Təsisçi: “Hədəf” nəşrləri Baş redaktor: fil.ü. f d., dos. Şəmil Sadiq Redaktor



Yüklə 9,34 Kb.

səhifə53/53
tarix13.11.2017
ölçüsü9,34 Kb.
1   ...   45   46   47   48   49   50   51   52   53

əlyazmalar oxunur
115
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
114
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Maturan getdikcə itaətini artırır idi. 
Qabaqkı məndili təkrar yüzünə sarıyıb əvvəlki 
qəm qüssəli halını göstərməyə başladı!
Yüzü əlləri içində olduğu halda zarıya-
zarıya ocağın başına gəldi. Övrətinin 
qoyduğu bir iskəmləyə oturdu. Yüzünü oda 
tutmağa başladı. 
Jaqlin isə bir tərəfdən odunları bir-birinin 
üzərinə yığıb ocağın hərarətini artırmağa 
çalışırdı. Həraraətin şiddətindən Maturanın 
qulaqları qırmızı alma kibi qızardı. 
Zövcəsinin bu tövsiyəsindən cüzi olsun 
bir sakitlik görə bilməyib, bilaəks ağrısından 
fəryad və fəğanını asimana çıxarmağa 
başladı. 
Jaqlinin çarəsi hər bir yerdən kəsilib dedi 
ki:
– Qocacığım!... Görürsən, heç şey fayda 
etməyir!... Artıq bu dişini çıxarmaqdan başqa 
çarəsi qalmadı.
Fəqət zövcəsinin bu fikrindən Maturanın 
çox da xoşuna gəlmədiyi yüzünü bürüşdürüb 
çiyinlərin silkələməsilə məlum olurdu. 
Jaqlin sözünü təkrar edərək dedi kİ:
– Gedib qonşumuz müsyo Şiqonu tapıb 
dişini çıxartmasını söylərsək olmazmı?...
Zavallı Maturan xərifləmiş adamlar kibi 
hər şeyi tərs anlayırdı. Gözlərini bərəldib dedi 
ki:
– Dişlərimimi dedin?..
– Xeyr, a canım, yalnız ağrıyan dişini 
deyirəm.
Fəqət Matoren zövcəsi Jaqlinin göstərdiyi 
hər əlac zərrə qədər faydabəxş olmadığından 
əlavə bir sübutun əzabı ziyadə oluyordu. 
Artıq bu səfərki əxtardan Matoren dişinin 
ağrısını övrətindən çıxarmaq üçün nəzərinə 
təsadüf edən yanmış bir odun parçasını 
yaxalayıb onu zərb etməyə iqdam etdi. Jaqlin 
isə bu nagahan zərbdən qurtarmaq üçün 
cəmi qüvvət və iqtidarilə qabağına gələn 
iskəmlə, masa, odun kibi maneələri vurub 
yıxaraq qaçmağa başladı.
Matoren zövcəsini bu surətlə zərb və 
təhdid etdiyi üçün olmalıdır ki, dişinin ağrısını 
mümkün mərtəbə unutmuş hiddət və şiddəti 
dəxi sakit olmuşdu.
Bununla belə bir azdan sonra yenə ağrısı 
getdikcə artmaqdan biçarə adam bəlkə ağrısı 
bir az sakit olur zənnilə yatmağa qərar verdi.
Jaqlin qərəzsiz, səbəbsiz vüqu bulan 
hiddət və təcavüzün nədən ötrü olduğunu 
anlamaq üçün ərini istintaq etmək istədi. 
Amma cəsarət etmədi.
Məhasil, bir dərəcəyə qədər özünü 
toplayıb yavaş-yavaş zövcünün yanına 
yaxınlaşdı. Kömək etmək qəsdilə bir qoluna 
girərək zövcünün uzanmasına yardım etdi. 
Yorğan, döşək, yastıq və bunlara oxşar 
əlinə hər nə keçdisə, zavallı Maturanın 
üzərinə yığdı. 
Maturan əvvəl sağ tərəfə – yəni dişinin 
ağrıdığı tərəfə yatdı.  Bir çığırtı qopardı:
– Ay!.. Ay!.. Bu tərəfi üstə yatmaq qabil 
deyil! – deyərək sol tərəfə döndü.
– Ay!.. Ay!.. Daha bədtər imiş!...
Hasili, zavallı Maturan hər hansı tərəfi 
üstə yatdısa, mümkün deyil, sakit və rahatlıq 
bulmadı.
Bu qədər ağırlıq salan əşyanın altında 
dəxi hərarətlə zənn olunan ağrı bilaəks 
artmağa başlayınca ruhuna verilən ağırlıq 
zəhmətindən üstündəki əl və ayaqlrı ilə 
itələyib dağıtdıqdan sonra yatağından durdu.
Rəxtxabının baş tərəfində bulunan 
pambıq ipindən toxunmuş papağı gözlərinə 
qədər endirib özünü küçə qapısından bayıra 
atdı. Qonşusu diş həkimi müsyö Şiqonun 
sakin olan evinin qapısını bir neçə dəfə 
bərkdən döyməyə başladı. İçəridən kəmal 
hiddətlə:
– Kimdir o?.. – deyə bir səs eşidildi
– Bənəm, qonşu Şiqo!.. Bən... Maturan... 
Ah, qonşunuz... Biçarə Matoren..
– Qapı açıldı. Müsyo Şiqo cənabları 
əynində gecəlik libası olduğu halda göründü.
– Buyurunuz, dostum! – deyərək qayət 
mültəfitanə qəbul etdi. , – Böylə gec vəqtdə 
təşrif gətirmələrin səbəbi nədir?
– Ah müsya Şiqo... Xahiş edirəm 
bağışlayınız. 
Matoren başına qoyduğu papağı çıxarıb 
küdurətli bir hal ilə yüzünü əli ilə göstərərk 
dedi ki:
– Ah müsyo Şiqo! Bəni bu vəqt buraya 
gıtirməyə məcbvur edən dişimin bərk 
ağrısıdır. Ah müsyo Şiqo, biləsiniz nə dərəcə 
zəhmət çəkmədəyim... Dünyanın ən bədbəxt 


əlyazmalar oxunur
115
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
114
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
insanı imişəm!..
– Vah, biçarə dostum!.. Həqiqətən, 
təəssüf etdim. Bir az burada oturunuz da 
dişinizə baxayım. 
Matoren göstərilən iskəmlədə oturdu. 
Müsyo Şiqo layiqlə baxdıqdan sonra dedi 
ki:
– Anladım, anladım, dibdəki o 
çürümüş diş... Hətta bir tərəfi də balaca 
sınıb!... Vah!... Vah!.. Zavallı dostum! 
Neyçün çürümüş bir dişi indiyə qədər 
çıxartmamışsınız? Sağlam dişlərə də sirayət 
edər. Durunuz... Durunuz... Bunu bu saət bir 
əl çabukluğuyla çıxarıb atım.
– Bəli, bəli.. Müsyo Şiqo, məlun dişi 
çıxarınız da, bəni bu bəladan qurtarınız.
Müsyo Şiqo əməliyyat məhəlinə getdi. 
Alətləri içində bulunan bir çəkməcə açıb 
qarışdırmağa başladı. Maturan dəmir 
alətlərdən çıxan səsləri eşitdikcə, mümkün 
deyil, yerində otura biməyirdi. Göz ucuyla 
müsyo Şiqonun hərəkətinə baxırdı. 
Nəhayət dərəcədə xof buna qalib gəlib 
büsbütün mətanət və cəsarətini itirdi. 
Qorxusundan bütün əzası ölümə məhkum 
olmuş canilər kibi titrəyirdi.
Əlbəttə, bədbəxt Matorenə gülməzsiniz! 
Bu zavallının dişi müsyo Şiqonun o dəhşətli 
alətlərindən biriylə çıxarılacaqdır. Müsyo Şiqo 
axtardığı aləti tapdı. Rəhimanə və nazikanə 
bir tövr ilə Matorenin yanına gəldi. Sol 
əlində bulunan aləti göstərməmək üçün əlini 
arxasına qoydu. Matoren bu işi duymaqla 
qorxusundan tir-tir əsməyə başladı. Özünü 
zəbt edə bilmədiyindən rəğbət cəlb edən bir 
səs ilə böylə fəryad edib istəyirdi.
– 
Mərhəmət!.. Mərhəmət!.. Müsyo 
Şiqo!..
– Mərhəmətmi?.. Fəqət bən mərhəmət 
etdiyimdən sizi ac və yuxusuz qoyan bu 
ağrlıdan qurtaracağam... Şükr etsəniz!..
– Müsyo Şiqo! Xahiş edirəm bihudə 
zəhmət çəkməyiniz, çünki...
– Təşəkkür edirəm, heç bir şüşəm 
qalmadı...
– Buraxınız ge... di..im..
– Ah!.. Haydı baxalım... Qomşucuğum... 
Cəsarət!...  Sizin  bu halınızı beş yaşındakı 
uşaq belə etməz. Düşündüyünüz qədər 
zəhmət verməz... Sizi xatircəm edirəm ki, 
əsla sızıltı, ağrı verməksizin çıxardacağam. 
Heç sizə əziyyət etməsini istərəmmi?
– Ah!... Gerçəkmi, müsyo Şiqo... Ux... 
Haydı, müsyo, tez olunuz!...
Müsyo Şiqo intixab etdiyi aləti alıb 
Maturenin ağzına soxdu. Dişi sıxışdırdı. 
Lakin Maturen dişçinin aləti tutduğu sağ əlini 
tutmuş olduğundan çıxara bilmədi.
– Rahət durunuz, dostum! ... Böylə 
çocuqluq etdikcə sizi o məlun dişdən necə 
xilas edə bilərəm?!.. 
Zavallı adam buyruğa görə yenə yerinə 
oturdu. Müsyo Şiqo təkrar çəkdi. Zavallı 
Maturen iskəmləsini bir tərəfə itələyib çox 
dəhşətli bir surətdə çığırmağa başladı. Çünki 
müsyo Şiqo bu dəfə dişi gözəlcə yaxalamış 
idi. Daima çəkir, çəkdikcə biçarənin dişi 
qıcırdayırdı. 
Əməliyyat layiqcə pəzir olmaq üzərə 
ikən Maturen birinfərib ilə dişini gəlişindən 
qurtarıb canının acısından hörmət və 
tərbiyəni unudub qəliz bir surətlə hayqırıb 
dedi ki:
– Ah! Vay!.. Vay!.. Vay!.. Sızıltısız, ağrısız, 
zəhmətsiz dediyiniz bu idimi? Çox yaxşı, bu 
da böylə keçsin.
– O... Haqsızlıq edirsiz, müsyo Matoren!.. 
Təqsir sizdədir, zira rahət dursaydınız!... 
Müsyo Şiqo Matorenin çiyinlərini tutub 
təkrar əlindəki aləti üçüncü dəfə olaraq 
Maturenin ağzına soxdu. 
– Ah... Anlıyorum... Anlıyorum!...
– Başqa cür necə qabil ola bilər, dostum?
– Eyvah!... Qorxumdan, ağrımdan indi 
qəşş edəcəyəm...
– Cəsarət... Cəsarət...
Müsyo Şiqo dişi bağladı. Birdən birə 
çəkməsilə biçarə Matoren iskəmləsilə 
bərabər dalı üstə yuvarlandı. 
Müsyo Şiqo çıxartdığı dişi Maturenə 
göstərdi. 
Matoren ağzı qan ilə dolu olduğu halda 
kəkələyərək:
– Bu.. ha?.. Gerçəkmi?.. Əcəba 
inanayımmı, müsyo Şiqo? – dedi.
– İştə görürsünüz!... 
– Ah, məlun, ah!... Bana nə qədər 
zəhmət verirdi. Aman, müsyo Şiqo, bunu 


117
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
116
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
əlyazmalar oxunur
117
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
116
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
veriniz aparıb arvadıma göstərim. 
– Alınız, dostum!
– Təşəkkür edirəm, müsyo Şiqo! Bəni bu 
müsibətdən qurtardınız, diriltdiniz.
– Təşəkkürə məhəl yox, əzizim. Vəzifəmi 
icra etdim. 
Matoren ağzını, yüzünü yuduqdan sonra 
tərəddüd ilə dedi ki:
– Bağışlayınız, müsyo Şiqo! əcəba, ücrə..
ət.. o.. la..
– Anladım... Anladım... Əzizim... 
Yorulmayınız... İki abbası verəcəksiniz!..
– İki abbası? Amma pək çox!
– O... Müsyo Matoren çənəboğazlıqmı 
edəcəksiniz, eyib deyil?
– Lakin bir kəlbətini ağzıma soxub 
çıxarmaq üçün bu qədər ücrət istəmək 
insafsızlıqdır!...
– Artıq söz lazım deyil, iki abbası 
zənn etdiyiniz qədər çox deyildir. Lakin 
sənəddaşlarımın bir çoxu bir diş çəkmək 
üçün bir manatdan əksik almazlar. Ancaq 
bən qomşuluq haqqını gözləməyə görə 
bundan artıq istəməyirəm.
Matoren dəxi dişinin ağrısını büsbütün 
unutduğundan dişçinin tələb etdiyi haqqını 
verməyi özünə rəva bilməyirdi. Bir az fikir 
etdikdən sonra dedi ki:
– Müsyo!.. Altı şahı versəm, necədir, 
olmazmı?
Müsyio Şiqo qayət ciddi və amiranə bir 
surətdə dedi ki:
– İki abbası dedim, bundan əksik olmaz.
Matoren içəridən bir ah çəkib yüzünü-
gözünü bürüşdürərək güc hal ilə əlini cibinə 
saldı. Çıxartdığı iki abbasını müsyo Şiqonun 
əlinə bir-bir saymağa məcbur oldu. 
Müsyo Şiqo isə yüzünü yan tərəfə 
çevirərək kəmal əzəmət və qürur ilə pulları 
alırdı.
İki abbası olub-olmadığından xatircəm 
olmaq üçün Matoren gedəndən sonra pulları 
təkrar saymağa başladı.
***
Matoren dişini çıxartmaq üçün qomşusu 
müsyo Şiqonun evinə getdiyi əsnada övrəti 
Jaqlin digər bir təam hazırlamış idi.
Biçarə zövcəsi Matorenin halından bir 
dərs ibrət götürmüş olduğundan bu dəfə 
bişirdiyi təama bütün fikir və diqqətini sərf 
etmişdi. Onun üçün bu səfərki şorbası qayət 
nəfis bişirilmişdi.
Matoren dişinin ağrısından qarnını 
layiqiylə doyuzdurmamış idi. Dişçidən 
qayıtdıqdan sonra o, əlindən taqətini alan 
dişindəki ağrıdan əsər qalmadığı cəhətlə 
əvvəlki iştahası qayıdıb övrətinin bişirdiyi 
şorbanı ləzzətlə tənavül etməyə başladı. 
Əsnayi təmamda qaşığı ağzına aparanda 
qabaqkı vaqeəni işarə etmək üçün zövcəsinə 
qayət mənidar bir nəzər etdikcə biçarə Jaqlin 
utandığından qızarırdı.
İCMAL
Bu hekayəcikdən üç mühüm keyfiyyət 
istinad olunur!
1. İnsan cəmi işlərində ağılla, mətəəssər 
ilə hərəkət etməlidir. Çünki ən ufaq, ən 
əhəmiyyətsiz bir səhv böyük bir bədbəxtlik 
nəticə verər.
2. Çürüyüb də tədavisi, doldurulması 
mümkün olmayan dişləri vəqtindən qabaq 
çıxartmalı və yeməkdən sonra dişləri 
təmizləməli.
3. Hər nə surətdə olursa-olsun, tədavinizə 
himmət göstəırən ətibbanın, xidmətinizlə 
məkəllüf olanların haqlarını artıqlıq ilə 
verməkdə əsla tərəddüd etməməlidir.


ədəbiyyatşünasın otağı
117
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
116
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
117
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
116
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Sufilikdən
 
bir az....
“Mən  özüm yoxam, məndə olan da 
haqdır”
.
Həllac Mənsur
S
ufizm – Təsəvvüf ədəbiyyatında 
dərin iz buraxmış elmi-fəlsəfi, dini-
mənəvi dəyərlərdir. Uzun müddət 
ədəbiyyatımızın özəyini təşkil edən bu fəlsəfə 
həm də Şərq ədəbiyyatının mahiyyəti idi. 
Özünüdərkdən başlayıb Allahı dərk etməyə 
yol açan bu təriqət bir çox hallarda müasir 
oxucu üçün anlaşılmaz qalır. Geniş elmi 
araşdırma, tədqiqat işi tələb edən sufizm 
haqda çoxlu kitablar, məqalələr yazılıb. Lakin 
biz “Sufilikdən bir az...” yazısında mövzunu 
daha sadə dillə və  əsas terminləri verməklə 
izah etməyə çalışacağıq . 
Sufi isən alıb-satma,
Halalına haram qatma             
(Şah İsmayıl Xətayi)
Sufizm intizamdır – özünü tanıma 
intizamı. Bu intizam nəticəsində insan özünü 
tanımaqla bərabər, dinini tanıyır. Sufizmin 
ən əhəmiyyətli qanunlarından biri, zamana 
və məkana bağlı olmayan və hər zərrədə 
mövcud olan və həmişə var olan mütləq 
varlığın görülməsidir.
Sufizm orta əsrlərdə islam aləmində 
gеniş yayılmış dini-fəlsəfi, mənəvi-əxlaqi 
düşüncə və davranış sistеmidir. Bu istilahın 
mənşəyi və mahiyyəti barədə çеşidli 
fikirlər mövcuddur. Daha geniş yayılan 
fikir budur ki, “sufi” sözü ərəbcə  “qaba 
yundan hazırlanmış parça” mənasını vеrən 
“suf”, “sof” sözündəndir. “Sufi” isə həmin 
parçadan paltar gеyinən adamdır. Onlar sadə 
bir həyat yaşadıqlarını bildirmək, ayrıca bir 
qrup olduqlarını göstərmək üçün yun xirqə 
və ya paltar gеyinərdilər. Digər ehtimal budur 
ki, “sufizm” sözü “еyvan” mənasını vеrən 
“suffa” kəlməsindən yaranmışdır. Bеlə ki, 
Məhəmməd pеyğəmbərin zamanında yoxsul 
həyat tərzi keçirən bir qrup insan var idi ki, 
mütəmadi olaraq pеyğəmbər məscidində və 
onun еyvanında ibadət еdər, yaşayış yеrləri 
olmadığından məsciddə qalardılar. Kasıb 
həyat tərzi kеçirən və qənaətlə dolanan bu 
adamlara “əshabi-süffə” dеyirdilər.“Sufi” 
tеrminini qеyri-ərəb mənşəli hеsab еdib onu 
yunan və ya ibrani sözü kimi qəbul еdənlər 
də var. Bəzi təfsirçilərə, məsələn, Əburеyhan 
Biruniyə görə, “sufi”, “sofi” sözü yunanca 
“düşüncə”, “hikmət” mənasını vеrən 
“sofiya” sözündəndir.
Sufizm dini-fəlsəfi cərəyan olsa da, şərq 
bədii təfəkkürünün əsas təzahür formasına 
da çevrilə bilib. Müsəlman şərq ədəbiyyatında 
Sufizm və onun əsasında formalaşan  bir 
çox təriqətlər – Azərbaycan ədəbiyyatında 
daha geniş yayılanı Hürufilikdir – mövcud 
olmuşdur. Şərq ədəbi düşüncə tərzinin tərkib 
hissəsi olaraq, bu düşüncə tərzinə böyük 
töhfələr vermiş Azərbaycan ədəbiyyatında 
təqribən beş əsrdən artıq bir dövr sufizmin 
təsiri altında olan bir dövr olub. Zirvəsində 
Nəsiminin, Xətayinin, Füzulinin dayandığı bu 
mərhələ böyük maraqla öyrənilir və bundan 
sonra da ətraflı şəkildə öyrənilməlidir. 
Nəzəri və elmi əsasları olan Sufilik 
müəyyən anlayışlar çərçivəsində oxucu 
üçün aydınlaşa bilər. Bu aydınlaşmada 
ədəbiyyatımızın ideya-məzmun və ya təzahür 
əsaslarına çevrilmiş müəyyən   terminləri 
göstərə bilərik:
Elxan
Nəcəfov


ədəbiyyatşünasın otağı
119
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
118
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Təsəvvüf nədir?
Təsəvvüf  – İslam dinindəki mənəvi 
həyatın və əxlaqi dəyərlərin adıdır. Bu 
fəlsəfi-dini təlimdə insanın nəfsi ilə mübarizə 
aparması, onu islah və tərbiyə etməsi, öz 
varlığından və dünyadan keçərək Allaha 
qovuşması məqsədi izlənilir. Təsəvvüfün 
poeziyada təzahürü irfandır. Onun məqsədi 
ruhi təkamül və kamillikdir. Mədəni və tarixi 
baxımdan, təsəvvüf islamın VIII-X əsrlərində 
formalaşmağa başlamışdır. Təşəkkülünü 
tamamlayan və sistemləşən təsəvvüf XII 
əsrin II yarısından başlayaraq təşkilatlanma 
prosesinə girir. Təsəvvüf cərəyanının 
nümayəndələrinə Sufilər deyilib. XII əsrdən 
başlayaraq sufilərin bədii yaradıcılığı təkkə 
ədəbiyyatı kimi tanınır. “Sufizm” və ya 
“təsəvvüf” mahiyyət еtibarilə еyni mənanı 
ifadə еdən anlayışlardır. Еyni inanc sistеmini 
ifadə еtmək üçün hər iki tеrmindən paralеl  
şəkildə istifadə olunur. 
Sufi kimdir?
Sufi – Təsəvvüf (sufizm) dini-fəlsəfi 
cərəyanının nümayəndəsidir. Sufilərin 
yaradıcılığının əsas qayəsi kamil insan və 
ilahi eşqdir. Təriqət qurucusu olaraq ilk sufi 
adnı alan Əbu Haşim əs-Sufidir. Təriqət 
qurucusu olan sufilər bunlardır: Əbdülqadir 
Geylani – Qadiriyyə, Əhməd Yəsəvi – 
Yəsəvilik, Hacı Bəktaş Vəli – Bəktaşilik, 
Mövlana Cəlaləddin Rumi – Mövləvilik, 
Bəhaəddin Nəqşibənd – Nəqşibəndilik, Şeyx 
Nəimi –Hürufilik, Şeyx Səfiəddin Ərdəbili – 
Səfəvilik, Ömər Xəlvəti – Xəlvətilik və s.
Sufi hara gedir?
Dörd qapı, qırx məqam – 
Sufizmdə 
Allaha gedən yol – qovuşma yolu dörd 
mərhələdən, qırx məqamdan ibarət ruhla 
haqqın qovuşmağına gedən yoldur. Həmin 
yolda dörd qapı var:  1.
 Şəriət, 2. Təriqət, 
3. Mərifət 4. Həqiqət. Bu dörd qapı digər 
adları ilə belə də tanınır: Şəriəti-farz, təriqəti-
vacib, mərifəti-sünnət, həqiqəti-nafilə. 
Məcazi mənada desək, şəriət baba, təriqət 
nənə, mərifət övlad, həqiqət isə nəticədir. 
Bu dörd qapının hər birindən 10 yol da 
ayrılar ki, bu da qırx məqam edər. Hər sufi 
“yolçu”su Tanrıdan kənar heç bir şeyin 
həqiqi varlığa malik olmadığını bilir. Bunu 
o, yalnız təcrübədən kənar yollarla, zahid 
həyatı keçirməklə, çoxsaylı ibadət və zikrlər 
edib zənginləşəndən sonra başa düşür. Belə 
bir halda o, Tanrı ilə vəhdətini duyaraq 
Onda əriyir; dediklərinin, etdiklərinin, 
davranışlarının Allah tərəfindən icra 
olunduğunu dərk edir. Nəhayət, sufi özünü 
Tanrının bir parçası kimi təsəvvür edərək 
“Haqq mənəm” deyir.


ədəbiyyatşünasın otağı
119
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
118
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Vəhdəti-vücud nədir?
Vəhdəti-vücud - (“Varlığın birliyi”): 
Sufizmdə vəhdəti-vücud nəzəriyyəsi çox 
önəmlidir. Vəhdəti-vücud nəzəriyyəsinin 
yaradıcısı XII-XIII əsrlərdə İspaniyada 
yaşamış və “Şеyxü-əkbər”  ləqəbli Mühyiddin 
ibn Ərəbidir (1165-1240).  O, öz idеyalarını 
“Fütuhati-Məkkiyyə”, “Füsusül-hikəm” 
və s. əsərlərində, risalə və şərhlərində 
vеrmişdir. “Vəhdəti-vücud” – geniş yayılmış 
sufi təlimlərindən biridir. Bu təlimə görə, 
yalnız bir varlıq var, o da Tanrıdır. Ondan 
başqa heç bir şey yoxdur. Maddi və mənəvi 
aləmdə olanlar, əslində, Onun (Allahın) 
təzahürləridir və onların varlıqları Allahın 
varlığından asılıdır. Deməli, maddi aləmin 
Allahla münasibəti, bir şeyin öz kölgəsi ilə 
münasibəti kimidir. Varlıq olmasa, onun 
kölgəsi də olmaz, dünya varsa, Allah da 
vardır. Zamandan, məkandan asılı olan 
varlıqlar, sadəcə Allahın varlığını əks 
etdirir, varlıq onun zühur yeridir, Haqqın 
təcəllisidir. İnsanın yaşamı, onun söz və 
əməlləri, hərəkətləri əslində Haqqın zühuru 
və sifətlərinin ifadəsidir. Ancaq insan dünya 
malına tamah saldığı üçün nəfsinə məğlub 
olar və nəticədə Haqq ilə arasındakı pərdəni 
qaldıra bilməz, Ondan get-gedə uzaqlaşar. 
Dərviş kim idi?
Dərviş – Təsəvvüf cərəyanının 
nümayəndəsi: gəzərgi həyat sürən, miskin 
(maddi zənginliklərlə dolu olan fiziki 
dünyadan əl çəkərək, mənəvi dünyada 
yaşayan həqiqət aşiqi) – sufi şairdir. Dərviş 
təmiz qəlbə malik maddi nemətlərdən və 
həvəslərdən uzaq, nəfsani еhtirasların 
zülmətindən xilas olmuş, mənəvi-əxlaqi 
cəhətdən pak müriddir. Dərvişlər sufi 
şeirlərini müxtəlif məkanlarda oxumaqla 
sufizmin əsas təbliğatçıları olmuşlar. 
Ədəbiyyat sufilərdən nə əldə etdi?
Təkkə ədəbiyyatı – Sufi şairlərin nəzmlə 
yazılmış bədii yaradıcılığıdır. Təkkə şairlərinin 
çoxu şeyxlər və dərvişlərdir. Bu ədəbiyyatın 
ilk nümayəndəsi XII əsrdə Şərqi Türküstanda 
yaşamış  Əhməd Yəsəvi olmuşdur. Təkkə 
şairləri həm əruz, həm də heca vəznində 
dördmisralı şeirlər  yazırdılar. Bu şeirlərin 
əsas mövzusunu: Allah, insan, düzgünlük, 
ibadət və s. təşkil edirdi.
İlahi – təkkə ədəbiyyatında nəzm 
növlərindən biridir. İlahi Allahı mədh 
etmək, onun ucalığını tərənnüm etmək, 
ona sığınmaq və yalvarmaq məqsədilə 
yazılan, dini mərasimlərdə oxunan və 
söylənilən mənzumələrdir. İlahilər Yaradana 
olan səmimi sevgi və bağlılıq duyğularının 
ifadəsidir. Bu baxımdan İlahilər Divan 
ədəbiyyatındakı tövhid və minacata çox 
bənzəyir. İlahilər həm əruz, həm də heca 
vəznində yazıla bilir. Heca vəznində 7, 8, 
11, 14 və 16 hecalıq ilahilər istifadə olunub. 
Yunis Əmrənin ilahiləri olduqca məşhurdur.
Ərkannamə – Bir təriqətin qurucuları 
tərəfindən müəyyən edilən və o təriqətin 
bəyannaməsi səviyyəsində olan müddəalar 
toplusudur. Burada təsbit  olunan qaydalar 
həmin təriqətin söz sahiblərinin müəyyən 
zamanlarda verdikləri hökmlərdir. 
Bəzi təriqətlərdə buna “Təlkinnamə”, 
“Təriqətnamə” də deyilib. Belə kitablarda 
ibadət şəkilləri, dini qaydalar, müəyyən ayələr 
və hədislər də verilə bilərdi.  Ərkannamələr 
həm mövcud müridlər üçün, həm də yeni 
qoşulan müridlər üçün əsas yol göstərən 
vasitə idi.
Abdal – Dünya işlərindən əl çəkib, özünü 
Allah yoluna həsr etmiş el şairidir. Abdallar, 
əsasən şiə təriqətini təbliğ edən şairlər 
olublar. Sonradan isə Bəktaşilik  təriqətini 
formalaşdırıblar. Pir Sultan Abdal bu təriqəti 
mənimsəyən və təbliğ edən el şairlərindəndir: 
“Dərdli kəmtər, anladınmı hesabı, 
Seyyid Battal Qazi Əbdülvəhabı 
Həm doxsan min xəlifənin sahabı
Hünkar Hacı Bektaş Vəli abdaldır”. 
Yaxın və Orta Şərqdə abdalların türbəsi 
ziyarətgah olmuşdur. Abdal sufilərin mənəvi-
irfani dərəcələrindən biridir.

Document Outline

  • 1(1)
  • 1



Dostları ilə paylaş:
1   ...   45   46   47   48   49   50   51   52   53


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə