Türk mədəniyyəti



Yüklə 169,5 Kb.
tarix31.10.2018
ölçüsü169,5 Kb.
#76882

Dunay Bulqarcası

1.Səs özəllikləri:



“z” yerinə “r” – ogur (oguz), twir(em) (doqquz), kolowr (kolağuz)

“ş” yerinə “l” – belh (biş-beş)

“d” yerinə “r” – tagrogi (takdukı – taxdığı)

“y” yerinə “c” - citi(m) (yiti–yeddi)

“y” yerinə “d” – dilom (yılan)

“n”, “ň” yerinə “m” – dilom (yılan), somor (suňur)

“s” yerinə “ş” – şegor (sıgır), şixtim (səkkiz), Şaragur (Sarıg Ogur)

“k” yerinə “x” – toox (tağuk-toyuq)

“g” yerinə “w”, “-“ – toox (tağuk-toyuq), twir(em) (doqquz), kolowr (kolağuz)

“w” başlanğıcı – weç(im) (üç)

“r” düşməsi – töüt(öm) (dörd), bile (birle-ilə)

Dodaqlanan yerinə dodaqlanmayan - weç(im) (üç), twir(em) (doqquz)

Dodaqlanmayan yerinə dodaqlanan – dilom (yılan), şegor (sıgır), alto(m) (altı), kolowr (kolağuz), boyan (bayan), bogatur (bahadur), Boris (bars)
2.Sıra sayı şəkilçisi:

+m – weçim (üçüncü), töütöm (dördüncü)

3.İsimdən isim düzəldən şəkilçi:



+gi – içurgi (içerüki)

4.Feldən isim düzəldən şəkilçi:



+u – içu (içig, içmə, içki)

5.Feli sifət şəkilçisi:



+daçi – Turdaçi (duracaq olan)

6.Məsubiyyət şəkilçisi:



+i – sübigi (sü begi, ordu bəyi)
İdil Bulqarcası

1.Səs özəllikləri:



“z” yerinə “r” – xır (kız), sekir (sekiz), toxur (tokuz), wotur (otuz), cür (yüz)

“ş” yerinə “l” – biel(im) (biş-beş), cal (yaş-yıl), belüw (beşik, baş daşı)

“y” yerinə “c” – cieti (yiti-yeddi), cür (yüz)

“d” yerinə “r” – köçrüwi (köçdü), tanruwi (etdi), dunyaran (dünyadan)

“l” və “r”dən sonra “t” – balti (boltı-oldu), welti (ölti-öldü), bartuwi (bartukı-getdi)

“ç” yerinə “ş” – altış (altınç-altıncı), ekiş (ikinci), cietiş (yeddinci)

“k” yerinə “x” – xan (kan-xan), xırıx (kırk), toxur (dokuz), xır (kız)

“k” yerinə “w” – baltuwi (boltukı-olduğu)

“g” yerinə “w”, “-“ – awli (oglı-oğlu), elü (elig-əlli), kiçi (kiçig)

“i” yerinə “ie” – biel(im) (biş-beş), cieti (yiti-yeddi)

“ö” yerinə “öe” – töet(im) (dörd)

“ü” yerinə “üe” – küen (kün-gün)

“o” yerinə “a” – awli (oğlu), bal- (bolmak-olmaq), wan (on)

“u” yerinə “ı”, “i” – şıw (sub-su), dinya (dünya)

“ü” yerinə “e” – weç(im) (üç)

“ö” yerinə “e” – wel (öl)

“agu” yerinə “oo” – toox (taguk-toyuq)

“igi” yerinə “i” – cirem (yigirmi)

“w” başlanğıcı – wan (on), wotur (otuz), weç(im) (üç), welti (ölti-öldü)

“rt” yerinə “t” – töet(im) (dörd), batuwi (bartukı-getdi), eti (erti-idi)



“nç” yerinə “ş” – altış (altınç-altıncı), ekiş (ikinci), ciermiş (iyirminci)

“s” yerinə “ş” - şıw (sub-su)


2.Sıra sayı şəkilçiləri:

+ım, +im – birim (birinci), weçim (üçüncü), wanım (onuncu)



– ekiş (ikinci), altış (altıncı), cietiş (yeddinci)

+şi – ikişi (ikinci), altışi (altıncı), dermişi (iyirminci)

Bəzən +inç+inçi formalarına da rast gəlinir – birinç, belinçi (beşinci)


3.Cəm şəkilçisi:

+sem – mescidsem (məscidlər)
4.Mənsubiyyət şəkilçiləri:

+(s)i – awli (oğlu), xiri (qızı), ılgıçisi (ilxıçısı)
5.Yiyəlik hal:

+n, +ın – Yakutın belüwi (Yaqutun baş daşı), agan (ağanın)
6.Yönlük-yerlik hal:

+a, +e, +ne – tarixa (tarixdə), axirata (axirətə), cala (ildə), baçne (başında), şıwne (suyuna)
7.Təsirlik hal:

+ne – mescidsemne (məscidləri)
8.Əmr şəkli – 3-cü şəxs:

+tur – tantur (etsin)
9.Keçmiş zaman:

+ti (bəzən +çi) – balti (boltı-oldu), welti (öldü), eti/eçi (erti-idi)

+ruwi, +rüwi - tanruwi (itündüki-etdi), köçrüwi (köçdüki-köçdü)

+tuwi, +tüwi (“l”, “r”, “n”-dan sonra) – baltuwi (boltukı-oldu), ba(r)tuwi (bardukı-getdi)
10.Tərzi-hərəkət zərf şəkilçiləri:

+sa, +se - Cermesen şıwne barsa welti (Cermesen suyuna gedib öldü)

+san, +sen – fani dunyaran köwelçisan baki axirata batuwi (fani dünyadan köçüb baki axirətə getdi)
Köktürkçənin dil özəllikləri
1.Hərflər:

a, e (ə), o, u, ı, i, ö, ü, b, ç, d, g, g, k, k, l, m, n, ň, ny, p, r, s, ş, t, y, z.

Bu hərflər yoxdur: c, f, ğ, h, j, v
2.Söz başında bu hərflər olmur: d, g, q, l, m, n, ň, p, r, ş, z

istisnalar: men, ne, neke (niyə), neň (nəsə), nençe (neçə)


3.Səs uzanması qorunur: aç (ac) – aaç, at (ad) – aat, buka (buğa) – buğa, kök (göy) – köök, yok (yox) – yook
4.”K” başlanğıcı qorunur:

kir – gir, köl – göl, köz – göz, kör – gör, kel – gəl, küç – güc, kümüş – gümüş, kün – gün


5.”T” başlanğıcı qorunur:

tag – dağ, temir – dəmir, taş – dış, tebi – dəvə, teg – dəy, ti – de, tir – dər, tod – doy, tokuz – doqquz, tört – dörd, tuy – duy, tüz – düz

6.Söz içi və söz sonu “b” qorunur:

eb – ev, kabış – qovuş, sab – sav, sebin – sevin, tabışqan – dovşan, tebi – dəvə


7.”ç” qorunur:

bunça – bunca, oçuk – ocaq, uçuz – ucuz, üçünç – üçüncü


8.İlk heca sonunda “g” qorunur:

beg – bəy, egri - əyri, oglan – oğlan, ög – öymək, tag – dağ, teg – dəy, tog – doğ, yıg – yığ


9.İkinci və sonrakı hecaların sonunda “g” və “ğ” qorunur:

arığ – arı, təmiz, tügünlüg – düyümlü, atlığ – atlı, başlığ – başlı, elig - əl, küçlüg – güclü, sarığ – sarı


10.İkinci və sonrakı hecaların başında “g” və “ğ” qorunur:

edgü – yey, ilgerü – irəli, kazğan – qazanmaq, tabışğan – dovşan


11.”d” qorunur:

adak – ayaq, adqır – ayğır, adrıl – ayrıl, bod – boy, egdü – yey, yadaq – yaya


12.İlk hecadakı “i” qorunur:

bir – ver, biş – beş, il – el, it – et, tir – dər, yi – ye, yir – yer, yiti – yeddi

13.Oğuz ləhcələrindəki “v” ilə başlayan 3 söz “b” ilə başlayır:

bar – var, bar – varmaq, bir – ver


14.Oğuz ləhcələrində düşən söz başı “b” qorunur:

bol – ol, birle – ilə


15.Ahəng qanunu qorunur:

süňüglüg – süngülü, balıkdakı – şəhərdəki, yorıyur – yeriyir, kagansıratmış – xaqansızlaşdırmış, yüküntürtimiz – baş əydirdik


16.Dodaqlanan ahəngi tam deyil. Qorunanlar:

tiril – dərilmək, tüzül – anlaşmaq, biligim – ağlım, közüm – gözüm, sünüküň – sümüyün, kaganıq – xaqanı, bodunuq – milləti, sabın – söz ilə, okun – ox ilə, barıp – varıb, olurupan – oturaraq, keligme – gələn, körügme – görən, başlıq – başlı, tizliq – dizli, küçlüq – güclü, tonluq – paltarlı, beglik – bəylik, özlük – özünə aid



Qorunmayanlar:

altun – qızıl, eçü – ata, edgü – yaxşı, katun – qadın, böri – börü, kodı – aşağı, küni – qısqanclıq, urı – oğlan uşağı, yorı-yerimək, küsi – şöhrəti, süsi – ordusu, buyrukı – komandiri, ülügi – bölüyü, boguzı – boğazı, ilgerü – şərqə doğru, kurıqaru – qərbə doğru, yışqaru – meşəyə doğru, yaratur – düzəltdir, kelür – gətir, tirgür – dirilt, boltı – oldu, körti – gördü, ölti – öldü, olurtdı – oturtdu, urtı – vurdu, altuzdı – aldırdı, kelürti gətirdi, tüşdi – düşdü, bolmış – olmuş,b körmiş – görmüş, tutmış – tutmuş, konmış – qonmuş, ölürmiş – öldürmüş, konturmış – qondurmuş, bolmazun – olmasın, kalmazun – qalmasın, yorımazun – yeriməsin, birür – verir, yorıyur – yeriyir, yaşayur – yaşayır, kazganur men – qazanıram, yiyü – yeyərək, süleyü – səfər edərək, yitü – itərək, eşidü – eşidərək, barduk yir – gedilən yer, illedük il – dövlət olmuş el


17.”c” olmadığı üçün “ca” “cə” şəkilçisində “ç” işlənir:

ança – onca, bunça – bunca, tagça – dağ kimi, eliqçe - əlli qədər


18.Yönlük halda həmişə “k” səsi işlənir:

yazıka – ovalığa, yılka – ilə, ögüzke – bulağa, ödke – zamana, taşka – daşa, balıkka – şəhərə



Yön şəkilçilərində həmişə “g” işlənir:

ilgerü – şərqə doğru, yışgaru – meşəyə doğru


19.”d”-“t” ilə başlayan şəkilçilər:

l”, “n”, “r”, bəzən də “z” hərflərindən sonra “t” işlənir:

boltı – oldu, kelti – gəldi, bultum – tapdım, kaltaçı biz – qalasıyıq, ölteçi sen – öləcəksən, yolta – yolda, kısılta – vadidə, kanlantı – qanlandı, kılıntım – qılındım, kazgantuk – qazandığımız, bodunta – millətdə, erti – idi, ölürti – öldürdü, birti – verdi, ölürteçi – öldürəcək

başqa səslərdən sonra “d” işlənir:

içikdi – tabe oldu, kelmedi – gəlmədi, süňüşdümüz – savaşdıq, tüşdi – düşdü, yorıtdım – yeritdim, sançdım – sancdım, tegdük – dəydik, yurtda – yurdda, yışda – meşədə, balıkda – şəhərdə, illigde – dövlətlidən


20.Şəkilçilər:

+çı, +çi – yirçi – bələdçi, yagıçı – döyüşçü, yogçı – yuğçu (mərsiyə deyən), sıgıtçı – ağlayıcı

+lıg, +lig, +lug, +lüg – başlıg – başlı, tizlig – dizli, atlıg – atlı, yarıklıg – zirehli, kerekülüg – çadırlı, tonlug – paltarlı

+sız, +siz, +suz, +süz – yolsuz, keçigsiz – keçidsiz, buňsuz – kədərsiz, yagısız – düşmənsiz

+gı, +gi, +kı, +ki – öňreki – öndəki, yantakı – yandakı, buluňdakı – küncdəki, tagdakı – dağdakı, Tabğaçgı – Çindəki, çölgi – çöldəki

+(ı)nç, +(i)nç, +(u)nç, +(ü)nç – üçünç – üçüncü, törtünç – dördüncü, bişinç – beşinci, yitinç – yeddinci

+la, +le – başla, süle – ordu yeritmək, yogla – yas mərasimi keçirmək, ille – dövlətli etmək, kaganla – xaqanlı etmək

+lan, +len, +laş, +leş, +lat, +let – kanlan – hökmdarlı olmaq, ögleş – məsləhətləşmək, sözleş – sözləşmək, sület – ordu yeritmək, yoglat – yas mərasimi keçirmək

+ad, +edolma bildirir – kulad – qul olmaq, küňed – cariyə olmaq, yokad – yox olmaq, buňad – kədərli olmaq

+ık, +ik – içik – girmək, tabe olmaq, taşık – çıxmaq, tagık – dağa çıxmaq, üsyan etmək

+sıra, +sire – “-sızlaşmaq” – ilsire – dövlətsizləşmək, kagansıra – xaqansızlaşmaq, urugsırat – kökü kəsilmək

+g, +ıg, +ig, +üg – bitig – yazı, bilig – bilik, ölüg – ölü, tirig – din

+m, +ım, +im, +um, +üm – ölüm, kedim – geyim, batım – batma

+ş, +ış, +iş, +uş, +üş – üküş – yığım, tegiş – çatışma

+nç, +ınç, +inç, +unç, +ünç – erinç – olma, ötünç – xahiş, bulganç – xaos, unç – gücü çatma

+d – kod – qoy, ıd – göndər, tod – doy

+l, +ıl, +il – adrıl – ayrılmaq, tiril – dirilmək

+n, +ın, +in, +un, +ün – kılın, tutun, kubran – toplanmaq, sebin – sevinmək, telin – dəlinmək

+ş, +ış, +iş – kabış – qovuşmaq, ögleş – məsləhətləşmək, sözleş

+ur, +ür – ölür – öldür, tegür – dəydir, tüşür – düşürt, kelür – gətir, yitür – itir

+tur, +tür – bintür – mindir, agtur – yüksəltmək, yantur – geri qaytarmaq, urtur – vurdur

+t, +ıt, +it, +ut, +üt – yorıt – yerit, sület – ordu yerit, bitit – yazdır, yagut – yaxınlaşdırmaq, olurt – oturt, basıt – basqına uğramaq, akıt – axın et, yüzüt – üzdürmək

+ma, +me – inkar şəkilçisi – kelme – gəlmə, korkma – qorxma

+lar, +ler – begler – bəylər

+an, +en - ogulan – oğullar, eren - ərlər

+t, +ıt, +ut – oglıt – oğullar, tarkat – tarkanlar, yılpagut – igidlər

+gun, +gün – iniygün – kiçik qardaşlar, keliňün (kelin+gün) – gəlinlər, taygun – dayçaya bənzər oğullar
21.Mənsubiyyət şəkilçiləri:

+m, +ım, +im,+um, +üm – özüm, kaňım – atam, ögüm – anam

+ň, +ıň, +iň, +uň, +üň – ogluň, süňüküň (sümüyün)

+ı, +i, +sı, +si – sabı – sözü, sözləri, agısı – hədiyyəsi, süsi – ordusu, küsi – şöhrəti

+(ı)mız, +(i)miz, +(u)muz, +(ü)müz – kaňımız – atamız, eçimiz - əmimiz, sümüz – ordumuz

+(ı) ňız, +(i) ňiz, +(u) ňuz, +(ü) ňüz – oglanıňız, taygunuňuz - oğullarınız

Şəxsi adlarda məsubiyyət şəkilçisi işlənmir:

türk bodun – türk milləti, türk begler, Ötüken yış – Ötükən meşəsi, Yarış yazı – Yarış ovalığı


22.Hal şəkilçiləri:

Yiyəlik hal:

+ıň, +iň, +nıň, +niň – beniň – mənim, biziň – bizim, bodunıň – millətin, kaganıň – xaqanın, Bayırkunıň

Yönlük hal:

+ka, +ke – yazıka – ovalığa, taluyka – dənizə, kapıqka – qapıya

3-cü şəxs mənsubiyyət şəkilçisindən sonra:



+ňa, +ňe – yiriňe, sabıňa, agısıňa, başıňa

1-ci və 2-ci şəxsin təkində:



+a, +e – türküme, bodunuma, kaganıma, ebine – evinə (sənin)

Təsirlik hal:

+g, +ıg, +ig – bodunuq – milləti, kişig – adamı, sabıq – sözü

Mənsubiyyət şəkilçisindən sonra:



+n, +ın, +in – mənsubiyyət şəkilçilərindən sonra – sabımın – sözümü, kanıňın – xanını, için taşın – içini çölünü

Bu +n, +ın, +in şəkilçiləri bəzi ədatlarla birgə bağlantı qurmaq üçün də işlənir:

eçisin teg - əmisi kimi, yarlıkadukın üçün – buyurduğu üçün, kaganın birle – xaqanı ilə

Şəxs və işarə əvəzliklərindən sonra:



+nı, +ni – bunı – bunu, anı – onu, bizni – bizi

“Mən” və “sən”dən sonra bir “n” düşür:



+ı, +i - bini – məni, sini – səni

+nı, +ni şəkilçisi bəzi ədatlarla bağlantı qurmaq üçün də işlənir:

anı üçün – onun üçün, antaq (anı teg) – onun kimi



Yerlik hal:

+da, +de, +ta, +te – teňride – göydə, ilte – eldə, yirde – yerdə, sabımda – sözümdə, bunta – bunda

Çıxışlıq hal:

Bu hal üçün ayrıca şəkilçi yoxdur. +da, +de, +ta, +te işlənir:

yışda – meşədən, Tabgaç kaganta–Çin xaqanından, töpüsinte – təpəsindən

Bərabərlik halı:

+ça, +çe – kimi, görə, qədər mənalarını verir. otça – od kimi, örtçe – alov kimi, köňlüňçe – könlüncə, törüsinçe – törəsinə görə, bunça – bunca, eligçe - əlli qədər, yüzçe – yüz qədər

Vasitə halı:

+n, +ın, +in, +un, +ün – okun – oxla, süňügün – süngüylə, erin - ərlə, sabın – sözlə, agın – hədiyyəylə, yolun – yolla, yadagın – piyada, yalıňın – çılpaq şəkildə, yolsuzun – yolsuz olaraq, keçigsizin – keçidsiz olaraq

Yönəlmə halı:

1.+garu, +gerü – ilgerü – şərqə doğru, kurıgaru – qərbə doğru, yırıgaru – şimala doğru, berigerü – cənuba doğru, ebgerü – evə doğru

3-cü şəxs mənsubiyyət şəkilçisindən və şəxs əvəzliklərindən sonra:

+ňaru, +ňerü – ortusıňaru – ortasına doğru, aňaru – ona doğru

2.+ra, +re – içre, taşra – çölə sarı, öňre – önə doğru, şadra – şada sarı


23.Sual şəkilçiləri:

+mu, +mü, +gu, +gü – kaganmu, barmu – varmı, bargu – varmı, beglergü – bəylərmi
24.Şəxs şəkilçiləri:

1.Şühudi keçmiş zaman və +sIk ilə düzələn gələcək zaman şəkilçilərindən sonra:



+m, +g, , +mIz, +yIz, +gIz

2.Geniş və gələcək zamanda işlənən şəxs şəkilçiləri:



+men, +siz, +biz, +siz

3-cü şəxsdə bəzən erinç ədatı işlənir


24.Şühudi keçmiş zaman şəkilçiləri:

1-ci və 2-ci şəxsdə:



+dı, +di, +du, +dü – tidim – dedim, içikdiň – tabe oldun, bardıg – getdik, aşdımız – aşdıq, süňüşdümüz – savaşdıq, korkmadımız – qorxmadıq, bardıgız – getdiniz

3-cü şəxsdə:



+dı, +di – sıdı – sındırdı, kalmadı – qalmadı

“l”, “n”, “r” hərflərindən sonra:



+tı, +ti, +tu, +tü (1-ci və 2-ci şəxs) – birtim – verdim, sakıntım – düşündüm, ötüntüm - ərz etdim, öltüg – öldün, yaňıltıg – yanıldın, intimiz – endik, ertigiz – idiniz

+tı, +ti (3-cü şəxs) – ölti – öldü, körti – gördü
25.Nəqli keçmiş zaman şəkilçiləri:

+mış, +miş – (daş üzərində yalnız 3-cü şəxsdə rastlanır) – timiş – demiş, sökürmiş – çökdürmüş, yüküntürmiş – boyun əydirmiş, tutmış erinç – tutmuşdur
26.İndiki zaman şəkilçiləri:

+r, +ar, +er, +(y)ur, +(y)ür, bəzən +ır, +ir, inkarda +maz, +mez – birürmen – verirəm, kazganurmen – qazanıram, sakınurmen – düşünürəm, tirmen – deyirəm, ömezsen – düşünmürsən, körür – görür, birür – verir, yorıyur – yeriyir, yagutır – yaxınlaşdırır, korkurbiz – qorxuruq, bilirsiz – bilirsiniz
27.Gələcək zaman şəkilçiləri:

1.+daçı, +deçi, +taçı, +teçi – ölteçisen – öləcəksən (öləsisən), olurtaçısen – oturacaqsan, boltaçı – olacaq, kaltaçıbiz – qalacağıq



İnkarda +çı, +çi – yaramaçı – yaramayacaq

2.+sık, +sik – ölsikiň – öləcəksən, ölsikig – öləcəksən

3.+giynadir hallarda işlənir
28.Felin əmr şəkli:

1-ci şəxsin təki:



+(a)yın, +(e)yin – tegeyin – dəyim, tüşeyin – düşüm, ıdmayın – göndərməyim

1-ci şəxsin cəmi:



(a)lım, +(e)lim – kabışalım – qovuşaq, sülelim – hücum edək, yotılım – yeriyək

2-ci şəxsin təkində şəkilçi yoxdur:

ay – de, eşid – eşit, tıňla – dinlə, basıtma – basqına uğratma

Bəzən +gıl, +gil işlənir – aygıl – de, urgıl – vur, eşidgil – eşit

2-ci şəxsin cəmi:

+ň, +ıň, +iň, +uň, +üň – barıň – gedin, oluruň – oturun, eşidiň, biliň

3-cü şəxsin təki və cəmi:



+zun, +zün – yorımazun – yeriməsin, barzun – getsin, bolmazun – olmasın
29.Felin hekayə şəklier-“ felinin şühudi keçmiş şəkilçisi ilə birlikdə forması ilə düzəlir: erti (idi)

bolmış erti – olmuşdu, kelürür ertim – gətirirdim, yorıyur ertig – yeriyirdin, kelmez erti – gəlməzdi, olurur ertimiz – otururduq, bayur ertimiz – bağlayırdıq, erteçi erti – olacaqdı, boltaçı erti – olacaqdı, kaltaçı ertigiz – qalacaqdınız, ölteçi ertigiz – öləcəkdiniz (öləsi idiniz)


30.Felin rəvayət şəklier-“ felinin nəqli keçmiş şəkilçisi ilə birlikdə forması ilə düzəlir: ermiş (imiş)

yorıyur ermiş – yeriyirmiş, yagutır ermiş – yaxınlaşdırırmış, olurur ermiş – otururmuş


31.Felin şərt şəkli: hələ formalaşmayıb, yalnız 3-cü şəxsdə işlənir

+sar, +ser – bir todsar açsık ömez sen – bir doysan aclığı düşünməzsən, ol yirgerü barsar Türk bodun ölteçi – o yerə getsən Türk milləti öləcəksən, bu yolun yorısar yaramaçı tidim – bu yolla yerisək yaramayacaq dedim, bez özüm kazganmasar – mən özüm qazanmasam
32.Sifət düzəldən şəkilçilər:

+mış, +miş – kalmışı – qalmış olanı, konmış tiyin – qonmuş deyə, ilsiremiş bodun – dövlətsizləşmiş millət, kuladmış bodun – qul olmuş millət, tutmış yir – tutduğu yer

+duk, +dük, +tuk, +tük – barduk yir – gedilən yer, birtük üçün – verdiyi üçün, içikdük üçün – tabe olduğu üçün, yarlıkaduk üçün - əmr etdiyi üçün

+ıgma, +igme, +ugma, +ügme – uduzugma – sövq edən, keligme – gələn, körügme – tabe olan, bitigme – yazan, barıgma – gedən, ölügme – ölən

+r, +ır, +ir, +ur, +ür, +ar, +er – sır – qalib (sındırar), körür köz – görər göz, bilir bilig – bilən ağıl

+maz, +mez – körmez teg – göməz kimi, bilmez teg – bilməz kimi

+sık, +sik – udusıkım – uyuyasım, olursıkım – oturasım

+daçı, +deçi, +taçı, +teçi – kelleçimiz – gələcək olanımız, ölteçi bodun – öləsi millət
33.Zərf düzəldən şəkilçilər:

+a, +e – aşa – aşaraq, keçe – keçərək, uda - əmgəl olaraq, bintüre – mindirərək

+(y)u, +(y)ü – yiyü – yeyərək, tutunu – tutunaraq, yubulu – yuvarlanaraq, ölü – ölərək, körü – baxaraq, tirgürü – dirildərək, yanturu – geri çevirərək

+p, +ıp, +ip, +up, +üp – kodup – qoyub, yorıp – yeriyib, olurup – oturub

+ıpan, +ipen, +upan, +üpen – olurupan – oturub, kelipen – gəlib

+matı(n), +meti(n) – udımatı – uyumadan, sakınmatı – düşünmədən

+yın, +yin – bulmayın – tapmayıb, tiyin – deyə

+galı, +geli – kılıngalı – qılmalı, olurgalı – oturalı, ölgeli – ölmək üçün, süňüşgeli – savaşmaq üçün

+dukda, +dükde, +tukda, +tükde – kılıntukda – qılındıqda, olurtukda – oturduğu vaxt, uçdukda – öləndə
34.Birləşik fel:

İki cür birləşik fel var:

1.İsim+köməkçi fel: bol, kıl – kul bol – qul olmaq, küň bol – kəniz olmaq, yok bol – yox olmaq, baz kıl – tabe etmək, bay kıl – varlandırmaq, üküş kıl – çoxaltmaq, kul kıl – qul etmək

2.Fel+tərzi hərəkət zərf şəkilçisi+təsvir feli:



Fel+a, e, ı, i, u, ü+bir – tuta birmiş – tutmuşdur, süleyi birmiş (səfər etmişdir), alı birmiş – almışdır, tike birtim – dikdim

Fel+ı, i, u, ü+u- - kem artatı udaçı erti – kim dağıdacaq idi, itinü yaratunu umaduk yana içikmiş – təşkilatlanmadığı üçün təkrar tabe olmuşdur

Fel+u, ü+ıd- – ıçqınu ıdmış - əldən çıxarmışdır, yitürü ıdmış – itirmişdir

Fel+a, e, u, ü, p, ıp, ip, up, üp+bar- - uça barmış – ölmüşdür, yokadu barır ermiş – yox olub gedərmiş, tezip bardı – qaçıb getdi
Uyğur dilinin özəllikləri
Köktürkçənin davamıdır. Əsasən 2 qrupa ayrılır:

a.Köktürkçədəki “ny” səsinin “n”-ə çevrilmiş forması:

-Mani mətnlərində rast gəlinir

-Köktürkçəyə digərindən daha yaxındır

-Çıxışlıq halda yalnız +da, +de, +ta, +te işlədilir

-Yiyəlik halda saitlərdən sonra bəzən +ıň, +iň, +uň, +üň işlədilir

-Şühudi keçmiş zamanda 2-ci şəxs bəzən +tıg, +tig, +tug, +tüg olur

-İcbar növ üçün +sıg, +sig işlədilir

-+pan, +pen +p-dən daha çox işlədilir

-Birinci hecadan sonrakı “ı”, “i” saitlərinin bəzən “a”, “e”-yə çevrilməsi:

temirig-temireg (dəmiri), balık-balak (balıq), kaňımız-kaňamaz (atamız)

-Vasitə şəkilçisinin (+la, +lə) bəzən dodaqlanaraq +un, +ün olması

-+gıl, +gil zərf şəkilçisinin yanında +gma, +gme şəkilçisinin işlədilməsi

b.Köktürkçədəki “ny” səsinin “y”-ə çevrilmiş forması:

- Buddist mətnlərində rast gəlinir.

- Çıxışlıq hal şəkilçisi: +dın, +din, +tın, +tin



-Saitlərdən sonra da yiyəlik hal şəkilçisi: +nıň, +niň

-Şühudi keçmiş zaman şəkilçisində 2-ci şəxsdə həmişə “ň” işlədilir

-İcbar növ üçün daha çox +guluk, +gülük işlədilir

-+p şəkilçisinin +pan, +pen-dən daha çox işlədilməsi

-erki yerinə erinç işlədilməsi


c.Brahmi yazısıyla yazılmış mətnlərin özəllikləri:

-“i” yerinə “e” işlədilməsi: eş, yeg, te (de), kertö (gerçək)

-Birinci hecadan sonra “o” v “ö” də işlədilir: süzök (təmiz), egsömez (əksilməz), köňlömnöň (könlümün), olorop (oturub), oloror (oturur), tolo (dolu)

-“P” başlanğıcı: polsom (olsun)

-“k” və “ğ” yerinə bəzən “x” yazılır: xari- (qarımaq), azix (adıg-azı), taşxaru (dışarı)

-“ç” yerinə bəzən “c” və ya “j” yazılır: altumji (altunçu), kesigje

-Bəzən “z” yerinə “s” işlədilir: asu (azu-yoxsa), sisler (sizlər), polsom (bolzun-olsun)

-Saitlər arasındakı “d” – “t” və ya “th” kimi yazılır: atim (adın-başqa), adhim (adın-başqa)

-Bitişik yazılan samitlərdə qayda qoxdur: etkü (yaxşı), pliksiste (biliksizlikdən), adhlig (atlıg-adlı)

-Bəzi samitlər cüt yazılır: arttok (artıq), kattix (katıg-qatı)
d.Xristiyan mətnlərinin özəllikləri:

-Xəbər sonda gəlmir

-er- və bol- fellərinin yanında tur- köməkçi feli də işlədilir
1.Köktürkçədəki “ny” səsi “y” səsinə çevrilir:

ayıg (anıg-pis), çıgay (çıgan-kasıb), koy (koyn-qoyun), +kıya, +kiye (+kına, +kına-kiçiltmə şəkilçisi)


2.Söz içi və sonunda “b”-lər “w” olub:

ewir- (ebir-çevirmək), sewin (sebin-sevin), tewe (tebi-dəvə), tewlig (teblig-hiyləgər), uwut (ubut-utanma), yawız (yabız-pis), yawlak (yablak-pis), ew (eb-ev), saw (sab-sav), suw (sub-su)


3.Şəkilçi içində işlənən “ı” saiti bəzən genişlənərək “a” olur:

tınlıglarag (tınlıglarıg-canlıları), tıdu umadam (tıdu umadım-əngəl ola bilmədim), yaratag (yaratıg-iş,bəzək), olarnaň (olarnıň-onların)


4.Köktürkçədə yalnız “armakçı” (hiyləgər) sözündə rast gəlinən +mak, +mek şəkilçisi uyğurcada çox yayğındır:

öçmekler (sönmələr), amranmak (ehtiras), üklimeki (çoxalması), aşılmakı (aşılmağı), tutmakı (tutması), tarımak (cüt sürmək), kazganmak (qazanmaq)


5.+ıgsa, +igse, +ugsa, +ügse – feldən fel dezəldən şəkilçi – istək bildirir:

kirigseyür men (girmək istəyirəm), bangsadıňaz (getmək istədiniz), kavışıgsayur men (qovuşmaq istəyirəm), öpügseyür men (öpmək istəyirəm)


6.+lar, +ler cəm şəkilçisi geniş işlədilir:

sizler, kuşlar, bular (bunlar), unıtmışlarka (unutmuşlara), edgüler (yaxşılıqlar), nomlarlıg (qanunlara sahib olan), tuyınmışlarlıg (nüfuz etmiş olanlar)


7.Yiyəlik hal şəkilçiləri həmişə +nıň, +niň:

biligsizniň (cahilin), teňrilerniň, adınlarnıň (başqalarının)


8.Çıxışlıq hal şəkilçiləri - həm +da, +de, +ta, +te, həm +dın, +din, +tın, +tin:

orunlıktın (taxtdan), töpüdin (təpədən), evdin, mundın (bundan), tilintin (dilindən)


9.Əvəzliklərlə hal şəkilçiləri işlədilir:

siziňe (sizə), biziňe (bizə), sinite (səndən), muntada (bundan)


10.Fellərə 3-cü şəxsin cəmində +lar, +ler şəkilçisi qoşulur:

bardılar (getdilər), sözlemezler (söyləməzlər), toğzunlar (doğsunlar), kavışgaylar (qovuşacaqlar)


11.Əmr şəkli 2-ci şəxsin cəmində +lar, +ler qoşula bilir:

turuňlar (durun), barıňlar (gedin)


12.Köktürkçədə fellərin 2-ci şəxsində işlənən “g” (öltüg, bardıgız) səsi düşür, əvəzinə həmişə “ň” işlədilir:

keltiňiz (gəldiniz)


13.Gələcək zaman şəkilçisi: +gay, +gey:

ölgey men (öləcəyəm), barmagay sen (getməyəcəksən), kılgay siz (edəcəksiniz), bolgay sizler (olacaqsınız)

+daçı, +deçi, +taçı, +teçi şəkilçisi yalnız feli-sifət bildirir: ukıtdaçı (öyrədən)
14.Keçmiş zaman üçün +yuk, +yük şəkilçisi də var:

tüşeyük men (yuxu gördüm), bayuk sen (bağladın), kelyük ol (gəldi), karıyuk biz (qocaldıq)

Feli sifət bildirə də bilir: önmeyük (gəlməmiş)
15.Felin şərt şəkli formalaşır: +sar, +ser + şəxs şəkilçiləri

barsar men (getsəm), sımdasar sen (tənbəllik etsən), tegser siz (dəysəniz)


16.Vacib şəkil formaları: +gu(luk), +gü(lük), +mış, +miş (kergek):

saklangu ol (qorunmalıdır), tigü kergek (deyilməlidir), sakıguluk (qorunmalı), ukmış kergek (qavramaq gərəkdir), ayıtmış kergek (soruşmaq gərəkdir)


17.+(ı)glı, +(i)gli, +(u)glı, +(ü)gli - feli-sifət şəkilçisi var:

ögli (düşünən), açıglı (açan), yarutuglı (parladan), tigli (deyilən)


18.Gələcək zaman feli-sifət şəkilçisi: +gulug, +gülüg, +guluk, +gülük:

ukgulug (bilinməli olan), bügülük yol (bilinəcək yol), olurguluk orun (oturulan yer)


Karaxanlı türkçəsi
1.”o”, “ö” yalnız birinci hecada, digər saitlər isə hər yerdə işlənir
2.”d” və “dişarası d” fərqli hərflərlə göstərilir. Dişarası “d” hələ də yayğındır:

adak (ayaq), bod (boy), edgü (yey), öd (zaman)


3.Uyğurcadakı kimi “b”-lər “w”-yə çevrilmişdir:

kawuş, aw, ew, sew


4.Buddist uyğurlardakı kimi “n” “y”-yə çevrilmişdir:

koy (qoyun), çıgay (kasıb), kayu (harada)


5.Dodaqlanma var:

tapug (xidmət), sewüg (sevgili), yawuz (pis), kamug (bütün)


6.”Y”, “B”, “T”, “K” başlanğıcları davam edir:

yol, bar, tişi, köl


7.Uzun saitlər işlənməyə davam edir:

o:t (od), a:t (ad), sü:t (süd), alu:r, aça:r, alma:k, birme:k


8.İsimdən isim düzəldən şəkilçilər:

+lık, +lik, +luk, +lük, +lıg, +lig, +lug, +lüg, +sız, +siz, +suz, +süz, +kı, +ki, +çı, +çi, +daş, +deş, +kıya, +kiye, +rak, +rek

edgülük, kutlug, körksüz, künki, kapugçı, kadaş, adaş, sözkiye, tuzkıya, azrak, edgürek


9.İsimdən fel düzəldən şəkilçilər:

+la, +le, +a, +e, +u, +ü, +ad, +ed, +(a)r, +(e)r, +sa, +se

sözle, aşa, bayu, kutad, yokad, akar, tüner, barı(g)sa, keli(g)se


10.Feldən isim düzəldən şəkilçilər:

+mak, +mek, +g, +m, +ış, +iş, +uş, +üş, +ç, +(u)k, +(ü)k, +gu, +gü

birmek, kurug, kedim, söküş, sewinç, açuk, içgü


11.Feldən fel düzəldən şəkilçilər:

+d, +ma, +me, +n, +l, +ş, +t, +ur, +ür, +dur, +dür, +tur, +tür, +gur, +gür, +ar, +er

kod, ıd, kesme, bezen, egil, uruş, törüt, yetür, bildür, yatgur, çıkar


12.Cəm şəkilçisi:

+lar, +ler: alplar, begler
13.Mənsubiyyət şəkilçiləri:

+m, +ım, +im, +um, +üm, +ň, +ıň, +iň, +uň, +üň, +(s)ı, +(s)i, +(ı)mız, +(i)miz, +(u)muz, +(ü)müz, +(ı)ňız, +(i)ňiz, +(u)ňuz, +(ü)ňüz, +ları, +leri

köňlüm, sözüň, yakşısı, birimiz, közüňüz, işleri


14.Yiyəlik hal:

+nıň, +niň: illerniň, bunıň
15.Yönlük hal:

+ga, +ge, +ka, +ke: kişike, arslanka, topugka, içimke

+ňa, +ňe (3-cü şəxs məns.şək.sonra): boguzıňa, bulgakıňa
16.Təsirlik hal:

+g: başıg, begig

+nı, +ni: tilekimni, munı, başıňnı

+n (3-cü şəxs məns.şək.sonra): közin, başın

+ı, +i, +u, +ü: atımı, başı
17.Yerlik hal:

+da, +de, +ta, +te (çıx.halda da var): ödte, bodunda, erenlerde
18.Çıxışlıq hal:

+dın, +din, +tın, +tin: kamugdın, bayattın, bedüktin
19.Vasitə halı:

+n: adakın, yazın, küzün
20.Bərabərlik halı:

+ça, +çe: cança
21.İndiki, nəqli keçmiş və gələcək zamanda şəxs şəkilçiləri:

+men, +sen, +ol, +mız, +miz, +siz, +lar, +ler, +0:

biçermen, kesmegeymen, yazsamen, bulmasasen, ukar ol, unutur, tutmış, kodsamız, kılurmız, tezersiz, okırlar, ögrenseler


22.Şühudi keçmiş zamanda mənsubiyyət bildirən şəxs şəkilçiləridir:

+m: ogradım, bezendim, büttüm

: aydıň, eşittiň

+0: tidi, uktı

+mız, +miz: kıldımız, sıçtımız

+ňız, +ňiz: boldıňız

+(lar), +(ler): köçtiler
23.Şühudi keçmiş zaman şəkilçisi:

1-ci və 2-ci şəxslərdə:



+dı, +di, +du, +dü, +tı, +ti, +tu, +tü: bayudum

3-cü şəxsdə:



+dı, +di, +tı, +ti: boldı
24.Nəqli keçmiş zaman:

+mış, +miş: unıtmışmen, kötürmiş
25.Geniş zaman:

Saitlə bitən fellərdə:



+r: yorırmen, okırsen, tir

+ur, +ür (bəzən): tiyür, yarayur, üşiyür
+ar, +er: “ç”, “g”, “ğ”, “k”, “m”, “ň”, “p”, “s”, “ş”, “t”, “w”, “y”, “z” ilə bilən təkhecalı fellərdə işlənir: açar, öger, toğar, töker, umar, siňer, kapar, eser, aşar, artar, sewer, tuyar, bezer

+ur, +ür: teg, yat, ay felləri: tegür, yatur, ayur

+ar, +er, +ır, +ir, +ur, +ür: “l”, “n”, “r”, “dişarası d” ilə bitən təkhecalı fellərdə qarışıq işlədilir:

alur-alır, bilür-bilir, kanur-kanar, körür-körer, kedür-keder, kodur-kodar, todur-todar, ıdur, küder, yüder, yodar, tıdar, yadar



+ur, +ür: samitlə bitən çoxhecalı fellər:

arıtur, tüketür, küdezür, küwenür, oňarur, yaraşur, küldürür, ötürür



+ar, +er: +k, +r, +kır, +kir, +sık, +sik, +suk, +sük, -k-, -gır-, -gir-, -gur-, -gür- şəkilçiləri ilə düzələn fellərlə işlədilir:

çawıkar, belgürer, kegirer, bırkırar, alsıkar, turukar, kelgirer


+maz, +mez: inkarda işlədilir:

okımaz, keçmez


26.Gələcək zaman:

+gay, +gey: çox zaman “y” düşür:

kesmegeymen, kılgamen, bolgasen, aşılgay, birge



+galır, +gelir: yaxın gələcək zamanı bildirir:

algalır, bargalır


27.Şərt şəkli:

+sa, +se: kelmesemen, içsesen, ursamız, sewseler


28.Gərəklilik şəkli:

+gu (kerek), +gü (kerek): ötügü kerekmen, sen aygu kerek, bilgü ol, aydgu öz
29.Əmr şəkli:

1-ci şəxsin təkində:



+ayın, +eyin: ayayın, bireyin

+yın, +yin: sewmeyin, sözleyin



+ayı, +eyi: ayayı, bireyi

+y, +ay, +ey: keley, tapay, ötey

2-ci şəxsin təkində:



+0: eşit, birme, kör, yaňılma

+gıl, +gil: eşitgil, keçürgil

+gın, +gin: bolgın, sözlemegin

3-cü şəxsin təkində:



+su, +sü: artsu, birsü, yazılsu, tirilsü

+sun, +sün: kelsün, barmasun, kılsun

1-ci şəxsin cəmində:



+alım, +elim: baralım, körelim, kirelim

+lım, +lim: okılım, sınalım

2-ci şəxsin cəmində:



: yaşaň, boşaň

+ňlar: tutuňlar

3-cü şəxsin cəmində:



+sular, +süler: ögrensüler, ögretsüler

+sunlar, +sünler: bilmesünler, körmesünler
30.Hekayə, rəvayət və şərt şəkillərində “er-“ köməkçi felindən istifadə olunur:

Hekayə:


sewdim erdi, turgay erdim, bilgey erdiň, yatgalır erdi, ölsün erdi

Rəvayət:

tiler ermiş, sewse ermiş

Şərt:


kördüm erse, ölmiş erse, kılur ersesen, udır erdiň erse, ölür erdi erse
31.Feli-sifət:

Keçmiş zamanda:



+duk, +dük, +tuk, +tük: kirmedük il, keldüküm, içtüküň, boldugunça

+mış, +miş: aymış söz, bışmış aş, bilmişig, birmişin, sözlemişke, birmişindin, tutmışımça, kelmişinde berü, kılmış üçün

Geniş zamanda:



+ar, +er: akar, buşar öd, teprer til, sewerim, körerke

+ır, +ir, +ur, +ür: kıluruň, biliriň üçün

+maz, +mez: yanılmaz, tepremezi üçün

+glı, +gli: bakıglı, birigli ugan, körüglisi, yaratıglını, kaçıglıka

+gan, +gen: törütgen, keçürgen, kılganka

Gələcək zamanda:



+gu, +gü: kitgü yir, sarıngu böz, kawuşgum, sözlegüsi, birgüňi, kelgümizni, kelmegüsiz, kelgü teg

+daçı, +deçi, +taçı, +teçi: tegdeçi, tuttaçı, boldaçı, keldeçike, kıldaçıňka
32.Tərzi-hərəkət zərfi:

+a, +e: aça, yıga, katgura, adra seçe, küle

+u, +ü: sewnü, kulaçlayu, sayu atayu, yorıyu turu, bilü bilmeyü

+p: bilip, muňadıp, yutup

+pan, +pen: barıpan, kelipen, ögrenipen

+madı(n), +medi(n): tınmadı, bilmedin, ukmadın

+gınça, +ginçe: bolmagınça, ölmeginçe, sımagınça, körünginçe

+galı, +geli: körgeli, ölgeli, turgalı, algalı, tuşkalı

+guka, +güke: itgüke, birgüke, agguka, bulguka, yüdgüke

+arda, +erde, (+urda, +ürde): çıkarda, bolurda, körürde, keserde

+dukda, +dükde, +tukta, +tükte: ayıttukta, tidükte, birdükinde

-erken: yir erken, tutmaz erken, teprer erken
Xarəzm-kıpçak türkçəsi
Karaxanlı türkçəsinin davamıdır.
1.”i”-lər “e”-yə çevrilmişdir:

ber (ver), te (de), ekki (iki), ye, beş


2.Şəkilçilərdə dodaqlanma getmişdir:

ewüm, ewümüz, kimnüň, tapup, sewüg (sevgi), tapul-, sewün-, yapuş-


3.Bəzi sözlərdə “g”-“w” dəyişməsi getmişdir:

sawuk (sogık-soyuq), yawuk (yaguk), tawuk (taguk-toyuq)


4.Bu saylarda samitlər qoşalaşmışdır:

ekki, yetti, sekkiz, tokkuz, ottuz


5.Təsirlik hal: artıq +g işlənmir

+nı, +ni: yolnı, kimni, ülüşini, atamnı, sözüňni

+n: (məns.şək.sonra) yolın, atasın
6.Şühudi keçmiş zaman 1-ci şəxsin cəmində +dımız, +dimiz artıq işlənmir:

+duk, +dük: alduk, keldük, kördük
7.Yeni keçmiş zaman forması yaranmışdır:

+(ı,i,u,ü)p turur: alıp turur men (almışam), alıp turur sen, alıp turur, alıp turur miz, alıp turur siz, alıp tururlar
8.Yeni indiki zaman forması yaranmışdır:

+(y)a turur, +(y)e turur: bara turur men (gedirəm), bara turur, bara turur sen, bara turur miz, bara turur siz, bara tururlar
9.Yeni gələcək zaman forması yaranmışdır:

+gu (+gü) + məns.şək + turur: algum turur (alacağam), alguň turur, algusı turur, algumuz turur, alguňuz turur, olguları turur
10.Şərt şəkli mənsubiyyət şəkilçiləriylə yazılmağa başlamışdır:

alsam, alsaň, alsa, alsak, alsaňız, alsalar


11.Əmr şəkli 1-ci şəxsin təki:

+ayın, +eyin

+ayım, +eyim: ayayım

+gayın, +geyin (saitlərdən sonra) tilegeyin

+gayım, +geyim (saitlərdən sonra) yegeyim
12.Əmr şəkli 1-ci şəxsin cəmi:

+alıň, +eliň: alalıň, köreliň

+galıň, +geliň: (saitlərdən sonra) oynagalıň, tilegeliň
Kıpçak türkçəsi
1.Söz sonundakı “g” ərimişdir:

tiri (tirig-diri), san (saň), korku (korkug), körklü (körklüg-gözəl)


2.Üçüncü şəxsin təkində mənsubiyyət şəkilçisindən sonrakı yönlük hal şəkilçisində “ň” yerinə “n” yazılır:

+na, +ne: agzına, yüzine
3.Çıxışlıq hal:

+dan, +den: suwından, ay yüzliden


4.Birinci şəxs əvəzliklərində yiyəlik halda “ň” yerinə “m” işlənir:

menim (meniň), bizim (biziň)


5.Birinci şəxsin cəmində indiki zaman şəkilçisi +mız, +miz yerinə “biz” işlənir:

alur biz (alırıq)


6.İnkar sözü üçün “ermez”, “ermes” yerinə “degül” işlədilir:
7.Feli-sifət şəkilçisi olan +duk, +dük çox işlədilir:

boldukça, tedükümiz


8.Sual şəkilçisi üçün +mu, +mü yerinə +mı, +mi işlədilir
Çağatay türkçəsi
1.İlk hecada “e” yerinə “i” işlənir:

min (men), sin (sen), kil (kel), biyik (bedük), dik (teg), kiç (keç), siv (sew)


2.İkinci hecada “ü” olarsa ilk hecadakı “e” “ö”-yə çevrilir:

öçkü (eçkü-keçi), öksük (eksük), ösrük (esrük), örük (erük), töşük (teşük)
3.Xarəzm türkçəsindəki şəkilçi dodaqlanmaları Çağataycada yoxdur:

anamnıň, tapıp

Yalnız “v” ilə bitən köklərdən və -av səs qrupu olan sözlərdən sonra şəkilçi dodaqlanması var:

kavup (qovub), kavuş-, sivdüm, sivün-, cavruň, davruňuz, şavkum


4.Nəvaidən etibarən 3 sözdə “p”-“f” dəyişməsi var:

tofrak, yafrak, ofrak (paltar)


6.Karaxanlı türkçəsindəki “w” “v”-yə çevrilmişdir:

iv (ev), tavar (davar)

Yalnız su sözündə “w” qalmışdır: suw
7.Bu sözlərdə “t”-“d” dəyişməsi olmuşdur:

dagı (takı-daha), di (ti-de), digrü (tigrü-qədər), diginçe, -dur,durur

Ancaq “turmak” felində “t” dəyişmir.


8.”Dişarası d” “y”-yə çevrilmişdir:

ayak (adak), kiy- (ked-), ayır- (adır-)


9.+agu, +egü şəkilçiləri +av, +ev olmuşdur:

altav (altagu-altısı birdən), birev (biregü), kırav (kıragu), küyev (küdegü-kürəkən)


10.Birdən çox hecalı sözlərin sonundakı “g”-lər “k”-yə çevrilmişdir:

uluk (ulu), sank, katık (qatı), boyluk (boylu), ölük (ölü), yüzlük


11.Yiyəlik hal şəkilçiləri dodaqlanmır:

+nıň, +niň: yolnıň, köňlümniň

+nı, +ni: Abrasiyabnı oglı
12.Hal şəkilçilərindən sonra “n” işlənmir:

başıda, başıdın, atasıga


13.”menim”, “bizim” yerinə “meniň”, “biziň” işlənir
14.”maňar”, “saňar”, “muňar” kimi sözlərdən “r” düşmüşdür
15.Şəxs şəkilçiləri:

+min, +sin, +dur/tur, +biz, +siz, +durlar/turlar
16.Feli sifət şəkilçiləri olan +daçı, +duk, +glı artıq işlədilmir
17.+mış, +miş yerinə +gan, +gen işlədilir
18.Tərzi-hərəkət şəkilçisi +yu, +yü yerinə “+y” işlədilir

diy (tiyü), yıglay (ıglayu-ağlayaraq)


19.Tərzi-hərəkət şəkilçisi +gınça, +ginçe dodaqlanmışdır - +gunça, +günçe
20.+madın, +medin şəkilçisi +mayın, +meyin və ya +may, +mey olmuşdur
21.+sun, +sün, +sunlar, +sünler-lə yanaşı +dik, +dikler əmr şəkilçisi də işlənir:

aldik (alsın), sordikler (soruşsunlar)


22.İndiki zaman şəkli:

+a,+e + y + dur + şəxs şəkilçisi:

aladur min, başlaydur sin


23.Keçmiş zaman şəkli:

+(ı,i,u,ü)p + (dur/tur) + şəxs şəkilçisi:

körüptür min (görmüşəm), okup sin (oxuyubsan)


24.Keçmiş zamanın hekayəsi:

+(ı,i,u,ü)p + i(r)di (inkarda +may,+mey + dur + irdi)

kılıp irdim (qılmışdım), kalmaydur irdi (qalmamışdı)


25.Yetərlilik feli “al-“ və “bil-“ ilə qurulur:

okuy almas (oxuya bilməz), köre bilmedi (görə bilmədi)

Yüklə 169,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə