. 18-27; 42, s. 94-97). 
İvanov  A.İ.  və    Çistyakova  A.A.  Penza  vilayətində  Fritillaria  cinsi  2  növlə  -  F.  ruthenica 
Wikstr  və  F.  meleagroides  Patr.  ex  Schult  təmsil  olunduğunu  qeyd  edir.  Alimlərin  fikirincə  
Rusiyanın  “Qırmızı  kitabı”na  1  növ  daxil  edilib,  lakin  şübhəsiz  ki,  hər  2  növün  qorunması  vacibdir. 
Qubanov  və  b.  tədqiqatlarında  Fritillaria  meleagroides  Rusiyanın  Avropaya  yaxın  hissəsində 
olduqca  az  rast  gəldiyini  göstərmişdir.  Tədqiq  olunan  regionda  da  bu  növə  az  rast  gəlinir.  Penza 
vilayətində  cənubi,  mərkəzi  və  cənub-şərq  rayonlarında  isə  çox  rast  gəlinir.  Bütün  hallarda  onlar 
rütubətli  çəmənlərə  uyğunlaşmışlar.  Penza  vilayətində  Fritillaria  ruthenica  növünün  yaşayış  yerini 
qorumaq  məqsədilə  2  təbiət  abidəsi  təşkil  edilmişdir.  Həmçinin  F.  ruthenica  və  Tulipa 
biebersteniana 
növlərinin  yaşayış  yerlərinin  saxlanılması,  Fritillaria  meleagroies  növünün 
qorunması  üçün   isə 2 qoruq  yaradılması  planlaşdırılmışdır  (25, s.301-307; 26, s. 1-78-85).  
Alman  alimi  Schilko  Andronun  Salta  gölünün  cənub  hissəsində  (Türkiyənin  qərbində)  aşkar 
edilən  Fritillaria  saldaensis  bitki  populyasiyasında,  F.  pinardii  növünün  yayıldığını  göstərmiş  və 
ona  müstəqil  endemk  növ  kimi  yanaşmışdır.  Zhao  Peijie  Wang  Huizhong,  Zhao  Huai  sistematik 
analizlər  nəticəsində  Smilax,  Allium,  Fritillaria,  Asparagus  və  s.  cinslərin  taksonomik  vəziyyətini 
öyrənmiş  və  bir  sıra  yeni  növ  və  variasiyaları  təsvir  etmişdir.  Zarri  Bertrand  Fransanın  Mayen 
dendroparkında  Orta  Aralıq  dənizi  növü  olan  Tulipa  sylvestris    növünün  olduğunu  və  fitosenozda 
onun  iştirakı  ilə  yeni  yayılma  formasiyalarını  aşkar  etmişdir        (  42,  s.  221-226;  45,  s.  51-55;  46,  s. 
71-92). 
Zhu  Xue-nan,  Zin-Xiaofeng,  Gao  Zhan  Liliaceae  Juss.  fəsiləsinə  aid  bəzi  növlərin 
xromosom  dəstlərini  öyrənmişdir  və  Tulipa  edulis    2n  =  2x  =  48  =  26  sm  +  22  st  xromosom  ədədi 
olduğunu  müəyyən  etmişdir.  Zhao  Qing-fang,  Wang  Hui-rong  tərəfindən  isə  skayner  elektron 
mikroskopunun  köməyilə  zanbaqların  10  sortunun  tozcuq  dənələrinin  morfologiyası  öyrənilib,  eyni 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   86


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə