Turkiston ma'rifatchi jadidlarining axloqiy qarashlari



Yüklə 83,62 Kb.
tarix02.04.2018
ölçüsü83,62 Kb.

Aim.uz

Turkiston ma'rifatchi jadidlarining axloqiy qarashlari

  1. Turkiston ma'rifatchiligining o'ziga xos xususiyatlari.

  2. Ahmad Donish, Furqat, Muqumiy va boshqa dastlabki ma'rifatchilarning

asarlarida ko'tarilgan axloqiy muammolar.

  1. Abay, Anbar otin, Abdulla Avloniy va Fitratning axloqiy qarashlari.

Jadid matbuotining axloqiy tarbiya borasidagi xizmatlari.

1. Turkiston XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya tomonidan bosib olindi va mustamlakaga aylantirildi. Bu mustamlakachilik mohiyatini Turkiston o’lkasi general  -  gubernatorlaridan biri A. N. Kuropatkinning o’z kundaliklarida, biz Turkiston xalqlarini yarim asr mobaynida jahon madaniyati va sivilizasiyasidan chetda tutib turdik, degan so’zlari yaqqol anglatadi. Lekin, ayni paytda, rus taraqqiyparvar ziyolilari orqali rus va jahon ilm  -  fani va madaniyati ham chor ma’muriyati to’siqlari orasidan sizib kirar edi. Shu ijobiy ta’sir asta  -  sekinlik bilan mazlum Turkistonda yangi “Uyg’onish davri”ni boshlab berdi. Mahalliy ziyolilar orasida o’z xalqini ozod ko’rishga va jahonning boshqa millatlari bilan tenglasha oladigan darajaga olib chiqishga intilish natijasida bu Uyg’onish Ovro’pa ma’rifatchiligiga nisbatan juda shiddatkor hamda miqyosli bo’ldi. Shuningdek, o’rta asrlar o’rtaga tashlagan ma’rifatparvarlik g’oyalari uchun ham endilikda amaliy shakllarda yangicha  - ma’rifatchilik tarzida namoyon bo’lish imkoniyati yaratildi. Zero o’sha g’oyalarni yangilangan shakllarda amalga oshira oladigan faoliyatli ziyolilar vujudga kelgan edi. Ularni keyinchalik jadidlar deb atay boshladilar.

Ma’rifatchilik asosan uch soha orqali tezkor tarzda taraqqiy topib bordi. Bular – maorif (yangicha maktablar ochish, ta’lim usulini yangilash), san’at (badiiy adabiyot, teatr) va matbuot. Pirovard maqsad millatni, bir tomondan, ilmli  -  ma’rifatli qilish bo’lsa, ikkinchi tomondan, uning axloqiy darajasini yuksaltirish va ana shu ikki jihatning uyg’unlashuvi natijasida o’zligini, o’z qadrini anglagan bilimli shaxsni voyaga etkazish edi. Turkiston ma’rifatchilari tomonidan ana shu maqsadni amalga oshirish yo’lida katta ishlar qilindi.

Turkiston ma’rifatchiligining dastlabki bosqichlarida axloqiy g’oyalar asosan badiiy va didaktik shakllarda o’z aksini topdi. Shu jihatdan o’zbek, va tojik xalqlarining mutafakkirlari Ahmad Donishning (1827  -  1897) «Navodir ul - vaqoe» asari diqqatga sazovor. Ahmad Donish o’z asarlarida Buxoro amirligi davlat tuzumini Rossiya davlat tuzumi bilan solishtirib, uni isloh qilish lozimligini ta’kidlaydi. Ayni paytda, an’anaviy axloqiy tushunchalar bilan fikr yuritar ekan, u adolatni ham podsho - hukmdor shaxsiga, ham davlat tizimiga xos fazilat sifatida olib qaraydi. Agar hukmdor adolatli siyosat yurgizsa, mamlakat hayotining hamma sohasi uchun adolatni mezon qilib olsa, san’atning gullab yashnashiga yo’l ochib bersa – xalq hayoti farovon bo’ladi, fazilatlar kuchayib, illatlar zaiflashadi. U, hukmdor donishmandlik fazilatiga albatta ega bo’lishi lozim, davlatning mohiyatini aql belgilaydi, degan xulosaga keladi: oqilona boshqarilgan mamlakat aholisigina ma’rifatli va yuksak axloq egalari bo’la oladi.

Shuningdek, Ahmad Donish o’z davridagi joxillik, riyokorlik, poraxo’rlik singari illatlar jamiyatni tanazzulga olib borishini ta’kidlar ekan, din peshvolarining noto’g’ri yo’lga kirib ketganini, shayhlarning yolg’onchiligini, ulamolarning poraxo’rligini fosh qiladi.

Qoraqalpoq xalqining buyuk mumtoz shoiri Berdaq (1827 - 1900) she’rlarida ham o’sha davr axloqiy muhiti o’z aksini topadi; u ham din peshvolarining o’zi ohiratga ishonmasliklarini, tovlamachilik, ochko’zlik, tekinxo’rlik illatlariga mubta’lo bo’lganliklarini va bu bilan islom ildiziga bolta urayotganliklarini qattiq tanqid ostiga oladi.

Buyuk o’zbek mumtoz shoirlari Furqat (1858 - 1909), Muqimiy (1859 - 1903), Dilshod - Barno (1800 - 1906) asarlaridagi axloqiy muammolar taraqqiyparvarlik g’oyalari bilan chambarchas bog’lanib ketadi. Chunonchi, Furqat «Ilm xosiyati», «Gimnaziya», «Tarjimai hol» kabi asarlarida ma’rifatli bo’lish yuksak axloq egasiga xos hislat ekanini, lekin, nodonlik ohir - oqibat turli xulqiy notavonlikka olib kelishini ta’kidlaydi. Shoir g’azallaridan birida shunday deb alam bilan yozadi:
Charhi kajraftorining bir shevasidin dog’men,

Ayshni nodon surib, kulfatni dono tortadur.


Muqimiyning hajviy asarlarida esa o’sha davrda avj olgan firibgarliklar, amaldorlarning noinsofligi, adolatsizligi qattiq tanqid qilinadi. Shoirning «Voqeai Viktor», «Voqeai ko’r Ashurboy hoji», «Tanobchilar», «To’y» singari asarlari Turkiston xalqlari oyog’idan tobora tubanlikka tortayotgan illatlarni ayovsiz fosh etadi. O’sha davrdagi boylarning nafsdan boshqa narsani bilmasliklarini, fahshu maishatga yuztuban ketganliklarini, chor atrofda adolatsizlik hukmronlik qilayotganining alam bilan yozadi. Endi Dilshodning bir muhammasidan olingan quyidagi parchaga diqqat qiling:
Alam o’tidin kuyodir bu jon

Dudi oh ila to’la osmon,

Betoqat o’lib chekaman fig’on,

Menga rahm etib yig’laydi makon,

Titrab boqadir zaminu zamon.
Boyonlarimiz nafsa ovora,

Tug’yoni oshib to bora  -  bora,

Atlas to’qig’on qizi bechora,

Yasanmay yuzga surtadi qora,

Qora kunlarga qoldi Marg’ilon.
Olma anoru mevalar koni,

Ammo mevaga zor bog’boni,

Bug’doy nonini ko’rmas dehqoni,

Paxta ekadi, yirtiq choponi,

Farg’ona zamin husni Namangon.
Bu satrlarda ko’tarilgan adolatsizlik muammosi orqali o’sha davrdagi ijtimoiy - axloqiy manzara yaqqol namoyon bo’ladi.

2. Turkiston xalqlarining axloqiy yuksaklik va ma’rifat vositasida milliy o’zligini anglash darajasiga ko’tarishda qozoq xalqining buyuk farzandi Abay (1845 - 1908) axloqiy qarashlarining ahamiyati katta.

Abay she’rlarida, shuningdek, «Iskandar», «Mas’ud» dostonlarida ezgulik, adolat, mardlik shijoat singari fazilatlar o’rnini illatlar egallab borayotganidan, xalqning yaxshilik bilan yomonlikni farqlay olmaydigan darajaga tushib qolganidan faryod chekadi:
Otalarga o’xshamay qoldi turqing,

Yopiray muncha ketdi, elim, xulqing!

Birlik yo’q, baraka yo’q, buzildi fe’l,

Qani yiqqan davlating, boqqan yilqing?


«Xulqi ketgan», «fe’li buzilgan», «aldamchi», «ochko’z» singari, sirtdan qaraganda o’z xalqiga nisbatan beshafqatlarcha, hatto haqorat darajasiga ko’tarilgan bu so’z va iboralar aslini olganda, millatni jondan ortiq sevgan buyuk shoir qalbining alamli yig’isidir.

Shunisi qiziqarliki, Abayning axloqiy qarashlari ma’lum jihatlari bilan g’arblik mashhur zamondoshi, buyuk olmon faylasufi, adibi Fridrih Nitcshening ba’zi qarashlariga yaqin. Ammo, ta’kidlash kerakki, Nitcshedagi o’ta keskinlik, o’ta beqarorlik Abayga yot. Shunga qaramasdan, qadriyatlarni qayta baholash, lozim bo’lsa, butun millatni qayta tarbiyalash kabi g’oyalar Abayga ham xos. Hususan, u xalqni o’z fe’lini o’zgartirishga, bu yo’lda lozim bo’lsa, an’anaviy hayot tarzidan, ota - bobolardan qolgan o’git – maqollardan, hatto asrlar mobaynida o’rgangan chorvachilikdan kechishiga da’vat etadi. Chunonchi, Abay o’zining mashhur «Nasihatlar» deb atalgan axloqshunoslikka va amaliy axloqqa doir kitobida shunday deb yozadi; «Qozoqlarning bir - biriga dushman bo’lishining, birining tilagini ikkinchisi tilamasligining, rost so’zi kam, mansabparast, yalqov bo’lishliklarining sababi nimada? Bunga dunyoda o’tgan barcha donishmandlar shunday javob qiladi: har qanday yalqov kishi – qo’rqoq va g’ayratsiz bo’ladi; har qanday maqtanchoq qo’rqoq kishi – aqlsiz, nodon bo’ladi; har qanday aqlsiz nodon kishi – orsiz bo’ladi; har qanday orsiz kishi –yalqov, kishi oldida tilamchi, ochko’z, suq bo’ladi; bunday hunarsiz kishilar hech qachon birovga do’st bo’lmaydi. Bu illatlarning hammasi to’rt oyoqli molni ko’paytirishdan boshqa narsa xayoliga kelmaydigan kishilardan chiqadi. Agar inson ekin - tikin, ilm  -  hunar, savdo ishlari bilan shug’ullansa, bunday yomon fazilatlar (ya’ni illatlar) unga dorimagan bo’lur edi».

«Nasihatlar» risolasininng boshqa bir o’rnida Abay, maqollarni tahlil etish orqali, yuqorida aytganimizdek, ma’lum ma’noda an’anaviy qadriyatlarni qayta baholashga intiladi: «Bizning qozoqlarni aytib yurgan maqollari ichida, – deydi Abay, – ishga yaroqlisi ham, yaroqsizi ham bor. Ba’zilari yaroqsiz bo’lishi u yoqda tursin, hatto na musulmonchilikka va na odamgarchilikka to’g’ri keladi. Avva’lo: «Faqir bo’lsang – orsiz bo’l!» deyishadi. Ordan ayrilib tirik yurgandan ko’ra, o’lgan afzal... «Oltinni ko’rsa farishta ham yo’ldan ozadi», deyishadi. Sadqai farishta ketgurlar  -  ey! Bu shunchaki ularning o’z shum niyatlarini ma’qullamoqchi bo’lib aytganlari emasmi?... «Yarim kunlik umring qolsa ham, bir kunlik mol yig’», «o’zingda yo’q bo’lsa, otang ham dushman», «mol – odamning jigar go’shti», «Moli ko’pning – yuzi yorug’, moli yo’qning yuzi – choriq», «Egan og’iz uyalar», «Olag’on ko’zim berag’on»... Bundan ma’lum bo’ldiki, qozoqlar tinchlik uchun g’am emas ekan, balki aksincha mol  -  dunyo uchun g’am chekar ekan... Agar moli bor bo’lsa, o’z otasi bilan ham yovlashishdan uyalishmas ekan... Ishqilib, o’g’rilik, shumlik, tilanchilik, qo’ying - chi, shunga o’hshash yaramas fazilatlar (ya’ni illatlar) bilan mol topsa ham buni ayb sanamasligimiz kerak ekan». Boshqa bir o’rinda buyuk mutafakkir imon haqida so’z yuritib, yana ba’zi maqollar to’g’risida shunday deydi; «Imonga shak keltirgan bandalarni Olloh taolo afu etmaydi va payg’ambarimiz ham shafqat qilmaydi, bu mumkin ham emas. «Qilich ustida shart yo’q», «Hudoy taoloning kechmas gunohi yo’q» – degan qalbaki maqollarga suyanganning basharasi qursin!».

Abay o’z millatini nihoyatda sevgan mutafakkir. U hech kimni haqorat qilmoqchi yoki kamsitmoqchi emas; bu achchiq gaplar xalq dardida o’rtangan mutafakkirning alamli fikrlaridir. Abay odamlarning torlashib, maydalashib ketayotganidan, erdagi o’z insoniy vazifasi va ma’suliyatini bajarmayotganidan g’azablanadi: «Suqrotga og’u bergan, Ionna Arkni olovga tashlagan, Isoni dorga osib, payg’ambarimiz sa’lollohu alayhi vasallamni tuyaning o’limtigiga ko’mgan kim? Xalq! Shunday bo’lgach, xalqda aql yo’q. Yo’lini top  -  da, xalqqa rahnamolik qil». Ko’rinib turibdiki, buyuk qozoq mutafakkirining axloqiy ideali xalqqa rahnamolik qila biladigan odam. Albatta, u a’lo odam emas, lekin a’lo odam vazifasini ma’lum ma’noda bajara oladigan inson. Bunday insonni tarbiyalash voyaga etkazish, lozim bo’lsa, yaratish (ma’naviy jihatdan) mumkin; «Odam onadan aqlli bo’lib tug’ilmaydi, – deydi Abay  - balki tug’ilganidan keyin, dunyoda nima yaxshi, nima yomon ekanligini eshitib, ko’rib, ushlab, topib, zehn qo’yib aqlli bo’ladi». Boshqa bir o’rinda esa, mutafakkir, mana bunday deydi: «Agar davlat mening qo’limda bo’lganida, inson farzandini tuzatib bo’lmaydi, degan odamning tilini kesib tashlardim...»

Shunday qilib, Abay tug’ma axloqiylikni butunlay inkor etmasa  -  da, insonning axloqiy darajasi tarbiya bilan bog’liqligini qat’iy ta’kidlaydi. Ayni paytda tarbiyaga va axloqiy darajaga muayyan ijtimoiy muhitning, zamonning ta’sirini asosiy sababchi deb biladi: «Inson bolasini zamona parvarish qiladi, kimda - kim yomon bo’lsa, ayb zamondoshlarida», - deydi faylasuf -  shoir. Uning haqligini insonni axloqiy - ma’naviy jihatdan anchagina tubanlashtirib, uni e’tiqodsizdik, yolg’onchilik kasaliga mubta’lo qilib qo’ygan mustamlakachilik va, ayniqsa, sho’rolar zamonasining salbiy ta’sirida yaqqol ko’rishimiz mumkin.

Abayning hayo, uyat, insof, oqillik, adolat singari fazilatlar va maqtanchoqlik, oliftagarchilik, kerilish, yolg’onchilik, ochko’zlik kabi illatlar haqidagi fikrlari ham diqqatga sazovor. Chunonchi, u uyat tushunchasini ikki xil ma’noga ega ekanligini aytadi. Birinchisi, odam o’zi uyat bo’larlik ish qilmaydi, lekin o’zganing uyatli ishidan uyaladi. Buning sababini mutafakkir uyatli ish qilgan odamga nisbatan achinish hissi ekanini ta’kidlaydi. «Ikkinchisi shuki, – deydi Abay, – qilgan ishing ham shariatga, ham aqlga, ham obro’ - e’tiborga zid bo’ladi: sen bunday ishni bilmasdan, yo g’aflat bosib, yo esa nafs ba’losida qilib qo’yasan. Mana buni chin ma’nodagi uyat desa bo’ladi». Ana shu ikkinchi ma’nodagi uyatni mutafakkir vijdon bilan bog’laydi, uni vijdon azobining tashqi ko’rinishi tarzida talqin qiladi: «... ba’zan uyatli kishilar uyqudan, ishtahadan qoladi, hatto chidayolmay o’zini - o’zi o’ldiradiganlari ham bo’ladi. Uyat kishining or - nomusi, o’z yaramas fazilatlariga (ya’ni illatlarga) qarshi ichki isyonidir».

Umuman olganda, Akbayning she’riy asarlarida va, ayniqsa, « Nasihatlar» risolasida ko’tarilgan axloqiy muammolar bugungi kunda har jihatdan ilmiy tadqiqqa loyiq. Garchand buyuk Turkiston mutafakkiri ko’pgina illatlar haqida o’z xalqiga nisbat berib, fikr yuritsa - da, ular, ba’zi bir istisnoli – faqat qozoqlarning an’anaviy turmush tarziga taalluqli jihatlarni hisobga olmaganda, umumturkiy ahamiyatga molik axloqiy nuqsonlardir. Shu bois Abayning falsafiy  -  nazariy hamda amaliy  -  didaktik fikrlari va talqinlari biz uchun doimo qimmatlidir.

Turkiston ma’rifatparvarlarining yana bir yirik namoyandasi Dilshod Barnoning shogirdi Anbar otindir (1870). Uning axloqiy qarashlari lirik  - falsafiy she’rlarida va «Qarolar falsafasi» (1898) risolasida o’z aksini topgan. Anbar otin ham inson axloqiy darajasini aql, ilm  -  ma’rifat bilan bog’laydi va ijtimoiy taraqqiyotga aqliy hamda axloqiy yuksaklik orqali erishish mumkin, degan aqidaga amal qiladi. Uning asarlarida axloqsizlik botqog’iga botib borayotgan jamiyatga nafratni, shariat va tariqat namoyandalari aynib ketganligi, boylardan insof ko’tarilganligi haqidagi fikrlar mardona ilgari suriladi. «Muqimiyga», «Mingboshi kal Omil hajvi», «Olimjon hoji ta’rifi» kabi she’rlarida ana shu yo’nalishni ko’rish mumkin. Tanqidiy - badiiy shakldagi bu yo’nalish «Qarolar falsafasi» risolasida falsafiy - tahliliy shakl kasb etadi.

«Qarolar falsafasi» asari asosan bir  -  birining ziddi bo’lmish ikki muammo  - ijtimoiy adolat va ijtimoiy zulm tushunchalariga bag’ishlangan. Risola ko’p o’rinlarda falsafiy  -  majoziy talqinlardan iborat. Chunonchi, risola davomida ayniqsa, uning birinchi faslida qora va oq ranglarning majoziy hamda botiniy mohiyati o’ziga xos tarzda ifodalanadi. Qora mehnati tufayli dunyoni yashnatayotgan insonlar qalbining oqligi, oq tana  -  yu oq bilak kimsalar qilayotgan ishlarning qoraligi ta’kidlanadi va ular shu orqali axloqiy mazmun kasb etadi. Anbar otin shunday deb yozadi: «Ul qaro xalq oftob so’zanida mehnat qilib, o’zlari har qancha kuyganlari holda, xosillarini hamtovoqlariga tuhfa qilurlar. Misol andoqdurki, qazon bovujud qoradur, o’zi o’tda kuyib qaro bo’lg’oni holda ovqat pishurib odamlarni to’ydirur.

Qarolar bordurlarki, alar o’zlari qaro bo’lg’oni holda, ma’rifat nuri siyratlarida to’ladur va ul nurlarni fasohat va til durdonalari vositasi ila olamg’a oq shu’la socharlar, Misol uldurki, qaro charog’ o’zi qaro yog’, kuyundig’a giriftor bo’lg’oni holda, nuri ilan kulbani ravshan qilur».

Risolaning ikkinchi faslida Anbar otin o’sha davrdagi ayollar ahvolini, ularning bevosita va bilvosita ijtimoiy kamsitishlar natijasida o’z iqtidori, istedodi, latofatini namoyon qila olmasliklarini aytib o’tadi. Ular, hatto, ko’cha - ko’ylarga zarurat yuzasidan, masalan, qarindosh - urug’larini ko’rgani borish uchun chiqqanlarida, eski paranjiga o’ranib, kampirlar kabi bukchayib yuradilar. Chunki agar qaddi qomatini adl tutib, yoki ochilib - sochilib yursalar, unlarga erkaklar tajovuz qilishlari mumkin. Bunday axloqsizlikning ildizi ijtimoiy adolatsizlikka borib taqaladi: kambag’alligi tufayli uylanish, oila boshlig’i bo’lish huquqidan mahrum bo’lgan bunday erkaklar shayton vasvasasiga tushib, shahvoniy nafslarini tiyolmay qoladilar. Lekin taraqqiyparvar shoira kelajakka katta ishonch bilan qaraydi: bu ijtimoiy axloqiy illatlar albatta o’tib ketadi, hurlik, tenglik zamonlari keladi. Mana bu haqda Anbar otinning o’zi nima deydi: «Bir zamoni bo’lurki, kamina mushtipar kabi olijanob orzu qilg’ondan ziyoda bo’lur... alarni mazlumalar avlodi xatarsiz tavallud o’lib, yaxshi parvarish topub, hushro’y va hushho’y, botamiz va vatando’st, serg’ayratu mehmondo’st bo’lub, kamolg’a etar. Ul zamonda barcha xalq sohibjamol bo’lur...

Ul zamonda odam axloqi ul darajag’a eturki, mijoz gala hotunlik rusumini tark etar va har er bitta hotin ila farog’atvor kun kechirgay...

Ul vaqt qizlar ilmi dunyoviy tahsilig’a muyassar bulub, urfon tahtida qaror topib, ellar va ulug’lar safig’a doxil bo’lurlar, alar hayrat va mehnatda erlarg’a hamfo va yovar bo’lub, obro’ topib, hurmat va ikromg’a sazovor bo’lurlar.»

Anbar otin adolatli podsho muammosiga a’lohida to’xtalib, o’sha davr uchun nihoyatda original, kutilmagan va hozirgi zamonda ham ahamiyatini yo’qotmagan fikrlarni bildiradi. U, dastavval «o’rus keldi!» deganda hamma ma’rifat ahli, endi xalqning, ijtimoiy  -  iqtisodiy va ma’naviy hayoti yaxshi tomonga o’zgaradi deb kutganini, lekin bu ishonch oqlanmagangini, aksincha, «o’rus podshoh musulmonlarg’a zarrachayinki ha’lovat bermaganini» aytadi. Ba’zi bir ruslar hukmronligini oqlaganlarga qarshi shunday deydi: «Agar o’rus shohi darhaqiqat odil bo’lsa, va aning hohishi qaram xalqlar ham o’rus misoli ozod bo’lsun va barcha ha’loyiq o’rus birla barobar bo’lub ro’zg’or kechirsun desa, amorat va hukmronliq qonunini din qonunlaridan mustasno keltursin.» Boshqa bir o’rinda faylasuf - shoira: «Davlat ishini dini islomdin yiroq tuting...», degan fikrni bildiradi.

Ho’sh, bu mustamlakachilik va adolatsiz tuzumdan qutilishning yo’li bormi? Anbar otin uning ikki yo’lini aytib o’tadi. Biri – aqlni inson o’ziga vazir qilib, falsafiy mushohada yordamida ish ko’rish orqali bunga erishish mumkin: «Vaqtiki ilm daraja qilib, falsafa ravnaq topsa, bu chigillarim kushoda bo’lur. Falsafa iborasi ila qarshi va zid so’zlarni muqoyyyasa qilg’onda bu chigillar ochilur.» Ikkinchi yo’l esa o’z - haq - huquqini himoya etish maqsadida amaliy harakat qilish, mustamlakachilik zulmiga va adolatsizlikka qarshi birlashmoq, qo’lda qurol bilan chiqmoq. Bu yo’lni shoira shunday ifodalaydi:

«... albatta, aqlu  -  idrok va jamoatg’a takya qilib, barcha shayh so’fiylardan yiroq va barcha tarsu vahmdin emin bo’lib, zolimlarg’a qarshi muboriza qilmoq, yakkalikdan hazar qilmoq, bu tadbirlar ila zulmni nobud etib, zulmatni bartaraf qilmoq zarurdir.»

Albatta, Anbar otinning barcha axloqiy qarashlarini mutlaq to’g’ri deb qabul qilish nojoiz. Chunonchi, u so’fiylik tariqatlarining hammasini mohiyatan reaksion, degan fikrni ilgari suradi va so’fiylarni mustamlakachi amaldorlar ray’iga qaraydigan rasmiy din peshvolari bilan chalkashtirib yuboradi. Lekin, shunga qaramasdan, Anbar otinning asarlari, ayniqsa, «Qarolar falsafasi» risolasi hozirgi kunda ham ijtimoiy - axloqiy ahamiyatini yo’qotgan emas.

Bundan tashqari, Anbar otin shoira va faylasuf olima sifatida ham, shaxs sifatida ham kishini hayratga soladigan darajada matonatli, pokiza inson, yuksak axloq egasi bo’lgan. U umrini Turkiston xalqlari ma’naviyatini yuksaltirishga bag’ishladi, nogiron bo’lishiga qaramay, adolatnining pahlavoni bo’lib kurashdi. Bugungi kunda mustaqil O’zbekistonimizga bu tom ma’nodagi qahramon ayol orzu qilgan kunlar keldi, Anbar otinning olimona va shoirona bashorati amalga oshdi.

Turkiston ma’rifatparvarlari orasidagi yana bir mutafakkir ta’limshunos, pedagog va axloqqshunos Abdulla Avloniydir (1887 - 1934). Uning XX asar boshlarida Turkistonda mashhur bo’lgan «Turkiy guliston yohud axloq» (1913) asari axloqiy muammolarga jadidchilik nuqtai  -  nazaridan yondoshishi, ko’pchilikka tushunarli tilda yozilgani bilan ajralib turadi. Agar Anbar otinning «Qarolar falsafasi» risolasida dolzarb axloqiy muammolarga majoziy - falsafiylik, ilmiy, nazariy xulosalar orqali yoritilsa, Avloniy asarida fazilatlar va illatlarga ko’proq tarif berish, ularni sharhlash yo’li bilan yondoshiladi.

Abdulla Avloniyning «Turkiy guliston yohud axloq» asarida an’anaviy  - falsafiy yondoshuv bo’lmish antropologik nuqtai  -  nazar bo’rtib ko’zga tashlanadi. Ammo bu yondoshuvning yangilangan mohiyati shunda ediki, tadqiqot ob’ekti sifatida makon va zamondagi umumiy mavhumiy inson emas, balki, muayyan, XX asr boshlaridagi, milliy ozodlikka, yangicha hayot tarziga intilishni o’z oldiga niyat qilib qo’ygan Turkiston fuqarosi olinadi. Ana shu yangi inson tarbiyasi bosh masala tarzida o’rtaga tashlanadi.

Faylasuf pedagog, avva’lo, millatni tarbiyalashni o’z ustiga olgan tarbiyachi muammosiga to’xtaladi: otalar – to’ychi, uloqchi, bazmchi, ilm qadrini bilmagan, muallimlar – o’zlari tarbiyaga muhtoj, dorilmualliminni tugatishi kerak bo’lgan, mudarrislar esa – darslari beimtixon, isloh yaqiniga yo’lamaydigan kishilar. Shu bois millat yoshlari tarbiyasini usuli jadid tarafdorlari ta’lim  -  tarbiya tizimini zamonaviylashtirish, isloh qilishga intilayotgan ziyolilar qo’lga olishi kerak. Avloniy Rossiya hukumati u er  -  bu erda yangicha maktablar ochgani – shunchaki jahon jamoatchiligini chalg’itish ekanini, ochiq bo’lmasa ham, quyidagi ishora bilan aytib o’tadi: «... hukumat hammaning otasidir. O’z fuqarosining bolalarini tarbiya qilmak lozim. Shuning uchun bizning Rusiya hukumatimiz o’gay bo’lsa ham, har erda bizlar uchun maktablar ochub, bolalarimizni tekin o’qitur.» Avloniy ana shu «o’gay tarbiyadan» ko’ra milliy tarbiyamiz usullarini yangilashni afzal biladi va va o’z davrini «Tarbiyaning zamoni – tarbiyaning ayni vaqti deb ataydi. Unig bu boradagi qarashlari hanuz o’z kuchini yo’qotganmaganligini, tarbiya – hozir ham jamiyat uchun dolzarb muammo ekanini Prezident Islom Karimov mashhur nutqlaridan birida (1995 yil 23 fevral) Avloniydan mana bunday deb ko’chirma keltiradi: «Ma’rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniy yozganidek, «Tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo ha’lokat, yo saodat, yo fa’lokat masalasidir».

Avloniy tarbiyani, qadimgilar va o’rta asrlar musulmon Sharqi mutafakkirlari an’analariga suyanib, uchga bo’ladi: badan tarbiyasi, fikr tarbiyasi, axloq tarbiyasi. Shular orasidan axloq tarbiyasiga a’lolhida urg’u berib, uni «insonlarga eng muhim, ziyoda sharaf, baland daraja berguvchi» tarbiya deb baholaydi. Fazilatlarni faylasuf - pedagog yaxshi xulqlar, illatlarni esa – yomon xulqlar deb ataydi. Fatonat, diyonat, sharaf, hayo singari musulmon Sharqi uchun an’anaviy bo’lgan fazilatlar sharhi bilan birgalikda Avloniy vijdon, Vatanni suymak singari Turkiston mintaqasi uchun yangi talqinda taqdim etilgan fazilatlar haqida a’lohida to’xtaladi. Vatanni suymoq lozim bo’lsa, uning yo’lida jonini fido etmoq yuksak axloqiy insonga xos fazilatdir. Inson Vatanni tanlamaydi. «Biz turkistonliklar o’z vatanimizni jonimizdan ortiq suyganimiz kabi, arablar Arabistonlarini, qumlik, issiq cho’llarini, eskimoslar Shimol taraflarini, eng sovuq qor va muzlik erlarini boshqa erlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi, tiriklik oson erlarga o’z Vatanlarini tashlab hijrat qilurlar edi». Vijdon esa Avloniy nazdida, inson niyatlari va qilmishlarini aks ettiruvchi eng musaffo axloqiy ko’zgudir, «inson aqli va fikrining haqiqiy mezoni».

Shuningdek, jadid axloqshunosligining allomasi intizom, iqtisod, idrok va zako singari o’sha davrlarda hali kup quloq o’rganmagan fazilatlarni ham a’lohida e’tibor bilan nazariy - amaliy tahlildan o’tkazadi, o’quvchiga iloji boricha qisqa va lo’nda tarzda taqdim etishga intiladi.

Abdulla Avlolniy « Turkiy guliston...» da «yomon xulqlar» ga – illatlar tahliliga katta o’rin ajratadi. Millat taraqqiyotiga eng kuchli to’siq bo’ladigan illatlardan biri sifatida alloma jaholatni keltiradi: «Jaholat insoniyatning eng zo’r dushmani va yomon xulqlarning boshlig’idir». Avloniy g’azab, shahvat, hasad, kizb, tama’ singari illatlarga ham atroflicha ta’rif beradi.

Shunisi diqqatga sazovorki, Abdulla Avloniy axloqshunoslik tushunchalarining faqat pedagogik emas, balki ham falsafiy, ham badiiy jihatdan talqinini beradi. Chunonchi, u muayyan axloqshunoslik tushunchasi yoki axloqiy me’yorning sodda, lo’nda tarifini taqdim etar ekan, ba’zi hollarda Suqrot, Aflotun, Arastu, Ibn Sino singari hakimlarning fikrlarini isbot tarzida keltirsa, goho ularni nazmiy tizmalar bilan o’quvchiga etkazishga harakat qiladi. Umuman olganda, Abdulla Avloniyning «Turkiy guliston yohud axloq» risolasi HH asr Turkiston axloqiy tafakkurida eng salmoqli o’rinni egallaydigan, ham nazariy, ham amaliy axloq muammoalirini falsafiy va pedagogik yondoshuv orqali hal etishga bag’ishlangan yirik asardir.

Turkiston ma’rifatchilari axloqshunosligida tom ma’nodagi milliy qahramonimiz Abdurauf Fitratning «Oila yoki oila boshqarish tartiblari» (1914) kitobi a’lohida o’rin tutadi. Avva’lo, shuni aytish kerakki, «Oila» o’zgacha bir shiddatli uslub bilan yozilgan. Unda ham tanqidiy ruh, ham da’vat ruhi kuchli Fitrat ona Turkistonni ozod ko’rishni istaydi, buning uchun har bir turkistonlik oila bilim, axloq, a’mol va erk o’chog’i bo’lmog’i lozim. Mutafakkir yangi oilani ana shu tartibda qurishga da’vat etadi. Har jihatdan sog’lom bo’lgan oila etishtirgan farzandlargina millatni yuksakka ko’tara olishini, uni istibdoddan qutqarishini aytadi: «Bu dunyo kurash maydonidir. Bu maydonning quroli sog’lom jismu tan, aql va axloqdir. Lekin ana shu qurol - aslahamiz sinib, zang bosib, chirib ketgan. Shunday qurollar bilan bu dunyoda bizga na saodat va na rohat bor...» – deydi alam bilan Fitrat.

Vatanparvarlik, millatparvarlik tamoyillaridan kelib chiqib, muallif kitobning birinchi qismini, ma’lum ma’noda me’yoriy dasturilamal tarzida tartib beradi. Undan har bir yangi oila qurmoqchi bo’lgan turkistonlik kichik hajmdagi axloqiy - maishiy, gigienik - sa’lomatlik qomusi sifatida foydalanishi mumkin. Bundan tashqari, asarda oilaning moddiy tomonlari, tashkil topgandan boshlab, buzilishigacha bo’lgan holatlarning axloqiy asoslari to’g’risida ham to’xtalib o’tadi.

Kitobning ikkinchi qismi farzand tarbiyasiga bag’ishlangan. Fitrat ham tarbiyani an’anaviy yo’nalishda talqin etadi: jismoniy tarbiya, aqliy tarbiya va axloqiy tarbiya. Ana shu uch tarbiya uyg’unligida haqiqiy inson kamol topadi deb hisoblaydi muallif. Kitobning bu qismida Fitrat, ma’lum ma’noda, o’ziga xos axloqiy tarbiya nazariyasini taqdim qiladi. U ihtiyor erkinligi muammosini mayl tushunchasi orqali o’rtaga tashlaydi: baxt mayli, faoliyat mayli, a’loqa mayli, boshqalarga mehr - muhabbat mayli va h. k. Bularning hammasida ham insonni jamiyat a’zosi sifatida, ham ijtimoiy mavjudot sifatida olib qaraydi. Shuningdek, u izzat - nafs, ayniqsa, iroda masalasiga a’lohida to’xtalib o’tadi. «Iroda va ihtiyor» sarlavhasi ostidagi kichik bobda Fitrat farzandni irodali qilib tarbiyalashga da’vat etadi, iroda tarbiyasining to’rt banddan iborat qoida - bosqichlarini taklif etadi. Bolani irodali qilib tarbiyalashda ota - onaning zo’ri emas, balki bolaga beriladigan muayyan erkinlik muhim ekanini ta’kidlaydi. «Ota - onalarning haq - huquqlari» bobida ham ba’log’atga etgan farzandning erkinlik darajasi haqida fikr yuritiladi.

Umuman olganda, Fitratning «Oila» kitobida amaliy axloq bilan axloq nazariyasi muammolari uyg’unlashib ketgan. Lekin unda pedagogik - didaktik uslub emas, jangovor chorlov uslubi ustun. Fitrat uchun yuksak axloqiylik, erk va erksevarlik bilan mustahkam bog’liq; Turkiston va turkistonlikni ozod ko’rish, ya’ni milliy mustaqillik mafkurasi kitobning ruhiga singdirib yuborilgan. Uni o’qigan kishi na faqat axloqiy fazilatlar nimalardan iborat va ularga qanday erishish kerakligini, balki, milliy ozodlik, shaxsiy erkinlik nima - yu, unga qanday qilib erishish mumkinligini anglab oladi. Shu bois mutafakkir - jadid Abdurauf Fitratning «Oila» asari Turkiston milliy uyg’onishida benihoya katta rol o’ynadi. Ayni paytda, u hozir ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan ajoyib axloqiy - ma’rifiy risola sifatida a’lohida e’tiborga molik.

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida ayollarning ilmli, har jihatdan yuksak axloq - odob egasi bo’lishlari uchun ziyolilar orasida jiddiy harakat avj oladi. Zero, oiladagi bola tarbiyasi ya’ni yosh avlod tarbiyasi asosan onalar qo’lida ekani hammaga ayon bo’lib qoladi. Shu bois ilg’or, ziyoli ayollar na faqat qizlar maktablarini ochib, maktabdorlik qilish, balki axloqiy - tarbiyaviy risolalar yozish yo’li bilan ham bo’lajak ziyoli onalarni voyaga etkazishga hissa qo’shadilar. Shu jihatdan Olimat ul - Banotning Sankt - Peterburgda 1898 va 1899 yillarda ikki marta nashr etilgan «Muosharat odobi» «(Turmush odobi)» asari o’z vaqtida katta ahamiyatga ega bo’lgan. «Agar hotun o’qigan bo’lsa, o’zining kim ekanligini, vazifasi nimadan iborat ekanligini shak - shubhasiz biladi. Bolalarini esa go’zal tarbiya qiladi, eri bilan yaxshi muomalada bo’ladi va nihoyat Alloh Taolaning amriga muvofiq hayot kechiradi», – deydi risola muallifi. Unda ayollarning turmushdagi o’rni, oilaviy vazifalari, er - hotin orasidagi munosabatlar, bolalar tarbiyasi uy tutish, nikoh va muhabbat borasida fikrlar bildiriladi. Ayni paytda, uy xizmatchilariga munosabatda insof va adolat yuzasidan, ularning ham uy egalariga o’hshash inson ekanliklarini hisobga olib, ish ko’rish lozimligi ta’kidlanadi, turmushning oqilona uyushtirilishi uchun xizmat qiladigan ibratli maslahatlar beriladi. Boshqa bir tatar ziyoli ayoli Faxr ul  -  Banot Sibg’atulloh qizining sakson etti saboqdan iborat «Oila saboqlari» (1913) risolasi esa tarbiyaning turli tomonlarini birvarakay o’z ichiga oladi. Axloqshunos olima o’z risolasi mohiyatini quyidagicha belgilaydi: «Oila saboqlari honimlarga, qizlar maktabi shogirdlariga oila vazifalari to’g’risida foydali ma’lumot bergani kabi o’quvda tamom engillik va bir tarafdan asosli bir axloq sabog’i hamdir». U o’n ikkinchi saboqda tarbiyani «ilmli axloqning tani, negizi» deb ta’riflaydi. Asar falsafiy mushohadalardan ko’ra ko’proq amaliy ko’rsatmalardan iborat. Ayni paytda, unda ham ma’naviyatga, ham moddiyatga zamonaviy munosabat masalasi o’rtaga tashlanadi, yuksak axloqli bolani voyaga etkazishda har ikki yo’nalishdagi tarbiyaning muhimligi ta’kidlanadi.

4. ХХ asr boshlarida amaliy axloq muammolari jadid matbuotida keng o’rin oladi. «Taraqqiy», «Sadoi Turkiston», «Ulug’ Turkiston», «Turon», «Xurshid» singari gazetalarda e’lon qilingan hajviy - jurnalistik asarlarda o’sha davr boyonlarining qoloqligi, chor mamuriyatining to’rachiligi, paranjining yangi zamonga mos kelmayotgani, talabalarga 5 so’m iona qilish o’rniga, besh yuzlab so’mni restoranlarda fohishalarga sochayotgan axloqsiz sarmoyadorlar qattiq tanqid ostiga olinadi. Mahmudho’ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidhonov, hamza, Ubaydullaho’ja Asadullaho’jaev, Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho’lpon kabi Uyg’onish davrining buyuk namoyandalari o’z badiiy asarlarda axloq muammolarini dadil ko’tarib chiqdilar va ana shu nashrlarda o’z publicistikasi bilan ham faol ishtirok etdilar. Jadid matbuoti butun kuchini ozodlikni, Vatanni jondan sevuvchi, ilg’or, tushungan, har tomonlama kamol topgan erkin Turkiston fuqarosini tarbiyalashni o’z oldiga vazzifa qilib qo’ydi. Afsuski, dastlabki fevral inqilobi bergan hurriyat uzoqqa cho’zilmadi. Bolsheviklarning 1917 yilning 25 oktyabrida amalga oshirgan davlat to’ntarishi tez orada uning yutuqlarini yo’qqa chiqardi, Lenin boshchiligida ishlab chiqilgan yangi mustamlakachilik rejasi asosida barcha taraqqiyparvar kuchlar katag’on qilindi. Falsafiy fanlar, shu jumladan, axloqshunoslik ham taraqqiyotdan to’xtadi. Ular mafkuraga bo’ysundirilib, sohtalashtirildi; erkin fikr tag - tugi bilan qo’porib tashlandi. Shu sababli jadidchilik o’z oldiga qo’ygan vazifalarini to’la ado etolmadi. Lekin, shunga qaramasdan Turkistondagi bu ma’rifatchilik harakati qisqa muddat ichida bo’lsa ham mazlum xalqlarni ma’lum ma’noda uyg’ota oldi.


Mavzuga oid o’quv – ko’rgazmali materiallar.

Jaholat insoniyatning eng zo’r dushmani va yomon hulqlarning boshlig’idir.

Abdulla Avloniy.

Ta`lim - tarbiya ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasini va uning rivojini ham belgilaydigan omildir. Binobarin ta`lim – tarbiya tizimini o’zgartirmasdan turib ongni o’zgartirib bo’lmaydi. Ongni, tafakkurni o’zgartirmasdan turib esa biz ko’zlagan oliy maqsad – ozod va obod jamiyatni barpo etib bo’lmaydi.



I. A Karimov.

Ilm va hunarsiz xalqning boyligi, eri va asbobi kundan – kun qo’ldan ketganidek, axloq va obro’yi ham qo’ldan chiqar, hatto dini zaif bo’lur .



Mahmudxo’ja Behbudiy.

Axloq tarbiyasi eng kerakli, ko’p zamonlardan beri taqdir qilinub kelgan, muallimlarning diqqatlariga suyalgan muqaddas bir vazifadur.





Abdulla Avloniy.

1.1 -  кo’ргазма.

Ma’rifatchilar orzu qilgan fazilatlar .

Erksevarlik.

Bilimdonlik.

Yuksak axloqiylik.

Milliy o’zlikni anglash.

Ezgulik.

Adolat.

Mardlik.


Mardlik.

1.2– ko’rgazma


Tarbiya.

Badan tarbiyasi.

Fikr tarbiyasi.

Axloq tarbiyasi.


1.3– ko’rgazma.
Ma’rifatchilikning taraqqiyot sohalari.

Maorif.

San’at.

Matbuot.


Yangicha maktablar ochish

Ta’lim usulini yangilash.

Badiiy adabiyot.

Teatr.


1.4 – ko’rgazma.


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə