Telman Orucov



Yüklə 4,8 Kb.

səhifə1/55
tarix01.12.2017
ölçüsü4,8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55


 
 
 
 
Telman Orucov 
 
Zamanların mozaikası: hadisələr və şəxsiyyətlər 
 
İnsan dünyanı və yaşadığı cəmiyyəti dərk etmək üçün onu araşdırmağa, təhlil 
etməyə cəhd edir. Bu vaxt o, müqayisə metodundan istifadə etməklə, keçmişə baş vurur. 
Tarixdəki oxşar hadisələrə nəzər yetirir və onu qayğılandıran suallara cavab tapdıqda, 
hətta izah əldə etdiyinə görə, azacıq da olsa təskinlik tapır. Axı cəmiyyətin hansısa 
durumunu təhlil etmək üçün məlum formul, düstur, metod yoxdur. Tarix güzgüsündə hər 
kəs öz dövrünün, onu əhatə edən insanların, mühitin xüsusiyyətlərini seyr etməyə çalışır, 
tarixə kiçik bir bələdçilik müasir dunyanı tədqiq etmək vasitəsinə çevrilir. Mütəfəkkirlər 
isə özlərinin ideal axtarışlarında bəşəriyyətin tarixinə xüsusi diqqət verirdilər. Tarix 
özünün təbiətdəki kimi eniş-yoxuşlu mənzərəsi ilə geniş müşahidə imkanı yaradır. Qədim 
yunanlar düz yol çəkməkdən imtina etməklə, buna görə onlar belə yollar tikən qədim 
perslərə hətta gülürdülər, dərəyə, təpəyə burulan yolun təbiətin bir hissəsi kimi cazibədar 
olduğunu və bu seyrlə yolçunu yormadığını əsas götürdükləri kimi, tarixin maraqlı, 
ziddiyytləri ilə adamı heyran edən səhifələrini oxumaqla irəliləyən mütaliə yolçusu da 
burada çox şeyi müşahidə edə, qiymətləndirə bilir.  
Təsviri sənət əsərində biz gözəlliyə valeh olduğumuz, insan portretlərində isə ona 
məxsus daxili aləmi açmağa yönəldilmiş yaxmaları, cizgiləri seyr etdiyimiz kimi, tarixin 
nümunələrində də aydın gözə çarpan cəhətlərilə yanaşı, gizlində qalan çalarları da üzə 


çıxarmağa çalışırıq. Bu yolla biz, əslində tarixi hadisələrə və şəxsiyyətlərə hərtərəfli, tam 
əhatəli qaydada qiymət vermək istəyirik. Üzdə nəzərə çarpan hissə dərin müşahidənin 
yaratdığı öz tamına tabe olur.  
Rəngkarlığa və ya heykəltəraşlığa bələd olmayan, səthi münasibət bəsləyən adam 
hansısa bir hissin təsirinə uyub, mahiyyətdən baş aça bilmədiyi kimi, tarixə naşılıqla 
müraciət edənlər də hadisənin və şəxsiyyətin zahiri, az əhəmiyyətli cəhətlərini əsas 
götürür, ona görə də bu biliyi müasir həyata tətbiq etdikdə əsasən səhv nəticələrə gəlib 
çıxır. Ona görə də tarixin irsinə sadə seyrçi kimi deyil, onu tam və düzgün dərk etməklə 
yanaşmaq lazımdır.  
           Tarix həm də paradokslarla doludur, bu paradoksları ən görkəmli şəxsiyyətlərin, 
həqiqi qəhrəmanların və dahilərin fəaliyyətində, dünya baxışında da tapmaq mümkündür. 
Bizim eradan əvvəl V əsrin  ikinci yarısında baş verən Peloponnes müharibəsində Afinaya 
«qızıl dövr» bəxş etmiş strateq Perikl şəhər-dövlətin əhalisini spartalıların hücumundan 
qapalı divarlar vasitəsilə qorumaq istədi. Bu tədbir Perikl strategiyasının zəifliyini, bir 
qədər sonra isə tam yararsızlığını göstərdi, əhaliyə böyük ziyan vurdu. Şəhərdə başlanan 
taun epidemiyası sakinlərin, o cümlədən Periklin özünün həyatlarını itirmələri ilə 
nəticələndi. Afinanın azadlığına, siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafına böyük töhfə vermiş 
bir adam müharibə sınağından uğurla çıxmağı bacarmadı. Nisbətən kiçik sahədə sıx əhali 
kütləsi taunun ölüm saçan gücünü daha da artırdı. Əsrin sonunda isə zəifləmiş Afina 
məğlubiyyətlə üzləşməli oldu.  
Yaxud Böyük Kirdən sonra Persiya imperiyasının böyüməsində və inkişafında 
xüsusi xidmətləri olan I Daranın Avropaya keçib, Yunanıstanı işğal etmək planları baş 
tutmadı. B.e.ə. 490-cı ildə Afina yaxınlığında Marafon döyüşündə pers qoşunları 
darmadağın oldu. Herodotun yazdığına görə, afinalılar dənizə çatana qədər qaçan persləri 
təqib edir və öldürürdülər. Perslər gəmilərlə dəniz yolu ilə Afinaya çatmaq istədikdə, 
afinalılar barbarlardan əvvəl gəlib, şəhəri müdafiə etməyə tələsdilər. Barbarlar üzüb 
Asiyaya qayıtdılar. Təəssüf ki, I Daranın  varisi olan Kserks də on il sonra Afinaya yürüşü 
təkrar etməyi qərara aldı. O, Afinanı tutub Akropoldakı çox sayda sitayiş yerlərini dağıtdı. 
Lakin Afina donanması Salamin adası yanında pers donanmasını məhv etdi, sonrakı 
məğlubiyyətlər də Persiya dövlətinin hərbi gücünü sarsıtdı, çar Kserks artıq Elladanı fəth 
etmək arzusundan əl çəkməli oldu.  
Kserks başlanğıcda  yunan torpağına ayaq basan anda Fermopil keçidində spartalı 
döyüşçülərin kiçik dəstəsindən ağır dərs almışdı. Çar Leonidin başçılığı altında 300 
spartalı düşmənə qəhrəmancasına müqavimət göstərib, Kserksin 150 minlik ordusunun 
qarşısını kəsdi. Yalnız bir yerli yunanın satqınlığı hesabına perslər Yunanıstan ərazisinə 
keçə bilmişdilər. 300 spartalı düşmənə igidliklə müdavimət göstərib həlak oldu, lakin 
tarixə, bu qəhərmanlar insanlara öz topağı uğrunda ölümə getmək kimi görünməmiş ali 
bir mərdlik nümunəsi qoyub getdilər. I Daranın və Kserksin orduları ağır məğlubiyyətə 
düçar oldular, afinalılardan isə Marafon döyüşündəki qələbə şərəfinin, on il sonra isə 300 
spartalıdan təkrarı olmayan cəsarət və igidlik triumfunun parlaq xatirəsi qaldı.  


Makedoniyalı Böyük Aleksandrın sərkərdəlik məharəti, üç qitədəki əraziləri 
döyüşlə işğal etməsi, mübaliğəsiz demək lazımdır ki, özünə bənzər digər bir təkrarını 
tanımır. Belə bir hərbi düha heç də qüsurlardan xali deyildi, ömrünün son illərində o, 
yaxın adamlarının, özünün uydurduğu xəyanətindən şübhələnirdi. Şərqin təzim 
qaydalarına uyduğuna görə onu tənqid edən uşaqlıq dostu, onu Qranik döyüşündə 
qaçılmaz ölümdən xilas etmiş Kliti nizə zərbəsi ilə öldürmüşdü. O, gözəlliyi 
qiymətləndirməyi bacarırdı. Babilin möhtəşəm saraylarına və məbədlərinə valeh olmuşdu, 
lakin Persiya paytaxtı Persepolisdəki möhtəşəm Kserks sarayının yandırılmasına icazə 
vermişdi. Aleksandr öz ziyafətində iştirak edən attikalı qadın Taidanın, Afinanı məhvedici 
alovun dillərinə vermiş Persiya çarınının sarayını intiqam cavabı kimi yandırmaq barədə 
təklifini bəyənmişdi. Persepolis də Afina kimi viranedici alovun sərəncamına verildi. İstər 
Kserksin, istərsə də Böyük Aleksandrın şəhərləri mərhəmətsizcəsinə yandırması, 
vandalların Romadakı dağıdıcı əməllərindən çox-çox əvvəl törətdilmişdi, sonralar gözəl 
abidələri, məgər abidələri, tikintiləri məhv etmək kimi eybəcər hərəkətdən meydana 
gəlmiş termin olan vandalizm ilk nümunələri deyildimi? Maddi və mədəni abidələri məhv 
edənləri öz adı ilə adlandırmaq qəbahət sayılmalıdırmı?        
           Böyük Pyotr hakimiyyətə gəldikdə elə də böyük bir ərazisi olmayan Rus dövlətini 
qəbul edib, ölkədə Rusiya imperiyasını qoyub geğmişdi. O, ölkəsində elmin, 
iqtisadiyyatın, hərb sənətinin və dənizçiliyin inkişfına böyük təkan vermiş, Sankt-
Peterburq şəhərini salıb, onu paytaxta çevirmişdi. Lakin onun qəddarlığı da hədd 
tanımırdı, yaxın silahdaşı Menşikovu əsası ilə döyürdü, oğlu Alekseyi edam etdirmişdi. 
Böyük xərclərin öhdəsindən gəlmək üçün hər cür yeni vergi mənbələrindən istifadə  
edilirdi, hətta adamlar saqqal saxlamağa görə vergi ödəyirdilər.  Karl Marksın dediyi kimi, 
o, Rusiyada «barbarlığı barbar metodlarla çıxarırdı».  
Prussiyanın, sonra isə birləşdirilməsinə nail olduğu Almaniyanın uzun müddət 
kansleri olan Otto fon Birsmark öz vətəninə böyük xidmətlər göstərmişdi, bununla yanaşı, 
militarizmi də ön plana çəkmişdi. Dünyanı qan dənizinə döndərməyə çalışan Hitler kimi 
caninin cəhdləri yoluna o, özünə məxsus qaydada daş döşəmişdi.  
1868-ci il Meyci inqilabı Yaponiyanın iqtisadi, hərbi, siyasi inkişafında mühüm rol 
oynamışdı. Gənc imperator (mikado) Mutsihito ölkəsinin Avropa təcrübəsindən geniş 
istifadə etməsilə, feodalizmdən uzaqlaşıb, kapitalizmə keçməsinə, müasirləşməsinə şərait 
yaratmışdı. Bununla yanaşı, o, militarist Yaponiyasının təşəkkül tapmasının təməlini 
qoymuşdu. Bunun bəhrəsi kimi, Yaponiya 1941-ci ilin sonunda ABŞ-ın Pyörl-Harbör hərbi 
bazasına dəhşətli hücumla İkinci Dünya müharibəsinə daxil olmuşdu. 1945-ci ildə isə 
tarixdə yadellilərə tabeliyn nə olduğunu bilməyən Yaponiya ilk dəfə və ölkəni viran qoyan 
bir məğlubiyyətlə üzləşməli oldu.  
ABŞ parlamenti Franklin Delano Ruzvelt ölkənin Böyük Depressiyadan çıxması 
sahəsində özünün «Yeni kursu» ilə böyük rol oynamışdı. O, yeganə şəxsdir ki, dörd dəfə 
ölkə prezidenti seçilmiş, İkinci Dünya müharibəsində alman natsizmi və militarist 
Yaponiyası üzərində qələbəyə sanballı töhfə vermişdi. Birləşmiş Ştatlar bu müharibədən 
ən yüksək iqtisadiyyata malik olan ölkə kimi çıxmış, fövqəldövlətə çevrilmişdi. Belə bir 




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə