Toshkent pediatriya tibbiyot instituti


O‘zbekistonda gistologiya fani taraqqiyoti haqida



Yüklə 2,97 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/182
tarix14.04.2022
ölçüsü2,97 Mb.
#85436
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   182
umumiy va xususiy sitologiya

O‘zbekistonda gistologiya fani taraqqiyoti haqida 
O‘zbekistonda  gistologiya  fani  shakllanishi  va  taraqqiyoti  haqida 
gap  ketganda  gistologiya  fanining  asoslari  faqat  yevropa  mamlakatlari 
va  Rossiyada  yaratilgan  deyilsa,  bu  haqiqatdan  uzoqroq  bo‘ladi.  Jahon 
gistologiya fani taraqqiyotida O‘zbekiston olimlarning o‘z o‘rni bor.  
Mikroskopgacha  bo‘lgan  davrda,  1900  yillarga  qadar  O‘zbekiston 
hududida  gistologiya  fani  shakllanishi  uchun  qator  asoslar  yaratildi.  X 
asrda yashagan Abu Ali Ibn Sino birgina amaliyotchi shifokor bo‘lmay, 
u zaminiy nazariy tibbiyot sohasida ham qator ilmlar qoldirdi. Ibn Sino 
o’z  ishlarida  to‘qima  va  uning  turlari  haqida  yozib  qoldiradi.  Alohida 
mushak, nerv to‘qimalari haqida fikrlar yuritadi.  
Ibn Sinodan keyin X1-X11 asrlarda yashab ijod etgan Ar-Ruziy as-
Samarqandiy  o‘zining  mashhur  "Majmao-an-navodir"("Noyoblar 
to‘plami")  kitobida  (bu  kitob  "Chaxormaqola"  -  "to‘rt  maqola"  nomi 
bilan  ham  tanilgan)  tibbiyotning  ko‘p  tomonlarini  yoritib  bergan.  U 
Oparindan  ancha  oldinroq  tirik  mavjudot  jonsiz  tabiatning  ko‘p  katta 
o‘zgarishlaridan kelib chiqqan deb aytgan.  
As-Samarqandiy  hayvonot  dunyosining  kelib  chiqishida  birinchi 
evolyutsion ta’limotni yaratdi va uning fikricha, avval birinchi marta yer 
yuzasida  yomg‘ir  chuvalchanglari,  keyin  odam  paydo  bo‘lgan  deb 
tushuntiradi.  Odam  esa,  keyinchalik  tabiatda  o‘zining  aql-zakovati  va 
ongliligi orqasida tabiatni o‘ziga bo‘ysundirgan.  
Ar-Roziy  as-Samarqandiy  o‘z  kitobida  "Tibbiyot  bu  shunday 
sa'natki,  uning  yordamida  inson  sog‘lig‘i  saqlanadi,  agar  u  yo‘qotilsa 
qayta  tiklanadi"  deb  tibbiyotning  tub  mohiyatini  o‘sha  davrdayoq  aytib 
o‘tgan.  Alloma  hayvonlarda  sezgi  va  harakat  a’zolarini  o‘rganib,  5  ta 
sezgi  a’zosi  haqida  ma’lum  darajada  ma’lumot  berib,  sezgi  a’zolariga 
nerv tolalari borishini uqtirib o‘tadi. U bosh miyada turli nerv markazlari 
borligini  ko‘rsatgan  (uning  xatosi  bu  markazlar  miya  qorinchalarida 
joylashgan  deb  noto‘g‘ri  uqtirgan).  As-Samarqandiy  tashhis  sohasida 
ham ko‘p bilim qoldirgan, u birinchi galda kasalning pulsiga, siydigiga, 


 

agar issig‘i (lixoradka) chiqsa, uning davom etishiga, bosh og‘rig‘i, teri 
o‘zgarishiga  alohida  e'tibor  bergan,  shamollashda  issiq  chiqishini  uzoq 
davom etishini aytib o‘tgan. Olim Ibn Sinoni ko‘p hurmat qilgan, uning 
"Tib qonunlari" kitobiga juda katta baho bergan. U o‘z kitobida yozadi: 
"Agar  Gippokrat  va  Galen  tirilib  qolsalar,  ular  bu  kitob  oldida  bosh 
egardilar". Umar Chag‘miniy ham tibbiyot sohasida ko‘p va turli nazariy 
fikrlar yaratgan.  
Shunday  qilib,  mikroskopgacha  bo‘lgan  davrda  O‘zbekistonda 
gistologiya  fani  shakllanishi  uchun  yaratilgan  fikrlar,  g‘oyalar 
yetarlikcha bo‘lgan. Yevropa, Rossiya mamlakatlari olimlari fikrlaridan 
kam bo‘lmagan ustunlik qiladi deyishga tamomila asosimiz bor, XIII  -
XVII  acprgacha  Ibn  Sinoning  "Tib  qonunlari"  kitobi  yevropa 
univerersitetlarida darslik o‘rnida qo‘llanilgan. Yevropa mamlakatlarida 
mikroskopgacha  bo‘lgan  davr  2  ming  yillarni  o‘z  ichiga  olsa, 
O‘zbekiston hududida bu davr 1 ming yillarni o‘z ichiga oladi.  
1918  yilda  Toshkentda  Oliy  tibbiy  maktab,  so‘ng  1920  yilda  shu 
maktab  asosida  O‘rta  Osiyo  Davlat  universiteti  -  (hozirgi  O‘zbekiston 
Milliy  unversiteti)  qoshida  tibbiyot  fakulteti  ish  boshlagan.  1930  yilda 
shu  fakultet  asosida  Toshkent  Davlat  tibbiyot  instituti  (ToshDavMI) 
tashkil  etildi,  biroz  vaqtdan  so‘ng  Samarqandda  ham  mustaqil  tibbiyot 
instituti  ochilib  ish  boshladi.  1955  yilda  esa,  Andijonda  yangi  tibbiyot 
instituti ish boshladi va bu  institutlarda gistologiya kafedralarida o‘qish 
hamda ilmiy ishlar olib borildi. 
Birinchi  mustaqil  gistologiya  kafedrasi  1920  yilda  O‘rta  Osiyo 
Davlat universitet tibbiyot fakulteti qoshida ochildi va o‘sha Moskvadan 
kelgan professor Ye.M.Shlyaxgin rahbarlik qildi.  
1930-1940  yillarda  kafedraga  mahalliy  vakillar  kirib  kela 
boshladilar  va  1940-1960  yillarda  mahalliy  gistolog  olimlar  yetilib 
chiqdilar 
(K.Usmonov, 
K.A.Zufarov, 
M.S.Abdullaxo‘jaeva, 
J.K.Hamidov)  shunday  qilib  XX  asrning  20  yillaridan  hududimiz 
gistologiya  fani  tarixida  mikroskopik  davr  boshlanadi.  1934  yilda 
Ye.M.Shlyaxtin birinchi “Gistofiziologiya” nomida darslik yaratdi.  
Mikroskopik  davr  yevropada  300  yillar  davom  etgan  bo‘lsa, 
O‘zbekistonda  bu  davr  40  yillar  davom  etdi  va  60  yillardan  boshlab 
elektronmikroskopik  davr  boshlandi.  Birinchi  elektronmikroskop  1960 
yillarda  O‘zFA  Yadro  fizikasi  instituti  radiotsion  sitologiya 
labarotoriyasida  ish  boshladi  va  shu  bilan  elektron  mikroskopik  davr 
boshlandi.  
 


 

Mikroskopik davr o‘ziga xos qator xususiyatlarga ega:  
1.  O‘zbekistonda  birinchi  tibbiyot  institutlari  ochildi  va  ularda 
gistologiya fan sifatida o‘qitila boshlandi.  
2. Gistologiyaga birinchi ilmiy yo‘nalish sifatida neyrogistologiya kirib 
keldi, boshqa yo‘nalishlar keyinroq paydo bo‘ldi.  
3. 1950-1960 yillarda mahalliy olimlar yetishib chiqdilar va gistologiya 
fani  rivojiga  hissa  qo‘shdilar  va  morfologiyada  ya'ni  gistologiyada 
gistologiyaning sito – gistoximiya usullari keng qo‘llanila boshlandi.  
4.  Gistologiya  fani  usullaridan  tibbiy-biologiya  va  klinik  fanlar  ham 
foydalana  boshladilar,  nazariy  –  zaminiy  fanlar  o‘rtasida  integratsiya 
boshlandi.  
O‘zbekiston 
hududida 
1960 
yillardan 
boshlangan 
elektronmikroskopik  davrning  boshlanishi  bilan  ilmiy  yo‘nalishlar  o‘ta 
keng qamrovli bo‘ldi, ilmiy yo‘nalishlar soni bir necha barobar oshishi 
va  eng  nozik  usullarning  qo‘llanishi  natijasida  gistologiya  fani  ilmiy 
jihatdan oddiy to‘qima, xujayra darajasidan molekulyar darajaga chiqdi.  
O‘zbekistonda  gistologiya  fanini  bir  necha  sohalarida  chuqur 
zaminiy  ishlar  bajarildi,  ayrim  hal  qilinmagan,  oxiriga  yetkazilmagan 
g‘oyalar to‘ldirildi, sitologiya, umumiy va xususy gistologiyaning ayrim 
qismlari bo‘yicha gisto-sitofiziologik yo‘nalishlarda olib borilgan ishlar 
gistologiyani  tamomila  yangi  fikrlar,  yangi  gipotezalar  bilan  boyitdi. 
Hazm,  siydik,  endokrin  a’zolar  sito-gistofizioliyasi,  kompensator-
moslashuv  reaksiyasi  va  x.k.  dunyo  miqyosidagi  betakror  ishlar 
hisoblanadi.  
Bu yerda ikki narsani alohida ta’kidlash darkor. Dunyoda birinchi 
marta  a’zolararo,  tizimlararo  bog‘liqlikni  o‘rganish  (fiziologik, 
biokimeviy ko‘rsatkichlar bilan birga) yo‘lga qo‘yildi. Pirovard natijada 
a’zolar va tizimlararo darajada (noyob usullar bilan ishlash natijasi) juda 
ko‘p ilmiy bahslar Toshkentda o‘z yechimini topdi.  
Toshkent  gistologlari  chuqur  ilmiy  yo‘nalishlar  bilan  yuksak 
cho‘qqilarga  erishdilar.  Asosiy  ilmiy  yo‘nalishlar  neyrogistologiya, 
sitologiya-sitogenetika,  filoontogenez,  regeneratsiya  va  differensirovka, 
radiatsiya  va  ekstremal  omillar  ta’siri,  kompensator-moslashuv 
jarayonlari va ularning asoslari, sekretsiya, so‘rilish, filtratsiya, biologik 
to‘siqlar, immunomorfologiya va shu kabilardan iborat bo‘lib qoldi. Har 
bir ilmiy yo‘nalish qator-qator qoniniyatlarni ochib berdi.  
Bu  yo‘nalishlar  bo‘yicha  hamma  ichki  a’zolar  gistofunksional 
holatlarda  o‘rganib  chiqildi,  eng  muhimi,  bu  o‘rganishlar  o‘ta 
zamonaviy  usullarda  olib  borildi:  avtoradiografiya,  sito-gistoximiya, 
morfometriya,  sitofotometriya,  elektronmikroskopiya,  eng  nodir 


 
10 
elektronmikroskopik  sitoximiya  keng  qo‘llanildi.  Shu  bilan  birga 
fiziologik,  bioximiyaviy,  sitogenetik    usullar  ham  keng  ishlatildi. 
Deyarli  hamma  zaminiy  fanlar  ichki  kasallik,  jarroxlik,  pediatriya  kabi 
ko‘pgina  klinik  fanlar  bilan  keng  hamkorlik  qila  boshladi.  Shuning 
uchun ham gistologiya fani tibbiy-zaminiy fanlar ichida yetakchi o‘ringa 
chiqib oldi.  
Gistologiya  fani  sohasida  ToshDavTI  gistologiya  kafedrasi  va 
uning  qoshidagi  ilmiy  labaratoriya  mudiri  akademik  K.  A.  Zufarov 
yaratgan  o‘zbek  gistologlar  maktabi  dunyoga  mashhur  maktablar 
qatoridan  joy  oldi.  Olim  va  uning  shogirdlari  tomonidan  ona  sutining 
ingichka  ichakda  so‘rilishi  va  buyraklarda  parchalanshi  bo‘yicha 
kashfiyot  yaratildi  (1987).  Akademik  K.A.Zufarovni  birgina  o‘zi  200 
dan  ko‘p  fan  doktorlari  va  nomzodlarni  tayyorladi,  30  dan  ko‘p 
monografiyalar,  o‘zbek  tilida  birinchi  "Gistologiya"  (1981)  darsligini 
chop 
egildi 
Uning 
rahbarligida 
dunyoda 
birinchi 
to‘liq 
elektronomikroskopik  atlas  yaratildi.  K.Zufarov  labaratoriyasi  sobiq 
Ittifoq  respublikalari  uchun  elektronmikroskopiya  bo’yicha  ilmiy 
markaz degan maqomni oldi (1976).  
Hozirgi  vaqtda  gistologiya  fanini  yangi  qirralarda  boyitishda 
akademik  K.A.Zufarovning  shogirdlari,  Toshkent  Tibbiyot  Akademiya 
kafedralari  mudirlari  va  professorlari  A.Yuldashev,  Q.I.Rasulov, 
K.Yu.Nishonov,  S.J.Yuldashevlar  gastroenterologiya  va  nefrologiya 
professorlar, 
N.X.Shomirzaev 
pulmonologiya, 
F.N.Baxodirov, 
T.K.Najmuddinov 
gepatologiya 
sohasida, 
Q.R.To‘xtaev, 
M.Abdurahmonovlar  gepatologiya  va  immunomorfologiya  sohasida, 
professorlar  B.A.Xidoyatov  (BuxMI)  endokrinologiya,  E.O.Tursunov 
(ToshPTI)  gepatologiya  va  tibbiy  biologik  fanlar  tarixi  sohasida, 
P.I.Toshxo‘jaev,  P.X.Xaliqov,  P.R.Alimxo‘jaeva,  A.T.Do‘stmatovlar 
jinsiy tizim va qon yaratuvchi a'zolarga turli moddalar ta'sirini o‘rganish  
bo‘yicha  barakali mehnat qilmoqdalar.  
1950-70  yillarda  SamTIda  neyrogistologiya  sohasida  maktab 
yaratildi.  Professor  Z.X.Raxmatulin  rahbarligida  Samarqandda  talantli 
gistologlar yetishdilar (L.U.Turdiev, T.D.Dexqonov, S.A.Blinova). Ular 
hozirda  vegetativ  nerv  tizimi  va  retseptorlar,  nerv  oxirlari  va  endokrin 
xujayralarning  munosabatlari,  anatom  –  gistolog  professorlar  Ibodov 
sezgi  a’zolari,  A.G.Gabchenko  kardiologiya,  S.A.Ten  hazm  va  siydik 
a’zolari sohasida talaygina ishlar qildilar.  
1980-2009 yillarda AndMIda markaziy nerv tizimi anatomiyasi va 
gistologiyasi  bo‘yicha  professor,  anatom  I.Qosimxo‘jaev  rahbarligida 
yangicha yo‘nalishda ilmiy  maktab shakllana boshlandi.  Hozirgi kunda 


 
11 
bu  maktabdan  30  ga  yaqin  fan  nomzodlari  va  fan  doktorlari  yetishib 
chiqdilar.  
 

Yüklə 2,97 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   182




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə