Türk xalqlarinin mərasim sistemiNDƏ novruzun yeri



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə8/105
tarix19.07.2018
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   105

analiz zamanı bu, ya da digər mərasimin, ayinin, adətin, mə-
n
əvi mədəniyyət nümunəsinin dinlərindən,  yaşadıqları 
ərazilərdən  asılı  olmayaraq  bir  çox türk xalqları  üçün  ortaq 
olduğu  ortaya  çıxarsa,  o  zaman  həmin mərasimin,  mənəvi 
m
ədəniyyət nümunəsinin elmi əsaslarla  digər xalqlar 
t
ərəfindən mənimsənilməsi mümkün olsa da (burada türk 
m
ədəniyyətinin təsiri  altında  olan  xalqlar  nəzərdə  tutulur), 
öz
əlləşdirilməsi mümkün deyil. Belə  məsələlər özəlliklə 
Az
ərbaycan üçün çox həssas məsələlərdir. Bu sahədə 
aparılan elmi tədqiqatlar nəinki mühüm sosial-mədəni, hətta 
iqtisadi-siyasi 
əhəmiyyətə də malikdir.   
Az
ərbaycan  etnoqrafiya  elminin  qarşısında  duran  əsas 
probleml
ərdən biri də  bu  ərazidə  yaşayan  xalqların,  etnik, 
etnoqrafik qrupl
arın  etnogenezinin,  etnik  tarixinin 
öyr
ənilməsidir.  Bu  baxımdan  etnik  prosesləri öyrənən etnik 
tarix  hazırda  mövcud  olan  xalqların  tarixi  keçmişini  
araşdırmaqla  etnoqrafiya  ilə  tarix elmləri  arasında 
əlaqələndirici mövqe tutur. Göründüyü kimi, burada 
etnoqrafiya da, tarix d
ə  ayrıca  müstəqil elm sahələri kimi 
t
əqdim edilirlər. Halbuki uzun illər etnoqrafiya tarixin 
köm
əkçi sahəsi  hesab  olunmuşdur.  Lakin  XX  əsrin 80-ci 
ill
ərindən bu baxış dəyişmişdir. Təsadüfi deyil ki, SSRİ EA-
nın  Etnoqrafiya  İnstitutunun  Almaniya Demokratik 
Respublikasının etnoloqları ilə birgə hazırladıqları “Etnoqra-
fik m
əfhum və  terminlər toplusu”nda (1988) etnoqrafiya 
müst
əqil elm sahəsi kimi göstərilmişdir [212, s.10]. 
Bu gün yer üzünd
ə  yaşayan  xalqların  hər birinin, o 
cüml
ədən də Azərbaycan xalqının etnik formalaşma prosesi, 
bu prosesin baş verdiyi dövrlərin araşdırılması həmin xalqın 
etnogenezinin  aydınlaşdırılmasında  mühüm  rol  oynayır.  İlk 
27 
 


d
əfə  XX  əsrin 20-ci illərində  N.Y.Marr tərəfindən dünya 
elmin
ə  iki termin –  “etnogenez”lə  “etnoqoniya”  terminləri 
t
əqdim  olunsa  da,  ikinci  termin  etnoqrafiyada  yalnız 
“etnoqonik mif” 
şəklində qalır [212, s.59]. 
Etnogenez dey
əndə, hər hansı bir xalqın təşəkkülündə, 
etnik  “m
ən”inin formalaşmasında  rolu  olan  bütün  tarixi 
hadis
ələrin, proseslərin məcmusu nəzərdə tutulur. Etnogenez 
h
əm də xalqların etnogenezini öyrənən elm sahəsinə verilən 
addır.  Lakin  V.P.Alekseyev  etnogenezin  ayrıca  elm  sahəsi 
kimi t
əqdim  olunmasının  əleyhinə  çıxıraraq  bunu 
“vulqarizm” 
adlandırır.  Alimə  görə, etnogenezin üzə 
çıxmasında  tarix,  arxeologiya,  etnoqrafiya,  tarixi  demo-
qrafiya,  dilçilik,  coğrafiya  kimi  elmlər  böyük  rol  oynayır 
[113, s.3]. Etnogenezin öyr
ənilməsi etnos nəzəriyyəsinin 
d
əqiq  işlənib  hazırlanmasından  asılıdır.  Bir  çox  alimlər hər 
hansı  bir  “xalqın  mənşəyi”  termininə  yazılı  mənbələrin 
verdiyi imkanlar ç
ərçivəsində  yanaşmanın,  etnogenezin 
m
əhz həmin vaxtda  araşdırılmasının  əleyhinə  çıxaraq  qeyd 
edirl
ər  ki,  yazılı  mənbələrin yaranmasının  tarixi  beş  min 
ild
ən çox deyil. Lakin yer üzündə həmin vaxta qədər bu, ya 
da dig
ər  xalqın  ulu  babaları  daha  qədim dövrlərdən 
yaşamışlar.  Yuxarı  hədd  kimi  xalqın  özünü  necə 
adlandırmasını    (endoetnonim),  digər  xalqların  onları  necə 
adlandırmalarını (ekzoetnonim) götürən digər etnoqraflar bu 
iki m
əfhum  arasında  əlaqə  axtarmaqla həmin  xalqın 
etnogenezin
ə  aydınlıq  gətirməyə  çalışırlar.  Lakin  bütün  bu 
fikir  ayrılıqları  arasında  V.P.Alekseyevin  «etnogenetik 
d
əstə»  anlayışı  monoqrafiyada  tədqiqata cəlb olunan türk 
xalqla
rına  şamil  edilə  bilər. Burada ümumi kökə  bağlı 
28 
 


xalqların  “etnogenetik  ağacı”nın  quruluşu  da  təklif olunur 
[212, s.61-62]. 
B
əzi alimlər etnogenezlə  etnik  tarix  arasında  əlaqə 
yaratmaqdan  çox  ardıcıllığın  izlənməsini məqsədə  uyğun 
hesab edirl
ər. Belə  ki,  əgər etnogenez hər  hansı  bir  qrupun 
etnik  simasını  dəyişmə  prosesini nəzərdən keçirirsə, etnik 
tarix  artıq  formalaşmış  etnosun  tarixini  araşdırır.  Etnik 
c
əmiyyətin yaranma dövrü də mübahisə obyektidir. Məsələn, 
V.P.Alekseyev  başlanğıc  kimi  aşağı  paleoliti,  S.A.Arut-
yunov mezolitin 
əvvəlini  götürmüşdür.  V.A.Şnirelnman  isə 
h
əmin dövrdəki cəmiyyətin  “protoetnos”  adlandırılmasını 
t
əklif etmişdir [212, s.58-59]. 
Çox  vaxt  xalqların  öyrənilməsi müəyyən bir ərazi 
ç
ərçivəsində  birləşdirilir. Qafqaz (Cənubi Qafqaz, Şimali 
Qafqaz)  xalqları,  Sibir  (Cənubi  Sibir,  Şərqi Sibir, Qərbi 
Sibir, Şimali Sibir) xalqları, Asiya xalqları (Ön Asiya, Orta 
Asiya)  xalqları,  Balkan  xalqları  və  digər  anlayışlar  buna 
misaldır.  Coğrafi  əraziyə  görə  bölünərək öyrənilmə 
prinsipini 
əhəmiyyətsiz sayan V.Alekseyev bu prinsipdən 
yalnız  həmin  ərazidə  dilcə  bir-birinə  yaxın  xalqlar  olarsa, 
istifad
ə  etməyi məqsədə  uyğun  hesab  edir.  Dilin  etnik 

əyyənləşdirici  rolunu  bəzi hallarda qeyri-məqbul sayan 
V.Alekseyev xalqın mədəniyyətinin öyrənilməsini önə çəkir 
[113, s.13-15]. Biz d
ə  bu fikrə  şərik  çıxaraq  yuxarıdakı 
coğrafi  bölgünün  iqtisadi  əlaqələr, siyasi məqsədlər, 
bölg
ənin  ortaq  tarixinin  araşdırılması  yönündən  doğru 
olduğu  qənaətindəyik. Eyni zamanda bir etnik kökə  bağlı 
xalqların  məsafəcə  uzaq bölgələrdə  yaşamalarına,  ayrı-ayrı 
dinl
ərə qulluq etmələrinə baxmayaraq ortaq maddi, eləcə də 
m
ənəvi mədəniyyət örnəklərinin müqayisəli  araşdırılması 
29 
 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   105


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə