TəBİƏt elmləRİ VƏ Tİbb seriyasi series of natural sciences and mediCİNE



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə66/86
tarix10.11.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   ...   62   63   64   65   66   67   68   69   ...   86

- 134 - 
НАХЧЫВАН  ДЮВЛЯТ   УНИВЕРСИТ ЕТ И.  ЕЛМИ  ЯСЯРЛЯР,  2015,  № 3 (68) 
 
NAKHCHIVAN ST AT E UNIVERSIT Y
.
  С ЖЫЕНТЫФЫЖ  WО РКС ,  2015,  № 3 (68) 
 
НАХЧЫВАНСКИЙ  ГОСУДАРСТ ВЕННЫЙ  УНИВЕРСИТ ЕТ .  НАУЧНЫЕ  ТРУДЫ,  2015,  № 3 (68) 
 
MÜNƏVVƏR  ƏLƏSGƏRLİ                                                                                                                                                               
Naxçıvan Dövlət Universiteti 
Dr.Elesgerli@mail.ru 
 
 
UOT:  614 
 
 
TOKSOPLAZMOZUN  DİAQNOSTİKA  ÜSULLARI 
 
Açar  sözlər:Toxoplasma gondii, diaqnostika, toksoplazmoz, seroloji 
Key words  :Toxoplasma gondii, diagnosis, toxoplasmos, serology 
 
Ключевые слова: 
Токсоплазма, 
диагностика, 
 
токсоплазмo
з, 
серология 
 
Toksoplazmoz  xəstəliyini  Apicomplexa  tipinin  Sporozoa  sinfinin  Eucoccodida  sırasına  daxil 
olan  Toxoplasma  gondii  törədir.  Toxoplasma  gondii  1908-ildə  Ş.Nikol  və  L.Manso  tərəfindən 
Tunisdə  Gtenodactylus gondii gəmiricilərində  aşkar edilmişdir(3). 
Toxoplazmoz  xəstəliyi  dünyada  Afrika,  Cənubi  və  Latın  Amerikası  ölkələrində  çox  geniş 
yayılmış  bir  xəstəlikdir.  Adə  çəkilən  ölkələrdə  əhalinin  yoluxma  faizi  30  %-dir.  Avropa  və  Şimali 
Amerikada  yoluxmuş  əhalinin  həcmi  25-50 % təşkil  edir. 
Toxoplasma  gondii-obliqat  hüceyrədaxili  parazitdir.  Törədicinin  həyat  tsikli  cinsi  və  qeyri-
cinsi  yolla  çoxalmaqla  və  aralıq  sahiblərini  dəyişməsi  ilə  baş  verir.  Cinsi  çoxalma  əsas  sahib  olan 
pişikkimilər  ailəsindən  olan  heyvanların  bağırsaqlarında  gedir.  Qeyri-cinsi  çoxalma  isə  aralıq 
sahiblərin-bəzi  quşların  ,  gəmiricilərin  və  digər  məməlilərin,  insanların  orqanizmində  gedir.  Parazit 
əsasən  sahib  orqanizmdə  aşağıdakı  formalarda  olur: 
1.  Oosista-bu  forma  bağırsaq  epitelində  törədicinin  sistalarının  bradizoitlərinin  cinsi  yolla 
çoxalaraq  birləşməsi  nəticəsində  əmələ  gəlir.  Oosistalar  ətraf  mühitə  pişiyin  fekalisiylə  xaric  olur  və 
2 gündən  sora yetkinləşir.  Yetkin  oosista  daxilində  4 sporozoit  olan  2 sporosistaya  malikdir. 
2.  Trofozoit-bu  forma  isə  oosistaların  aralıq  sahiblərin  orqanizminə  daxil  olduqdan  sonra 
əmələ  gəlir.  Belə  ki,  orqanizmə  daxil  olan  oosistalardan  sporozoitlər  azad  olur.  Onlar  isə  qana 
keçərək  dövr  edir  və  toxumalara  xüsusən  makrofaqlara  daxil  olaraq  qeyri-cinsi  yolla  çoxalıb 
trofozoitlərə  çevrilirlər.  Trofozoitlər  limfa  düyünləri  və  digər  orqanlara  yayılırlar.  Bu  hal 
infeksiyanın  kəskin  dövründə  baş  verir.  Sonralar  isə  sinir  toxumasına,  xüsusən  beyinə  və  gözlərə 
daxil  olaraq  bradizoitlər  əmələ  gətirməklə  tədricən  çoxalır  və  toxuma  sistaları  əmələ  gətirirlər.  Bu 
hal  isə xəstəliyin  xroniki  dövrünə  təsadüf  edir. 
3.  Həqiqi  sista-bu  forma  toxuma  sistaların  əsas  sahiblərin  orqanizminə  daxil  olduqdan  sonra 
əmələ  gəlir.  Həqiqi  sistalar  möhkəm  qişaya  malik  olaraq  daxilində  minlərlə  sporayabənzər 
bradizoitlər  saxlayır. 
Toksoplazmoza  yoluxma  əsasən  toxuma  və  həqiqi  sistaları  olan  kifayət  qədər  bişirilməmiş 
heyvandarlıq  məhsullarının  istifadəsi  nəticəsində  baş  verir.  Bu  zaman  toksoplamoz  qazanılmış 
toksoplazmoz  adlanır.  İnsan  və  heyvanlar  pişiklərin  ifraz  etdikləri  oosistalarlada  yoluxa  bilər.  Nadir 
hallarda  törədici  hava-toz,  təmas  yolu  ilə  yayıla  bilir.  Anadangəlmə  toksoplazmoz  isə  törədicinin  
anadan  plasenta  vasitəsilə  dölə  daxil  olması  nəticəsində  baş verir(1). 
Qazanılmış   toksoplazmozun  klinik  təzahürü  əsasən  3 formada  olur: 
1.  Kəskin  toksoplazmoz-xəstəliyin  ən  ağır  formasıdır.  Kəskin  başlanğıc,  yüksək  qızdırma, 
intoksikasiya,  qaraciyər  və  dalağın  böyüməsi,  mərkəzi  sinir  sisteminin  ağır  zədələnməsi    ilə  özünü 


- 135 - 
göstərir.  Kəskin  toksoplazmozun  proqnozu  olduqca  ciddidir  və  belə  ki,  ən  ağır  gedişə  malik 
olmaqla  çox hallarda  ölümlə  nəticələnir. 
2.  Xroniki  toksoplazmoz-çox  vaxt  kəskin  toksoplazmoz  əlamətləri  baş  vermədən  birincili 
olaraq  inkişaf  edir,  bəzən  isə  kəskin  formadan  sonra  ikincili  olaraq  əmələ  gəlir.  Toksoplazmozun 
birincili  və  ikincili  xroniki  formaları  klinik  təzahürlərə  görə  oxşardır.  Xroniki  forma  xəstəliyin  uzun 
sürən  subfebril  qızdırma,  xroniki  intoksikasiya  əlamətləri,  sinir  sistemi,  göz  və  digər  daxili 
orqanların  zədələnməsi    ilə  xarakterizə  olunur.  Xəstələrdə  artan  zəiflik,  tez  yorulma,  iştaha 
azalması,  yuxusuzluq,  əsəbilik,  baş  ağrısı,  yaddaş  zəifləməsi  müşahidə  edilir.  Hərarət(37,3-37,9) 
uzun  müddət  davam  edir.  Xroniki  formanın  əsas  əlamətlərindən  biri  limfoadenopatiyadır.  Xəstəliyin 
erkən  dövrlərində  limfa  vəziləri  iri,  yumşaq  və  çox  ağrılı  olur.  Qaraciyər  böyüyərək  çox  ağrılı  olur, 
dalaq  isə  öz  ölçülərini  cüzi  dəyişir.  Toksoplazmoz  əzələ  toxumasına  tropizm  xüsusiyyətinə 
malikdir.  Xəstələrin  90%-də  miozit  və  ürək  əzələsinin  zədələnməsi  olur.  Mialgiyalar  əsasən  bud, 
baldır  və  bel  əzələsində  olur.  Ürək-damar  sistemində  əsasən  ürək  döyünmə,  ürək  hüdudlarının  sola 
böyüməsi,  ürək  tonlarının  karlaşması  baş  verir.  Toksoplazmozun  xroniki  formasında  həzm 
sisteminin  epiqastral  nahiyısində  küt  ağrı,  mədə  bulanması,  iştaha  azalması  müşahidə  edilir.  Mədə 
turşuluğu  və  sekresiyası  azalır.  Toksoplazmozlu  xəstələrin  sinir  sistemindədə  bir  sıra  pozğunluqlar 
əmələ    gəlir.  Toksoplazmozların  sinir  toxumasına  tropizmi,  sistaların  baş  beyinə  yerləşməsi,  onların 
toksiki  təsiri  nəticəsində  xəstələrdə  nevroloji  pozğunluqlar  yaranır.  Periferik  sinir  sistemi  nisbətən 
az zədələnir.(2) 
3. Latent  toksoplazmoz: 
a)  Birincili  latent  toksoplazmoz-  bu  formada  heç  bir  klinik  əlamət  olmur  və    adir  hallarda 
kəskinləşmə  olur. 
b)  İkincili  latent  toksoplazmoz-qalıq  təzahürlər  (kalsifikatlar,  xorioretinit  ocaqları,  görmə 
pozğunluqları)  baş  verir  və  kəskinləşmə  ilə  keçir.  Bu  formada  diaqnoz  seroloji  və  immunoloji 
reaksiyalarla  qoyulur. 
Anadangəlmə  toksoplazmoz  da  3  formaya  ayrılır:  kəskin,  xroniki,  rezidual  forma.  Latent  və  xroniki 
toksoplazmozu  olan  qadınlar  xəstəliyi  dölə  keçirmirlər.  Buna  görə  bu  formalarda  anadangəlmə 
toksoplazmoz  inkişaf  etmir. 
Kəskin  forma  generalizisasiya  edən  edən  xəstəlik  kimi  yüksək  qızdırma,  ekzentema,  kəskin 
intoksiya  əlamətləri,  qaraciyər
,  dalaq  və  limfa  düyünlərinin  böyüməsi,  sarılıq  və  s.  dəyişikliklərlə 
özünü  göstərir.  tədricən  uşaqlarda  ensefalit,  meninqoensefalit  və  gözlərin  xorioretinit  şəklində 
zədələnməsi  baş  verir.  Kəskin  forma  xroniki  formaya  keçərsə,  hidrosefaliya,  oliqofreniya, 
epilepsiyayabənzər  əlamətlər,  üveit,  mikro  və  anoftalm  inkişaf  edir.  Bu  dəyişikliklər  subfebril  qızdırma, 
intoksiya,  limfadentilə  eyni  vaxtda  baş verir. 
Toksoplasma gondii-nin əsasən aşağıdakı  diaqnostika  üsulları  vardır: 
1.
 
Birbaşa  diaqnostikası: 
a)  T.gondii    izolyasiyası-bunun  üçün  xəstədən  alınan  material  siçanın  intraperitoneal  nahiyəsinə 
inokulyasiya  edilir.  İnokulyasiyadan  6-7  gün  sonra  siçanın  periton  mayesində  taxizoidlər  görülə  bilər. 
Əgər  görülməzsə,  6-8  həftə  sonra  beyin  kimi  orqanlarda  hüceyrə  kistaları  axtarılır  və  ya  serolijik  olaraq 
siçanda  infeksiya  axtarılır. 
b)  histolojik  üsul-  daha  az  nəticə  verməsinə  baxmayaraq,  izolyasiya  üçün  hüceyrə  kulturasından  da 
istifadə  oluna  bilər.  Histolojik  diaqnostikasında  isə  hematoksilin  eozin  və  ya  PAS  yöntəmi  ilə  boyanan 
preparatda  çox  incə  divarı  olan  kistlər  içində  bradizoit  formaları  PAS  pozitiv  olaraq  görsənir.  əgər 
hüceyrə  kistlərində  çoxlu  sayıda  bradizoit  olarsa  bunlar  vergül  şəklində  deyil  nöqtə  şəklində  də  görünə 
bilər.  Yayılmış  infeksionlarda  isə  periferik  qandan  hazırlanmış  preparatda  taxizoidlər  tapıla  bilər,  dəri 
formasında  isə dəridən  götürülən  biopsiyanı  immunoperoksidaz  boyama  ilə   diaqnoz  qoyula  bilər. 
c)  Zəncirvari  Polimeraza  Reaksiyası  üsulu-  bu  üsulda  T.gondii  DNT-sinin  bədən  mayelərindən 
hüceyrə  nümunələrindən  təmizlənmə    vaxtı  tam  olaraq  bilinmədiyindən    PZR  –in  infeksiyanın  vaxtı 
barəsində  məlumat  verməsi  gözlənilməməlidir.  Bu  səbəblə  serolojik  üsullardan  daha  çox  istifadə 
olunmalıdır.  Buna  baxmayaraq  mikrob    hüceyrələrinin  tapılması  kəskin  xəstələnməyi  göstərə  bilər. 
Bunlar  beyin  onurğa  mayesi,  bronxoalveol  mayesində,  amniyon  mayedə  taxizoidlərin  görülməsi  ilə 
sıralana  bilər. 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   62   63   64   65   66   67   68   69   ...   86


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə