TüRKÇe dersi TÜm konular



Yüklə 473,49 Kb.
səhifə3/9
tarix18.06.2018
ölçüsü473,49 Kb.
#49743
1   2   3   4   5   6   7   8   9

B) SIFAT TAMLAMASI

Sıfatların, isimlerin önüne gelerek oluşturdukları söz öbeklerine sıfat tamlaması denir.



  • Birinci sözcüğe “tamlayan” ikinci sözcüğe “tamlanan” denir.

  • Sıfat daima tamlayan, isim ise daima tamlanandır.

  • Sıfatların mutlaka bir isimden önce gelmesi gerektiği için sıfat olan her yerde sıfat tamlaması vardır diyebiliriz.

Örnek:

  • Mavi bere * Uzun yol * Büyük ağaç * Üç çocuk

  • Kırmızı elbise * Yuvarlak masa * Çalışkan öğrenci * Rengârenk ışık

4) EDAT (İLGEÇ)

Tek başına anlamı olmayan, başka sözcüklerle birleşerek yeni anlam ilgileri kuran, kullanıldığı cümlede anlam ve görev kazandıran sözcüklere edat (ilgeç) denir.

Dilimizde en sık kullanılan edatlar şunlardır: ile, için, gibi, göre, kadar, dek, değin, denli, -e doğru, -e rağmen, -den başka, -den dolayı, -den beri, yalnız, ancak, sadece…



Örnek:

  • Eskiden ekinler orak ile biçilirdi.

  • Masa tenisi oynamak için raket aldım.

  • Annesi gibi güzel yemekler yapabiliyordu.

  • Barajlardaki su ancak bir sene yeter.

  • Bu yıl yalnız sınavlarını düşünmelisin.

  • Sabaha dek bilgisayarın başından kalkmamış.

  • Akşama doğru acıkmaya başladım.

5) BAĞLAÇ (ULAÇ)

Tek başına anlamı olmayan, cümle içerisinde eş görevli sözcük ve sözcük öbeklerini veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüklere bağlaç (ulaç) denir.

Dilimizde en sık kullanılan bağlaçlar şunlardır: ve, ile, veya, veyahut, ya da, de/da, dahi, ama, fakat, lakin, ancak, yalnız, oysaki, hâlbuki, çünkü, bile, ki, madem, eğer, şayet, ise, ne… ne, ya… ya, hatta, meğer, üstelik…

Örnek:


  • Elbiselerini ütüledi ve dolaba yerleştirdi.

  • Ahmet ile Ayşe yarın bize gelecekmiş.

  • Sen veya ben fark etmez.

  • İyi koştu ama birinci olamadı.

  • Erken çıkmış hâlbuki beni beklemesini söylemiştim.

  • Erken yatmalı ki sabah uykulu olmasın.

  • O kitabı da okumak istiyorum.

  • Soruları hızlıca çözüyorum çünkü konuyu çok iyi anladım.

  • Memlekete ne seni ne de annemi götürüyor.

  • Ya bu deveyi güdersin ya bu diyardan gidersin.

İle” edat mı bağlaç mı?

Cümlede “ile” sözcüğünün yerine “ve” bağlacı getirebiliyorsak bağlaçtır, getiremiyorsak edattır.



Örnek:

  • Masada içecek olarak ayran ile soda vardı. (Bağlaç)

  • Memleketine tren ile gidecekmiş. (Edat)

Yalnız, ancak” edat mı bağlaç mı?

Cümlede “yalnız” ve “ancak” sözcüklerinin yerine “ama” getirebiliyorsak bağlaç, “sadece” getirebiliyorsak edattır.



Örnek:

  • Parka gidebilirsin yalnız eve geç kalma. (Bağlaç)

  • Sınavda yalnız edatlardan soru çıkacakmış. (Edat)

  • Görüşebiliriz ancak bir saat vaktim var. (Bağlaç)

  • Seni ancak ben anlarım. (Edat)

6) ÜNLEM

Korku, sevinç, heyecan, coşku gibi duyguları belirten ve seslenme bildiren sözcüklere ünlem denir.

Dilimizde en sık kullanılan ünlemler şunlardır: Hey, vay, oley, aaa, bravo, yeter, eee, ah, vah vah, tüh, uf, ay, eyvah, aman…

Örnek:


  • Hey! Buraya gelin de biraz sohbet edelim.

  • Oley! Babam bize dondurma alacak.

  • Vah vah! Demek otobüste paranı düşürdün.

  • Aman! Acele edin vakit geçiyor.

  • Eyvah! Çocuk bardağı elinden düşürecek.

  • Eee! İşin içinden nasıl çıktınız?

  • Ah ah! Oralar hep gözümde tütüyor.

7) FİİL (EYLEM)

Bir işi, oluşu veya durumu kişiye ve zamana bağlı olarak anlatan sözcüklere fiil (eylem) denir.

Not: Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamak için sonuna “-mak/-mek” mastar eki getirilir. Eğer mastar eki alabiliyorsa fiildir, alamıyorsa fiil değildir.

Örnek: Gel-, oku-, sev-, koş-, gül-, konuş-, uyu-…

Fiilleri aşağıdaki tabloda verilen başlıklar altında inceleyebiliriz.

A) ANLAMLARINA GÖRE FİİLLER

“Bir işi, oluşu veya durumu kişiye ve zamana bağlı olarak anlatan sözcüklere fiil (eylem) denir.” Demiştik. Fiiller, anlattıklarından hareketle şu üç başlık altında incelenebilir.



  1. İş (Kılış) Fiilleri

Bir işi, bir hareketi anlatan fiillere iş (kılış) fiili denir. Bu fiillerin anlattığı işi kendi isteğiyle, iradesiyle yapan bir kişi (özne) ve bu işten etkilenen bir varlık (nesne) vardır.

Not: Bu fiiller “neyi, kimi?” sorularına yanıt verirler. Başına “onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamlıdırlar.

Örnek:

  • Küçük çocuk taşı göle attı. [Neyi attı?  Taşı (onu) attı.]

  • Kardeşim evim camını kırdı. [Neyi kırdı?  Evin camını (onu) kırdı.]

  • Cevabı biliyorum.

  • Annem bulaşıkları hemen yıkadı.

  • Bu fıkrayı bize öğretmenimiz anlatmıştı.

  • Paketi eve kadar taşıdım.

  • Tahtaya güzel bir resim çizdik.



  1. Durum Fiilleri

Varlığın durumunu anlatan fiillere durum fiili denir. Bu fiillerin anlattığı işi kendi isteğiyle, iradesiyle yapan bir kişi (özne) vardır ama bu işten etkilenen bir varlık (nesne) yoktur.

Not: Bu fiiller “neyi, kimi?” sorularına yanıt vermezler. Başına “onu” sözcüğünü getirdiğimizde anlamsızdırlar.

Örnek:

  • Yoksul çocukların durumuna çok üzüldü. (Neyi üzüldü?  Cevap vermiyor.)

  • Bebeğimiz ilk kez güldü. (Neyi güldü?  Cevap vermiyor.)

  • Dün gece erkenden uyumuşum.

  • Arkadaşım yan binada oturuyor.

  • Ormanda yaklaşık bir saat yürüdük.

  • Göldeki ördeklere merakla bakıyor.

  • Çocuklar havuzda neşeyle yüzüyor.



  1. Oluş Fiilleri

Varlığın kendi isteği, iradesi dışında gerçekleşen değişiklikleri anlatan fiillere oluş fiili denir.

Örnek:

  • Sonbaharda ağaçların yaprakları sarardı.

  • Kuzenim görmeyeli çok büyümüş.

  • Son beş yılda çok yaşlandı.

  • İnşaattan artan demirlerin çoğu paslanmış.

  • Çiçeklerden bazıları solmuş.

  • İşçilerin soğuktan elleri morarmış.

  • Dolaptaki meyveler ne çabuk çürümüş.

B) YAPILARINA GÖRE FİİLLER

Yapılarına göre fiilleri aşağıdaki tabloda verilen başlıklar altında inceleyebiliriz.



  1. Basit Fiiller

Yapım eki almamış ya da başka sözcüklerle birleşmemiş fiillere basit fiil denir.

Not: Anlamlarını değiştirmediği için çekim eki alabilirler.

Örnek:

  • Sabahları erken kalkar. (Kalk-)

  • Okuldan saat beşte geldi. (Gel-)

  • Bu sorunun cevabını biliyorum. (Bil-)

  • Çocuklar parkta neşeyle oynuyor. (Oyna-)

  • Oğluna akülü araba almış. (Al-)



  1. Türemiş Fiiller

Yapım eki almış fiillere türemiş fiil denir.

Not: Yapım ekleri konusunda isimden fiil ve fiilden fiil yapım ekleri olarak detaylıca işlenmişti.

Örnek:


  • Bahçedeki çiçekleri güzelce suladı. (Su-la-)

  • Odaya doluşan sinekleri kovaladım. (Kov-ala-)

  • Bu şehir yıllar geçtikçe güzelleşiyor. (Güzel-leş)

  • Hastanın odasını bugün temizletti. (Temiz-le-t-)

  • Bütün sinirini benden çıkardı. (Çık-ar-)

  • Vadide dolaşırken suyumuz iyice azaldı. (Az-al)

  1. Birleşik Fiiller

En az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan fiillere birleşik fiil denir. Birleşik fiiller üç şekilde oluşabilir:

3A) Kurallı Birleşik Fiiller

İki fiilin birleşerek yeni bir fiil oluşturduğu durumlara kurallı birleşik fiil denir.



Not: Kurallı birleşik fiiller her zaman bitişik yazılır.

Fiil + fiil yoluyla yapılan kuralları birleşik fiiller cümleye çeşitli anlamlar katar.



Örnek:

  • Her gün üç kilometre yüzebilirim. (Yüz-ebil-  Yeterlilik, yapabilme)

  • Her gün üç kilometre yüzemem. (Yeterlilik fiilinin olumsuzu) ***

  • Bu sınavı kolayca kazanabilirim. (Kazan-ebil-  Yeterlilik)

  • Bu sınavı kolayca kazanamam. (Yeterlilik fiilinin olumsuzu) ***

  • Penceredeki güvercin birden uçuverdi. (Uç-iver-  Tezlik, çabukluk)

  • Kardeşim yolda yürürken düşeyazdı. (Düş-eyaz-  Yaklaşma, az kalsın)

  • Siz kitaplara bakadurun. (Bak-edur-  Sürerlilik, devam etme)

  • Koltuğun üzerinde uyuyakalmış. (Uyu-ekal-  Sürerlilik)

  • Bu gelenek nesilden nesile süregelmiş. (Sür-egel-  Sürerlilik)

3B) Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller

Bir isim ile bir yardımcı eylemin birleşerek oluşturduğu fiillere yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller denir.

Türkçedeki başlıca yardımcı eylemler: et-, ol-, kıl-, eyle-, buyurmak-

Örnek:


  • Karşıya geçen yaşlı adama yardım ettim.

  • Sınavdan iyi not alınca çok mutlu olmuş.

  • Dili sade kullanarak sözünü etkili kılmış.

  • Allah zor durumdakilere yardım eylesin.

  • Etrafındakilere sürekli emir buyuruyordu.

Not: Yardımcı eylemle birleşik fiil kurarken herhangi bir ses olayı gerçekleşirse birleşik fiil bitişik yazılır.

Örnek:

  • His + etmek > Hissetmek

  • Devir + etmek > Devretmek

  • Hapis + olmak > Hapsolmak

3C) Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Birleşik Fiiller

En az bir sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşmasıyla oluşan fiillere anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiiller denir.



Örnek:

  • Odunların depoya taşınmadığını görünce küplere bindi.

  • Onun söylediklerine artık kulak asmıyorum.

  • Masanın üzerindeki gazetelere göz gezdirdi.

  • Bunları söylemeye dilim varmıyor.

  • Sokaktaki gürültüden kafası şişti.

C) ÇEKİMLİ FİİLLER

Fiillerin “-mak/-mek” eki almış hâline mastar hâli denir. (Gelmek, koşmak, konuşmak…)

Fiillerin kip ve kişi eki alarak yargı bildiren hâline ise çekimli fiil denir. (Geldi, koşarım, konuşmuş…)

Not: Kip ve kişi ekleri çekim eki oldukları için fiilin yapısını değiştirmezler.

Çekimli fiil konusunu kip ekleri ve kişi ekleri başlıkları altında inceleyeceğiz.

1) Fiillerde Kip

Fiillere zaman ve anlam özelliğine göre eklenen eklere kip ekleri denir. Kip ekleri haber (bildirme) kipi ve dilek (tasarlama) kipi olmak üzere ikiye ayrılır.



A) Haber (Bildirme) Kipi

Haber (bildirme) kipleri eklendikleri fiile zaman anlamı katarlar. Kendi arasında beşe ayrılır.



1. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman

Fiilde belirtilen işin geçmişte yapıldığını ve kesin olarak bilindiğini, görüldüğünü belirtir.

Fiillere getirilen “-dı/-di/-du/-dü/-tı/-ti/-tu/-tü” ekiyle yapılır.

Örnek:


  • Tabağımdaki tüm yemeği bitirdim.

  • Kahvaltıdan sonra dişlerini fırçala.

  • Arkadaşımın esprisine hep beraber gülk.

  • Geçen hafta cemre toprağa düş.

  • Ödevlerini eksiksiz yap.

2. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman

Fiilde belirtilen işin geçmişte yapıldığını ama ya başkasından duyulduğunu ya da bittikten sonra fark edildiğini belirtir.

Fiillere getirilen “-mış/-miş/-muş/-müş” ekiyle yapılır.

Örnek:


  • Dün İzmir’e çok yağmur yağmış.

  • Bulaşıkları yıkarken sular kesilmiş.

  • Arkadaşlarım doğa yürüyüşünde çok yorulmuş.

  • Görüşmeyeli epey büyümüşsün.

  • Kitap okurken uyuyakalmışım.

3. Şimdiki Zaman

Fiilde belirtilen işin şu an yapıldığını, yapılmaya devam ettiğini, bitmediğini belirtir.

Fiillere getirilen “-yor” ekiyle yapılır.

Örnek:


  • Ormandan çok güzel kuş sesleri geliyor.

  • Babam odasında gazete okuyor.

  • Bu soruyu bir türlü çözemiyorum.

  • Öğrenciler okulun bahçesinde oynuyor.

  • Yolcular durakta otobüs bekliyor.

4. Gelecek Zaman

Fiilde belirtilen işin gelecekte yapılacağını belirtir.

Fiillere getirilen “-acak/-ecek” ekiyle yapılır.

Örnek:


  • Yarın bahçedeki kirazlar toplanacak.

  • Bu yıl festivalin ikincisi düzenlenecek.

  • Bu toplantıya onu çağırmayacağız.

  • Haftaya okulumuzda veli toplantısı yapılacak.

  • Hafta sonu itibariyle tüm yurtta sıcaklıklar artacak.

5. Geniş Zaman

Fiilde belirtilen işin her zaman yapıldığını belirtir.

Fiillere getirilen “-r/-ar/-er/-ır/-ir/-ur/-ür” ekiyle yapılır.

Örnek:


  • İlkbaharda çiçekler açar.

  • Akşamları kitap okurum.

  • Nasıl olsa yollarımız bir yerde kesişir.

  • Yağmurdan sonra genellikle gökkuşağı oluşur.

  • Dünya Güneş’in etrafında döner.

Not: Geniş zaman kipinin olumsuzu yapılırken “-r/-ar/-er” eki düşer. Olumsuzluk “-ma/-me” veya “-maz/-mez” ekiyle yapılır.

Örnek:

  • Büyüklerimin sözünü asla kesmem.

  • Akşamları yağlı yemekler yenmez.

  • Suları kesinlikle boşa harcamam.


B) Dilek (Tasarlama) Kipi

Dilek (tasarlama) kipleri eklendikleri fiile dilek tasarlama anlamı katarlar. Zaman anlamı bildirmezler. Kendi arasında dörde ayrılır.



1. Gereklilik Kipi

Fiilde belirtilen işin yapılmasının gerekli olduğunu belirtir. Bazen ihtimal anlamı da katabilir.

Fiillere getirilen “-malı/-meli” ekiyle yapılır.

Örnek:


  • Başarılı olmak istiyorsan çok çalışmalısın. (Gereklilik)

  • Oyun oynadığına göre ödevlerini bitirmiş olmalı. (İhtimal)

  • Bayramlarda büyüklerimi tek tek aramalıyım. (Gereklilik)

  • Konuşurken Türkçe sözcükler kullanmaya özen göstermeliyim. (Gereklilik)

  • Akşam olmak üzere, eve varmış olmalı. (İhtimal)

2. Dilek – Şart Kipi

Fiilde belirtilen işin bir şarta bağlı olduğunu belirtir. Bazen dilek anlamı da katabilir.

Fiillere getirilen “-sa/-se” ekiyle yapılır.

Örnek:


  • Ödevlerini bitirirsen dışarı çıkmana izin veririm. (Şart)

  • Biraz daha gayret edersen keman çalmayı öğrenebilirsin. (Şart)

  • Keşke fen lisesini kazansam. (Dilek)

  • Bu akşam sinemaya mı gitsek? (Dilek)

3. İstek Kipi

Fiilde belirtilen işin istenildiğini belirtir.

Fiillere getirilen “-a/-e” ekiyle yapılır.

Not: Genellikle “-elim, -eyim” şeklinde kişi ekiyle beraber bulunur.

Örnek:


  • Doğum günüme bütün arkadaşlarımı çağırayım.

  • Çiçek toplamak için kırlara çıkalım.

  • Yarın tiyatro izlemeye gidelim.

  • Seni görüp de gideyim.


4. Emir Kipi

Fiilde belirtilen işi emreder.

Emir kipinin eki yoktur.

Kişi kendine emredemeyeği için 1. Tekil ve çoğul kişi çekimi yoktur.



Örnek:

  • Sorudaki önemli yerlerin altını çiz.

  • Hemen yanıma gel.

  • Söyle arkadaşına biraz hızlı yürüsün.

  • Biraz daha acele edin.

Fiillerde Zaman (Anlam) Kayması

Fiil kip eklerinin farklı zaman ve anlamlarda kullanılmasına zaman (anlam) kayması denir.

Örnek:


  • Yarın Edirne’ye gidiyorum. (Şimdiki zaman eki, gelecek zaman anlamı)

  • Atatürk 19 Mayıs’ta Samsun’a çıkar. (Geniş zaman eki, geçmiş zaman anlamı)

  • Dedem, her gün en az on sayfa kitap okuyor. (Şimdiki zaman eki, geniş zaman anlamı)

  • Başarılı olmak için düzenli çalışacaksın. (Gelecek zaman eki, gereklilik anlamı)

  • Kimse sağına soluna bakmayacak. (Gelecek zaman eki, emir anlamı)

2) Fiillerde Kişi

Fiilde belirtilen işin kim tarafından yapıldığını gösteren eklere kişi (şahıs) eki denir.

Fiillerde kişi ekleri daima kip eklerinden sonra gelir.

Türkçede altı tane kişi ve altı tane de kişi eki vardır.



Kişi (Şahıs)

Fiil – Kip – Kişi eki

Fiil – Kip – Kişi eki

1. Tekil Kişi – BEN

Gel – di – m

Gel – (i)yor – (u)m

2. Tekil Kişi – SEN

Gel – di – n

Gel – (i)yor – sun

3. Tekil Kişi – O

Gel – di

Gel – (i)yor

1. Çoğul Kişi – BİZ

Gel – di – k

Gel – (i)yor – (u)z

2. Çoğul Kişi – SİZ

Gel – di – niz

Gel – (i)yor – sunuz

3. Çoğul Kişi – ONLAR

Gel – di – ler

Gel – (i)yor – lar

8) ZARF (BELİRTEÇ)

Genellikle fiillerden, sıfatlardan ve diğer zarflardan önce gelerek onları çeşitli yönlerden etkileyen sözcüklere zarf (belirteç) denir.

Zarfları aşağıdaki tabloda verilen başlıklar altında inceleyebiliriz.


  1. DURUM ZARFI

Fiillerden önce gelerek onların durumunu gösteren zarflara durum zarfı denir.

Fiillere sorulan “Nasıl?” veya “Neden?” sorusunun cevabıdır.



Örnek:

  • Osman Bey tane tane konuşur.

  • Misafirleri sıcak karşıladı.

  • Fıkraya katıla katıla güldük.

  • Yaşlı adam bakımsızlıktan öldü.

  • Arkadaşlarına küstüğünden sokağa çıkmıyor.



  1. ZAMAN ZARFI

Fiillerden önce gelerek fiilin yapılma zamanını gösteren zarflara zaman zarfı denir.

Fiillere sorulan “Ne zaman?” sorusunun cevabıdır.



Örnek:

  • İlkbaharda tabiat yeşile bürünür.

  • Sabahları tüm kuşlar birden ötmeye başlar.

  • Yazın biz de köye gidelim.



  1. YER – YÖN ZARFI

Fiillerden önce gelerek fiilin yapıldığı yeri veya yönü gösteren zarflara yer – yön zarfı denir.

Fiillere sorulan “Nereye, ne yöne?” sorusunun cevabıdır.



  • Yer – yön zarfları hiçbir çekim eki almamalıdır. Alırsa isim olurlar. Bu yüzden yer – yön zarfları az sayıdadır: içeri, dışarı, aşağı, yukarı, ileri, geri, öte, beri…

Örnek:

  • Asansörle yukarı çıktık. (Yer – yön zarfı)

  • Asansörler yukarıya çıktık. (İsim)

  • İçeri girip herkese tek tek baktı. (Yer – yön zarfı)

  • İçeriye girip herkese tek tek baktı. (İsim)



  1. MİKTAR ZARFI

Fiillerden, sıfatlardan veya diğer zarflardan önce gelerek onların miktarını gösteren zarflara miktar zarfı denir.

Fiillere, sıfatlara veya zarflara sorulan “Ne kadar?” sorusunun cevabıdır.



Örnek:

  • Takıma seçilebilmek için çok çalışmış. (Fiilden önce)

  • Otobüsün gelmesini epey bekledik. (Fiilden önce)

  • Oldukça büyük bir evde oturuyorlar. (Sıfattan önce)

  • Çok hızlı yürüdük. (Zarftan önce)

  • Çok güzel bir arabası var. (Sıfattan önce)



  1. SORU ZARFI

Fiillerden önce gelerek onları soru yoluyla etkileyen zarflara soru zarfı denir.

Soru zarfına verilen cevap mutlaka bir zarf olmalıdır.



Örnek:

  • Buraya kadar nasıl geldin?  Koşarak geldim.

  • Açık oturum ne zaman başlayacak?  Birazdan başlayacak.

  • Beni ne kadar özledin?  Çok özledim.

EK FİİL (EK EYLEM)

Ek fiil, mastar hâliyle anlamı olmayan “i-“ fiilidir. Ek fiilin iki görevi vardır:



1. İsim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapmak.

İsim ve isim soylu sözcükler “-dı/-di, -mış/-miş, -sa/-se, -dır/-dir” eklerinden birini alarak cümlede yargı bildirir duruma gelir.



Not: Yukarıdaki ekleri daha önce fiillere getirerek kip eki olarak adlandırmıştık. Bu kez isim soylu sözcüklere getirerek ek fiil olarak adlandıracağız.

Örnek:

  • Dün sabahki kahvaltı çok güzeldi.

  • Babam ilkokuldayken çok çalışkan bir öğrenciymiş.

  • Hava soğuksa kalın giyinmelisiniz.

  • Yazın İç Anadolu Bölgesi kuraktır.


Yüklə 473,49 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə