Türk xalqlarinin mərasim sistemiNDƏ novruzun yeri



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə4/105
tarix19.07.2018
ölçüsü2,8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   105

çalışmışıq  ki,  daha  çox  araşdırmalarımızdan  əldə  etdiyimiz 
n
əticələri ortaya qoyaq, Novruzun tarixi, etnoqrafik, folklor, 
f
əlsəfi, sosioloji, iqtisadi və  siyasi yönlərini analiz edək, 
deyil
ənlərə,  yazılanlara münasibətimizi bildirək.  Və,  ən  əsası, 
Novruzun sülh
ə,  əmin-amanlığa,  birliyə  çağıran  milli  bayram 
olduğunu bir daha vurğulayaq... 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
13 
 


 
ZAMAN ANLAYIŞI: YENİ İL – 1 YANVAR VƏ 
21 
MART TARİXLƏRİNİN MEYDANA GƏLMƏSİ 
 
Elmin,  texnikanın  sürətlə  inkişaf    etdiyi,  hər gün  bizi 
t
əəccübləndirəcək yeni-yeni elektron cihazların  yaradıldığı bir 
vaxtda, b
əlkə  də,  çoxlarımız  adi  görünən zaman bölgüsünün 
nec
ə  meydana  çıxdığı  barədə  düşünmürük.  Necə  olub ki, 
f
əsillər  haqqında  fikirlər  formalaşıb?    Fəsilləri  aylara,  ayları 
h
əftələrə, həftələri günlərə, günləri  saatlara, saatları dəqiqələrə, 
d
əqiqələri saniyələrə və s. bölmək kimin  ağlına gəlib? 
Doğulduğu  ilk  andan,  bəlkə  də  hələ  ana bətnindəykən, 
t
əbiətlə təmasda olduğu ilk vaxtlardan insan müşahidəçi olub... 
H
əştərxan Dövlət  Pedoqoji İnstitutunda təcrübəçi-tələbə kimi 
oxuduğum bir  ildə çoxsaylı maraqlı,  yaddaqalan  müəllimlər 
arasında professor Travuşkin də vardı. O deyirdi  ki, dünyaya 
yenic
ə göz açmış körpənin beyni hamımızkından  çox işləyir, 
güc
ə  düşür.  Çünki  biz  artıq  ətrafımızda  olan  bir  çox  şeyləri 
d
ərk edirik, nəyin nə,    kimin    kim    olduğu,  əsasən, bizə 
m
əlumdur. Amma körpə  ilk  anlarda  qarşısındakının  onun  
anası  olduğunu  belə  bilmir. Ona görə  də  hər  şeyə  və  hamıya 
çox diqq
ətlə baxır. Bəzən ətrafdakılar çağanın  bu müşahidəçi  
baxışlarından hürkürlər... 
İlk  insanlar  da  belə  olublar. Onlar da ətraflarında  baş 
ver
ənlərdən qorxmaqla bərabər  ona ciddi maraq göstəriblər. 
H
ər dəyişiklik,  hər  yenilik diqqətlərini çəkib.  Əgər bu 
d
əyişiklik    seziləcək dərəcədə  təkrarlanırdısa,  səbəbini izah 
etm
əyə  cəhd gostəriblər. İnsanların diqqətini daha çox qaranlıq 
v
ə işıq  məsələsi çəkirdi. Bu da səma cisimlərinə, özəlliklə də, 
Gün
əşə  və  Aydakı  dəyişikliklərə  marağı  artırırdı.  Əvvəllər 
14 
 


Ayın  və  Günəşin  görünməsilə  zamanı  müəyyənləşdirirdilər.  
M
əsələn, “Ay üç dəfə və ya beş dəfə görünəndən sonra  filan 
işi görərik...” 
Maraqlıdır ki,  günün sayını bu cür təyin etmə məsələsi 
folklorumuzda    olduğu  kimi,    dilimizdə  də  qalır.  Məsələn,  
filank
əs   üç gün, üç gecə, yeddi gün, yeddi gecə, qırx gün, qırx 
gec
ə toy elədi... və ya igid atına mindi, qırx gün, qırx gecə yol 
getdi...  M
əlumdur ki,  toy  üç  gün, yeddi gün, qırx gün davam 
etmişdir.  Günümüzdə  bir  “gün”  deyəndə  24  saatı    nəzərdə  
tutur, buna “sutka” da deyir
ik.  Amma  babalarımız    “sutka” 
sözünü, y
əni  günün  24  saatını    gündüzlə  gecəni  bir yerdə 
sayaraq  40 gün, 40 gec
ə, yəni  40  sutka  toy  çalındığını 
vurğulayıblar. Həftənin yeddi günlük olması da Ayın hərəkətilə 
bağlıdır. 
Ay t
əqvim  kimi  qədimdə,  əsasən, qoyunçuluqla, 
heyvandarlıqla  məşğul  olan,  yarımköçəri həyat tərzi keçirən 
əhali  arasında  yaranmışdır.  Əkinçiliklə  məşğul  olan  xalqlarda 
is
ə  əkinin,  biçinin  vaxtını  müəyyənləşdirmək  ehtiyacı 
yaranırdı.  Bu  da  Günəşin  hiss oluna biləcək  hərəkəti və  ilin 
f
əsillərə  bölünməsi ilə  əlaqəlidir.  Əkinçiliklə  məşğul  olan 
insanlar  yayın,  payızın,  qışın,  yazın  gəlişini gözləyir, ona 
hazır  olur,  hər fəslin özünəməxsus təsərrüfat  işlərini 

əyyənləşdirirdilər. Bu da Günəş  təqvimlərinin və  il 
anlayışının meydana gəlməsinə şərait yaratdı. İlk təqvimlər isə 
ağac üzərində  çərtmələrdən ibarət idi. Şimali  Sibir  xalqları, o 
cüml
ədən də  Saxa türkləri XIX əsrdə  ipə  vurduqları 
düyünl
ərlə  günləri  hesablayırdılar,  yəni  əvvəlcədən ipə 
düyünl
ər vurur, sonra da hər gün bir düyün açırdılar [116, s.6].         
İl  başı  üçün  xalqlar  təbiətdə  baş  verən  ən  vacib  vaxtı 
seçirdil
ər. Məsələn, qədim  misirlilər  Nil çayının daşması  və  
15 
 


Sirius (Sotis) ulduzunun görünm
əsi ilə  yeni ilin girdiyini 
düşünürdülər.  Hind  okeanı    adalarının  sakinləri üçün yeni il 
musson  kül
əklərlə,  Samaa  adasında  yaşayanlar  üçün  isə  il  
yerli  palolo  balığının  kütləvi  axını  ilə  başlayırdı.  Təbii ki, bu 
tarixl
ər sabit deyildi və  tez-tez sürüşmələr olurdu. 
O da m
əlumdur ki, yaz  gündönümü  dəyişməz  olaraq 
qalmır,  Günəşin  görünən hərəkətinə  tərəf yerdəyişmə  edir. 
Buna gör
ə  də, ötən  iki  minillik  ərzində  yaz bərabərliyi 30 
d
ərəcə  yerini deyişərək Qoç bürcündən  Balıq bürcünə keçib. 
Günümüzd
ə  Günəş qoç bürcündə martda  deyil, apreldə, Buğa 
bürcünd
ə  də  apreldə  deyil, mayda olur və  s.  Lakin  ayların 
bürcl
ərə  bölünməsi  əvvəlki  kimi  qalır,  yəni, məsələn,  martın  
yen
ə də qoç bürcündə olduğu düşünülür. 
21 martda  yaz  gec
ə - gündüz bərabərliyi olur.22 iyunda 
yay gündönümü baş verir, yay girir. 23 sentyabrda payız gecə - 
gündüz b
ərabərliyi, 22 dekabrda isə  Şimal yarımkürəsində qış 
girir.  İldə  2 dəfə  gecə  -  gündüz  bərabərliyi  baş  verir.    Belə 
günl
ərdə  Günəş  hər iki yarımkürəni eyni dərəcədə işıqlandırır. 
S
əma cismlərinin hərəkətilə  də  təqvimlər  yaranır:  Günəş 
t
əqvimi; Ay təqvimi; Ay-Günəşin  təqvimi.  Dünyanın  əksər 
ölk
ələrində, eləcədə  Azərbaycanda Günəş təqvimindən istifadə 
edilir. Ay t
əqvimindən istifadə  edən ölkələr  arasında  İranı  da 
qeyd etm
ək olar. Ay təqvimində  il  354,355 gün təşkil edir. Bu 
da Gün
əş təqvimindən 10-11 gün qısadır. 
Ay-Gün
əş  təqvimindən  yalnız  yahudilər öz dini 
 
bayramlarının  hesablanmasında  istifadə  edirlər. Bu təqvim öz 
mür
əkkəbliyi ilə əlavə çətinlik yaradır. Belə ki, bu təqvimdəki 
aylardakı günlərin sayı gah 29, gah da 30-dur. Yəni, adətən, 12 
aydan ibar
ət olan təqvimdə vaxtaşırı on üçüncü ay peyda olur. 
M
əqsəd də  budur ki, hər  ayın  ilk  günü  təzə  ayla üst-üstə 
16 
 




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   105


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə