Türk xalqlarinin mərasim sistemiNDƏ novruzun yeri



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə13/105
tarix19.07.2018
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   105

d
ə  bəzi  xalqların  etnoqrafik,  folklor  materiallarında  yalnız 
q
ədim türk nümunələrinin deyil, eyni zamanda tarixi proseslər 
n
əticəsində  digər  xalqların  mərasimlərindən, mənəvi 
m
ədəniyyətindən  alınma  nümunələrin də  üzə  çıxarılmasına 
köm
ək edir, hər hansı bir mərasimin, ayinin, adətin mənşəyini 
aydınlaşdırır, başqa xalqların adət-ənənəsində, mərasimlərində, 
ağız  ədəbiyyatında    qədim türklərdən  alınanların  necə,  hansı 
yollarla keçdiyini izah etm
əyə imkan verir. 
M
əlumdur ki, dinlərin təsiri  xalqın  həyatının  bütün 
sah
ələrində  -  dilində,  yaşayış  tərzində, geyimində, etik 
normalarında,  milli mətbəxində… özünü göstərir. Lakin bu 
t
əsirin mərasimlərdə  əksi  daha  qabarıqdır.  Deyilənlər, 
əsasən, eyni dinə qulluq edən xalqların mərasimlərinə aiddir, 
y
əni  hansı  etnik,  dil  qrupuna  daxil  olmasından  asılı 
olmayaraq eyni din
ə  tapınan  xalqların  mərasimlərində 
ümumi c
əhətləri çoxdur. Belə ki, müsəlman tacik, ərəb, fars, 
müs
əlman  türk...  xalqlarının  kəbin, dəfn mərasimləri, bəzi 
f
ərqləri istisna etməklə, bir qayda olaraq, “Quran-i Kərim”ə, 
şəriət  qanunlarına  əsaslanır.  Ayrı-ayrı  kökə, dil qrupuna 
daxil o
lan  bu  xalqları  mərasimlərin,  dini  bayramların 
keçirilm
əsində  aparıcı  rol  oynayan  İslam  dini  birləşdirir. 
Lakin müxt
əlif dinlərə  qulluq edən, eyni kökə  bağlı  olub, 
eyni dil qrupunda birl
əşən  xalqların  (burada  türklərin) 
m
ərasimlərindəki, bu mərasimlərlə bağlı mənəvi mədəniyyət 
nümun
ələrindəki oxşarlığı, yaxınlığı, eyni zamanda da, fərqli 
c
əhətləri  araşdırıb  üzə  çıxartmaq  daha  mühüm  əhəmiyyət 
k
əsb  edir.  Bu  baxımdan  Azərbaycan,  tıva,  xakas,  qaqauz, 
el
əcə  də  digər türklərin mərasimlərinin (bu monoqrafiyada 
mövsüm m
ərasimlərinin) müqayisəli öyrənilməsi XXI əsr 
Az
ərbaycan etnoqrafiya elminin əsas vəzifələrindəndir. 
42 
 


T
ədqiqatlar göstərir ki, müxtəlif dinlərə  qulluq edən, 
bu gün bir-birind
ən uzaq məsafələrdə  yaşayan  türklərin, 
el
əcə də digər xalqların mərasimlərində, mənəvi mədəniyyət 
nümun
ələrində  oxşar,  eyni  cəhətlər çoxdur. Hələ  XIX  əsrin 
əvvəllərindən  başlayaraq  tədqiqatçıları  bu  cür  oxşar,  eyni 
c
əhərlər,  onların  yaranma  səbəbləri  maraqlandırmış,  bunun 
n
əticəsində də Mifoloji məktəb, Meteorik nəzəriyyə, İqtibas 
n
əzəriyyəsi, Antropoloji məktəb, Fin məktəbi, Etnoqrafik 
m
əktəb... yaranmışdır. Eyni, oxşar nümunələrin yaranmasını 
h
ər məktəb, hər nəzəriyyə  ayrı-ayrılıqda  ərazi  yaxınlığı, 
etnik qohumluq, dini eynilik, tarixi-m
ədəni  əlaqələr, eyni 
ictimai-si
yasi quruluş, ticarət əlaqələri... ilə izah edir. 
Bu n
əticələrin hər birinin geniş izaha ehtiyacı olsa da, 
monoqrafiyanın  əsas tədqiqat obyekti etnik qohumluq 
əlaqələri  olduğundan  tədqiqatlar bu istiqamətə  yönəlmişdir. 
Biz müs
əlman Azərbaycan türklərinin mərasimlərilə  ayrı-
ayrı dinlərə qulluq edən türklərin mərasimlərini, ənənələrini 
müqayis
əli şəkildə araşdırmağa çalışmışıq. 
M
ərasimlərin müqayisəli öyrənilməsi monoteist və 
dig
ər  dinlərə  qədərki, yəni Azərbaycanda, Orta Asiyada, 
Türkiy
ə ərazisində İslama, Tıvada lamaizmə, indiki Qaqauz 
Yerind
ə,  Xakasiyada,  Saxada...  xristianlığa  qədərki dini, 
ad
ət-ənənələri, sonradan qəbul  olunmuş  dinlərin təsirilə 
onlarda baş vermiş dəyişiklikləri ardıcıllıqla izləməyə, eləcə 
d
ə  dinindən,  yaşadığı  ərazinin  yaxınlığından,  uzaqlığından 
asılı olmayaraq türk xalqları arasında mənəvi əlaqələri bərpa 
etm
əyə, bu əlaqələrin köklərini tapıb üzə çıxartmağa, tədqiq 
olunan  türk  xalqlarının  mərasimlərindəki etnik qohumluq 
əlaqələrinin izlərini  aşkar  etməyə, monoteist dinlərin 
t
əsirindən əvvəlki panteist etiqadların, özəlliklə də din olub-
43 
 


olmaması barədə müxtəlif mübahisələr  yaranan şamanizmin 
türkl
ərin həyatındakı  mövqeyini  araşdırmağa  imkan  verir. 
Bununla  da  monoqrafiyada  bu  xalqları  bir-birinə  tanıtmaq, 
t
ədqiqatçıların  diqqətini bir daha türklərin hərtərəfli, yeni 
baxışla,  dərindən öyrənilməsinə  yönəltmək məqsədi 
güdülmüşdür. Özünü, mədəniyyətini, dilini kənar təsirlərdən 
daha  yaxşı  qoruyub  saxlayan  azsaylı  türk  boylarının 
öyr
ənilməsi Azərbaycan türklərinin də 
tarixinin, 
m
ədəniyyətinin düzgün  araşdırılmasına  təkan  verir,  bir  sıra 
mübahis
əli məsələləri həll  edir,  qaranlıq  mətləbləri  aydın-
laşdırmağa şərait yaradır.  
Türk  xalqlarının  yalnız  din  prizmasından  yanaşılaraq 
araşdırılması,  ümumiləşdirilməsi  onları  bir-birindən süni 
sur
ətdə ayırmağa gətirib çıxardır, bəzən də  yad mövqelərdə 
durmaq m
əcburiyyətində  qoyur.  Bir  sıra  elmi  əsərlərdə 
müs
əlman türklər ayrı, xristian türklər ayrı, şamanist türklər 
ayrı araşdırılır, müqayisəli tədqiqatlar səthi aparılır. Buradan 
da  bir  sıra  siyasi  maraqlar  meydana  çıxır.  Bu  cür 
parçalamaların  nəticəsində  son iki-üç il ərzində  etnik 
qohumluq 
əlaqələri yavaş-yavaş silinir, zaman keçdikcə türk 
xalqları  arasında  nəzərə  çarpacaq fərqlər  yaranmağa 
başlayır. 
H
ələ  Çar  Rusiyası  dövründə, XVIII-XIX  əsrlərdən 
başlayaraq  bir  sıra  türk,  yabançı  tədqiqatçılar  bu  sahədə 
g
ərgin  əmək sərf  etmiş,  günümüzün  etnoqrafiya  elmi  üçün 
d
əyərli  materiallar  miras  qoymuşlar.  Bunlardan  Fridrix 
Vilhelm Radlofu (1837-1918) [184], M
əhəmməd-Hənəfiyyə 
(Çokan) V
əlixanovu (1835-1865)  [131,  132],  Vasili 
Verbitskini (1827-1890) [133],  Nikolay Katanovu (1862-
1922) [154] v
ə başqalarını misal göstərmək olar. 
44 
 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   105


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə