Təxəyyül və yaradıcılıq



Yüklə 65,23 Kb.

tarix26.10.2017
ölçüsü65,23 Kb.


 



XVIII mövzu:           Təxəyyül



 

və yaradıcılıq

 

 

Plan: 

 

1. 


Təxəyyül  haqqında  anlayış.  Təxəyyül  insana  məxsus  ali  psixi  funksiya 

kimi. 


2. 

Təxəyyülün fizioloji əsasları. Təxəyyül surətlərinin yaradılması prosessi.

 

3. 


Təxəyyülün  növləri.  Bərpaedici  və  yaradıcı  təxəyyül

 

onların  başlıca 



xüsusiyyətləri.

 

4. 



Bədii elmi yaradıcılıqda təxəyyülün rolu.

 

 



                                                     

Ədə

biyyat: 

1. 


Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə. Psixologiya. Bakı, 2002.

 

2. 



Əlizadə Ə.Təxəyyül. Bakı. 2007.

 

3. 



Əliyev R.İ. Psixologiya. Bakı, 

2003. 


4. 

Ümumi psixologiya. (A.V.Petrovskinin redaktorluğu ilə). B., “Maarif”, 1984.

 

 

 



Şəxsiyyətə  məxsus  psixi  idrak  prosesləri  içərisində  özünün  spesifik 

xüsusiyyətləri ilə seçilən ali psixi funksiyalardan biri  təxəyyül

 

adlanır.


 

Təxəyyül 

və  ya  fantaziya 

ictimai-


əmək  fəaliyyəti  prosesində  tarixən  meydana  gəlmişdir. 

Təxəyyül şəxsiyyətə məxsus elə psixi törəmələrdən biridir ki, o, indiki halda olan 

təlabatların çərçivəsindən kənara çıxır, gələcəyə doğru yönəlir.

 

 



Təxəyyül surətləri özlərinin gələcəyə yönəlməsi baxımından keçmişlə bağlı 

olan  hafizə  obrazlarından  və  indiki  anla  bağlı  olan  qavrayış  obrazlarından 

fərqlənir. 

 

 



Təxəyyül  alimə  öz  tədqiqatının  fərziyyəsini  qurmaq  üçün,  rəssama  yeni 

əsərin  eskizlərini  yaratmaq  üçün,  yazıçıya  irəlicədən  ədəbi  personajları  göz 

önündə  canlandırmaq  üçün,  müəllimə  yeni  dərsə  hazırlaşarkən  onun  gedişini, 



 

şagirdlərin  reaksiyasını  fikrən  təsəvvür  etmək  üçün  lazımdır.  Bir  çox  elmi  ixtira 



və kəşflər də məhz təxəyyülün nəticəsidir. 

 

 



Coğrafiyanı  öyrənən  şagird  onun  üçün  yad  olan  təbiəti  təxəyyülündə 

canlandırır. İnşa yazılar, xəritə üzərində işləyərkən, rəsm çəkərkən təxəyyül fikri 

fəaliyyət,  yaradıcı  təfəkkür  rolunda  çıxış  edir.  Bədii  əsəri  oxuyan  şagird  ədəbi 

qəhrəmanın ideal obrazını  göz önünə gətirməyə açlışır və bu yalnız təxəyyülün 

sayəsində  mümükündür.  Təxəyyülə  sahib  olan  insan  başqasının  keçirdiyi 

hissləri öz üsərində hiss etməyi, özünü onun yerinə qoymağı bacarır.

 

 

Təxəyyülün  xüsusi  növü 



arzu 

adlanır.  O  da  yeni  obrazların    müstəqil 

olaraq  yaradılmasını nəzərdə tutur, lakin arzu həmişə gələcəyə yönəlmişdir və 

insanın istəklərini ifadə edir. Arzunun da xeyirli və zərərli olmaqla iki əsas növü 

fərqləndirilir. Xöşbəxtlik arzusu hər bir insanın çatmaq istədiyi bir diləkdir.

 

 



Təxəyyül insanın psixi proseslərinin  inkişaf səviyyəsindən və şəxsiyyətin 

xüsusiyyətlərindən  əhəmiyyətli  dərəcədə  asılıdır.  Məsələn,  qorxu  hissi  insanın 

yaratdığı  təxəyyül  surətlərində  öz  izini  qoyur.  İradəli  adam    işgüzarlıqla  çalışır, 

qarşısına  qoyduğu  məqsədə  nail  olmağa  can  atır.  Şəxsiyyətin  yüksək  əqli 

q

abiliyyətləri onun yaratdığı təxəyyül surətlərinin zənginliyində özünü əks etdirir.



 

 

Şəxsiyyətin psixoloji xarakteristikasında yaradısı təxəyyülün müstəsna rolu 



vardır. Belə psixi vəziyyətlərdən biri ilhamdır.

 

O, yaradıcı fəaliyyətə böyük güc 



və zəngin hisslər bəxş edir. 

 

 



Uşaqlar nağıl və fantaziya aləmini çox sevirlər. Onların oyun fəaliyyətində 

də  təxəyyülün  müstəsna  rolu  vardır.  Məsələn,  oyunda  uşağın  atlı  rolunu  ifa 

etməsi üçün bir çubuq kifayətdir. O, üç stulu ardıcıl düzüb qatar düzəldir. 

 

 



Təxəyyül  fəaliyyət  növündən  asılı  olmayaraq  bütün  insanlara  məxsusdur. 

Kətil  düzəltmək  üçün  tələb  olunan  təxəyyül  opera  ariyası  yazmaq  üçün  tələb 

olunan təxəyyüldən heç də az əhəmiyyətli deyildir. Yaşından asılı olmayaraq hər 

bir  insan  öz  həyatında  bu  və  ya  dicər  formada  yeni  bir  şey  yaratmağa  səy 

göstərir. Bu mənada təxəyyül surətləri həm oyun, həm  təlim  həm də əmək kimi 



 

fəaliyyət növlərində əks olunur. Həm elmin həm də bədii yaradıcılıqda təxəyyül 



yaradıcı fəaliyyətin zəruri şərti kimi özünü göstərir. S.Vurğun yazırdı.  

 

                                        



Bəzə xəyalımda uğur buludlar.

 

                                        



Bir qətrə böyüyüb bir dəniz olur.

 

                                        



Dünyanın ölməyən bir qanunu var

 

                                        



Bir yandan boşalır, bir yandan dolur.

 

 



Rus şairi V.V. Mayakovski poeziyanın çətin bir yaradıcılıq növü olmasına 

işarə edərək yazmışdı.

 

                                             



Poeziya da radium tək

 

                                             



Çətin tapılır, çətin

 

                                             



Bir kəlmə söz üçün 

 

                                             



Yüz gün əmək çəkirsən

 

                                             



Yüz ton söz külçəsini 

 

                                             



Arayıb

-

axtarırsan,



 

                                             

Yazıb yerə tökürsən 

 

 



Təxəyyül  insan  tərəfindən  əvvəllər  heç  vaxt  qavranılmamış  cism  və 

hadisələrin yeni surətlərini yaradılmasını əks etdirən psixi prosesdir. Bu mənada 

təxəyyülə  həm  də  yaradııc  təfəkkür də  adlandırırlar.  Lakin  bu  heç  də o  demək 

deyil ki, yeni  yaradılan təxəyyül surətləri yox  yerdən  yaradılır. Əksinə, təxəyyül 

surətləri  əvvəlki  həyat  təcrübəsi,  təsəvvürlər  əsasında  yaranır.  Hətta  böyük 

yazıçıların  özlərinin  belə  yaratdığı  bədii  obrazlar,  tiplər  həyatdan  götürülür. 

(M.F.Axundov  “Hacı  Qara”,  C.Məmmədquluzadə  “Novruzəli”,  “Qurbanəli  bəy”, 

   


“Kəblə Əzim” və s.)

 

 



Yeni  cihaz  və  qurğular  ixtira  edən  alimlər  onların  əsasını  təbiətdən, 

həyatdan  götürürlər.  Msələn,  Avtomobil,

  Ve

rtalyot,  Təyyarə,  Pinqivin  adlı,  Tar 



maşını, Albatros adlı su süzgəcləri, Mobil telefon (balqabaq), Yarasanın modeli 

əsasında lokator yaradılıb.

 



 

 



A.S.Puşkinin “ Balıqçı və balıq nağılı”, Ə.Cəmilin “Can nənə bir nağıl de”, 

S.Rüstəmin  “Ana  və  poçtalyon  şerlərində  zamanın  təxəyyül  surətləri  vardır. 

İnsanın əlinin duyumu əsasında çoxlu əmək alətləri yaradılmışdır.

  

Şlyapa



   8-

ə 

qədər əşyanın bənzər



idir. 

(şortik, kəpənək, lüstür, çaynikin üstündəki dəm alan, 

təkər, maska, dəvənin beli və s.

 



Texniki  bədii,  elmi  və  xalq  yaradıcılığının  bütün  sahələrində  təxəyyül 

surətləri əhəmiyyətli yer tutur.

 

 

Təxəyyülün 2 əsas növü vardır:



 

1) 


Passiv (xəyal və təxəyyül)

 

2) 



Aktiv (bərpaedici və yaradıcı)

 

Təxəyyül  bir  psixi  proses  kimi  şəxsiyyətin  fəallığı  ilə  şərtlənir.  Bununla 



belə,  təxəyyüldən  şəxsiyyətin  ətraf  mühiti

 

dəyişdirmək    məqsədilə    həmişə 



istifadə  olunmur.  Bəzi  hallarda    təxəyyül  aktiv  fəaliyyətdən    uzaq  onun 

əvəzedicisi  kimi çıxış edir. Belə hallarda insan 

 

müvəffəqiyyəti  olaraq reallıqdan 



 

uzaq  olan  fantastik  təsəvvürlər  sahəsini    qapılır.  Burada  fantaziya  həyatda  öz  

təcəssümünü tapmayan  surətlər yaradır. Çox vaxt həyata keçirilməsi mümkün 

olmayan    davranış  proqramı  yaratmış  olur.  Təxəyyülün  bu  forması 



passiv 

təxəyyül

 

adlanır.  İnsan passiv təxəyyülü



  

niyyətli  olaraq  fəaliyyətə gətirə bilər. 



Xəyal

 

gələcəkdə  reallaşması  mümkün  olan    arzu  və  istəklərdən  ibarət  olduğu 



halda,  xülya  reallaşması  mümkün  olmayan,  ağlabatmaz  fantastik    istəklərdən 

ibarətdir.  Arzu  edilən  gələcəyin  surətlərini  yaratmaqdan  ibarət  olan    prosesdir. 

Bəzən  xəyal  xırda,  eqoistik  məişət  səviyyəsində  olur.  Məsələn,  qəşəng 

geyinmək,  şuba  almaq  və  s.  müxtəlif  səviyyəli  xəyalları  müqayisə  edərək  

deyirlər:  “Əgər  xəyal  uçuşdursa,  bir  var  qartal  uçuşu,  bir  də  var  toyuq  uçuşu”. 

X

əyal  insana  ilham  verir,  çətinliklərə  qarşı  mübariz  olmağa,  gələcəyi  görməyə 



imkan  yaradır.  Belə  hesab  edirlər  ki,  əgər  insanın  xəyalı,  arzusu,  təxəyyülü 

olmasaydı,  güman  ki,  heç  bir  incəsənət  əsəri    yaranmazdı,  elmi

-

texniki  kəşflər 



olmazdı.  Nə  isə  sevincli,  xoş  və  cəlbedici,  şirin  şeylər  və  hadisələr  barəsində 


 

xəyallara  dalmaq    bütün  insanlara  xasdır.  Lakin  xülya



 

insanın  təxəyyül 

prosesində  üstünlük  təşkil  edərsə,  bu  qüsurlu  bir  haldır və  passivlik  əlamətidir.  

Əgər  insan  passivdirsə,  daha  yaxşı    gələcək  uğurunda  mübarizə  aparmırsa, 

indiki  həyatı  çətin  və  qüssəlidirsə,  o,  tez

-

tez  özü  üçün  aldadıcı,  uydurulmuş 



həyat    yaradır  ki,  bu  da  onun  tələbatlarını  ani  olaraq    təmin  etmiş  olur. 

Passiv 


təxəyyül  niyyətsiz  də  yaradıla  bilər.  Bu,  əsasən  şüurun  ikinci  siqnal

  sisteminin 

fəaliyyəti  zəiflədikdə,  müvəqqəti  fəaliyyətsizlik  yarandıqda,  mürgüləmə,  affekt 

halında, yuxuda, şüurun pataloji pozğunluğu zamanı baş verir. 

 

Passiv  təxəyyüldən  fərqli  olaraq    aktiv  təxəyyül



   

bərpaedici  yaradıcı 

olmaqla meydana  çıxır, düşüncə

 

və iradi  fəaliyyətlə bağlı olur. 



 

Təsvirə  müvafiq  sürətlərin  yaradılmasını  təşkil  edən  təxəyyül  bərpaedici 



təxəyyül

 

adlanır. Tədris ədəbiyyatı və bədii ədəbiyyatın qirayəti zamanı, coğrafi 



xəritələr və tarixi hadisələri öyrənərkən həmin mənbələrdəki cism

 

və hadisələrin  



təxəyyüldə canlandırılması 

 

bərpa edilməsi daim zəruri olur.



 

Bərpaedici təxəyyül 

təlim prosesində  xüsusilə əhəmiyyətli rola malikdir. 

 

Təlim  materialını  öyrənərkən  şagird  hadisələri  təxəyyülündə  canlandırır. 



Yaradıcı  təxəyyül  bədii  əsərləri  oxuyarkən  mühüm  əhəmiyyət  kəsb  edir.

 

şagird 



onun    köməyi  ilə  əsərin  qəhrəmanlarını,  hadisələri,  təsvir  onunan  yerləri  “canlı 

şəkildə görür”. 

 

Bərpaedici  təxəyyüldən  fərqli  olaraq  yaradıcı  təxəyyül



 

yaradıcı  fəaliyyət 

prosesində  müstəqil  şəkildə  yeni  surətlərin  yaradılmasıdır.  Yaradıcı 

 

fəaliyyət



 

orjinal 

və dəyərli məhsulların

 

hazırlanması, ictimai əhəmiyyətli fəaliyyətdir.



 

 

Yaradıcı  fəaliyyətin  mənbəyi    ictimai  əhəmiyyəti  olan,  bu  və  ya  digər  



məhsula  yaranan  təlabatdır.  Yaradıcı  təxəyyül  əmək  fəaliyyəti  prosesində  

əmələ gəlir, elmi, texniki, bədii və s kimi yaradıcı fəaliyyətin ayrılmaz cəhətlərini 

təş

kil  edir. 



Orjinal  dəyərli  məhsullarında  reallaşdırılan  yeni  sürətlərin  müstəqil 

yaradılmasını  təmin  edən  təxəyyül  yaradıcı  təxəyyül

 

adlanır.  Təxəyyül 



prose

sləri


 

bir  sıra psixi  proseslər  –

 

qavrayış,  hafizə



 

və  təfəkkür  prosesləri kimi 




 

təhlil



-

tərkib məz

mununa malikdir. 

Məlumdur ki, qavrayış və hafizə  proseslərində 

aparılan təhlil obyektin  bi

çox mühüm, ümumi əlamətlərini  fərqləndirmək, hifz 



etmək, mühüm olmayanları atmaq imkanı verir.  

 Y

aradıcı təxəyyül psixi proses 



kimi    bərpaedici  təxəyyüldən  daha    mürəkkəbdir.  Hər  hansı    bir  əşyanın, 

modelin,  sxemin    surətinin  yaradılması,  onun  özünün  yaradılmasından    daha 

mürəkkəbdir.  Bununla  yanaşı,  bərpaedici  təxəyyüllə  yaradıcı  təxəyyül  arasında  

kəskin sədd qoymaq da mümükün deyil. Aktyor rolun mahiyyətinə uyğun surət 

yaradır,  ifaçı

-

musiqiçi  hazır  əsəri  ifa  edir.  Yəni  onlar  başqası  tərəfindən 



yaradılmış  əsərə öz yaradıcılıqlarını əlavə edirlər. 

 

Təxəyyülün  təhlil



-

tərkib  meyli    artıq  bərqərar  olunmuş,  hifz  olunmuş 

təsəvvürləri  dəyişdirməkdən    ibarətdir  ki,  bu  da  tamamilə  yeni,    əvvəllər 

meydana  gəlməmiş  situasiyanın,  modellərin  yaradılmasına  gətirib  çıxarır. 

Məsələn, Köhnə tanışı  illər keçsə  də, geyimi, sifət cizgiləri  dəyişsə də  biz onu 

tanıya  bilirik.  Təxəyyül    və  fantaziya  real  gerçəkliyin  yeni,  gözlənilməz  adət 

edilməmiş birləşmə və rabitələrdə inikasıdır. 

 

Təxəyyül prosesində təsəvvürlərin birləşdirilməsi (tərkib olunması) müxtəlif 



formalarda həyata keçirilir.

 

Surətlərin tərkib edilməsinin ən elementar forması 



aqqlyutinasiya 

adlanır. 

 

Aqqlütinasiya  real    həyatda  bir



-

birinə  birləşməyən  müxtəlif  keyfiyyətlərin

xassələrin,  hissələrin  bir



-

birinə  “yanışdırılması”dır.    Bir  çox  nağıl  surətləri  –

  su 

pərisi, div, təpəgöz, əjdaha belə yaradılır. Bundan texniki və elmi  yaradıcılıqda 



da istifadə olunur. 

 

Təxəyyül surətlərinin sintezində  



hiperbolizasiya 

da mühüm  yer tutur.  Bu 

cismin  real  ölçülərinin  dəyişdirilməsi

-

böyüdülməsi  və  ya  kiçildilməsidir.  (Dağ 



boyda yekə adam və cırtdan).

 

Fantaziya surətlərinin yaradılmasında mühüm olan  yollardan biri də  hər 



hansı  əlamətin  kəskin  şəkildə  qabardılaraq  nəzərə  çatdırılmasıdır.  (kəskin 

karikaturalar, dostluq jarşları).

 



 

Təxəyyül  surətlərinin  yaradılmasında  sxematikləşdirmə



 

mühüm  bi

elementdir. Rəssam naxış elementlərini bitkilər aləmindən götürüb ornamentlər 



yaradır. Bu amildən xalçaçılıqda da geniş istifadə olunun. 

 

Tipikləşdirmə 



eyni növlü faktlarda  müşahidə olunan mühüm cəhətlərin 

ayırd edilməsi və konkret surətdə təcəssüm etdirilməsidir.  (Hacı Qara və s.).

 

Yaradıcı 



prosesdə 

çoxsaylı 

assosiasiyaların 

olması 


zəruridir. 

L.N.Tolstoyun  yazıçının  “Anna  Karenina”  romanı  üzərində  işləməsini  öz 

gündəliyində əks etdirmişdir.

 

Təxəyyülün  fizioloji  əsasını



 

böyük  yarımkürələrin  aşağı  şöbələri  təşkil 

edir. Hipotalamus lambik sistem, beyin kötüyü. (Lambik sərhəd deməkdir).

 

İsteriya xəstələri –İ.Xristosun çarmıxa çəkilməsi. 



 

Flober- 


xanım Bovari.

 

Didaktigen xəstəlik –



 

müəllimin sarsıdıcı sözü.



 

 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə